Düzəltmə sözlər: hansı nitq hissəsindən yaranır
Dərsin mətni
Leksik şəkilçi sözə qoşulub yeni söz düzəldir. Düzəltmə sözün hansı nitq hissəsindən yarandığını tapmaq üçün ona sonuncu leksik şəkilçi qoşulmazdan əvvəlki sözə baxırıq — bu, həmişə kökün nitq hissəsi ilə eyni olmur. DİM izahlarındakı nümunələrdə qarışıqlıq və döyüşçü sözlərinin kökləri feil olsa da, feildən yaranmayıb; ağartı sözünün kökü sifət olsa da, feildən yaranıb; bölgə, sərgi də feildən yaranıb, sayıqlıq sözündə isə feillə bağlılıq yoxdur.
Feillər də müxtəlif nitq hissələrindən düzəlir: yaxşılaşır — yaxşı sifətindən, azalırdı — saydan (az-al-ır-dı), alovlanırdı — isimdən (alov-lan). İsimlərdə də belədir: “Ucsuz-bucaqsız tarlalar, biçənəklər, yaşıl yoncalıqlar …” cümləsində biçənəklər ismi feildən, yoncalıqlar ismi isimdən yaranıb.
ağartıkökü sifət, feildən yaranıbqarışıqlıqkökü feil, feildən yaranmayıbazalırdısaydan: az-al-ır-dısözü seç, haradan yarandığını tap ↓v class="demo js-demo" aria-live="polite">Bölgə — feildən yaranıbYuxarıda DİM tapşırığındakı söz və ya cümlə, altında sual verilib. İsimlərdə sözün feildən düzəlib-düzəlmədiyini, feillərdə və cümlədəki isimlərdə isə hansı nitq hissəsindən yarandığını seç. Düzgün cavabdan sonra kart yaşıl olur, altında sözün bölgüsü yazılır, ən aşağıda izah açılır.
SözCavab- Sənin cavabın
- Nəticə
Ağartı sözünün feildən düzəlib-düzəlmədiyini müəyyən et.
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- Sayıqlıq — feillə bağlılıq yoxdur.
- Yaxşılaşır — yaxşı sifətindən düzələn feil.
- Ağartı — “feildən yaranmayıb” seçimi səhvdir: kökü sifət olsa da, feildən yaranıb.
- Biçənəklər — feildən yaranan isim.
- Yoncalıqlar — isimdən yaranan isim.
DİM izahlarındakı nümunələr
söz · haradan yaranıb| Söz | Kök | Haradan yaranıb | DİM izahı |
|---|---|---|---|
| bölgə, sərgi | — | feildən | 25.05.2025 |
| ağartı | sifət | feildən | 25.05.2025 |
| qarışıqlıq, döyüşçü | feil | feildən yaranmayıb | 25.05.2025 |
| sayıqlıq | — | feillə bağlılıq yoxdur | 25.05.2025 |
| biçənəklər; yoncalıqlar | — | feildən; isimdən | 25.05.2025 |
| yaxşılaşır | yaxşı | sifətdən | 05.07.2026 |
| azalırdı | az (az-al-ır-dı) | saydan | 05.07.2026 |
| alovlanırdı | alov (alov-lan) | isimdən | 05.07.2026 |
| qurulmuş; qarşıladı | — | qurmaq feilindən; addan | 05.07.2026 |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələm“Kökü feildirsə, söz feildən düzəlib”Qarışıqlıq və döyüşçü sözlərinin kökləri feil olsa da, feildən yaranmayıb.
“Kökü sifətdirsə, söz feildən düzələ bilməz”Ağartı sözünün kökü sifət olsa da, feildən yaranıb.
“Alovlanırdı feili sifətdən düzəlib”Alovlanırdı isimdən əmələ gəlib: alov-lan.
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
Ağartı və qarışıqlıq sözlərini müqayisə edin: kökü hansı nitq hissəsidir, söz feildən yaranıbmı?
Həllini göstərağartı — kökü sifət, amma feildən yaranıbqarışıqlıq — kökü feil, amma feildən yaranmayıbCavab: kökün nitq hissəsi ilə sözün yarandığı nitq hissəsi fərqli ola bilər.
Məsələ 2
Alovlanırdı və azalırdı feillərini hissələrə bölün və hansı nitq hissəsindən yarandığını yazın.
Həllini göstəralov-lan — isimdənaz-al-ır-dı — saydanCavab: isimdən və saydan.
ass="sect js-rl">Real həyatda: kitabxana və mətbəx sözləri
oxucu · duzluoxumaq — feilBu nümunələr bizimdir, DİM tapşırığından deyil. Kitabxana kartındakı oxucu sözü oxumaq feilindən, reseptdəki duzlu sözü isə duz ismindən leksik şəkilçi ilə düzəlib.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual1Hansı söz feildən düzəlmiş isimdir?
2Yaxşılaşır feili hansı nitq hissəsindən düzəlib?
3Azalırdı feili haqqında doğru fikir:
4“Ucsuz-bucaqsız tarlalar, biçənəklər, yaşıl yoncalıqlar bir-birini əvəz edirdi” cümləsində feildən yaranmış isim:
5Açıq tipli: qarışıqlıq, bölgə, döyüşçü, sərgi, sayıqlıq, ağartı — bu sözlərdən neçəsi feildən düzəlmiş isimdir?
MənbəYalnız DİM izahları:
- 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Söz yaradıcılığı (A variantı, 4; B-11, C-13, D-16) və Mövzulararası əlaqə (A variantı, 3; B-22, C-8, D-22)
- 05.07.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası (A variantı, 8; B-14, C-14, D-22) və Feil (A variantı, 2; B-20, C-13, D-13)