Ahəng qanunu: saitlərin uyuşması

Azərbaycan dilində 9 sait var. Dilin vəziyyətinə görə onlar qalın (a, ı, o, u) və incə (ə, e, i, ö, ü), dodaqların iştirakına görə dodaqlanan (o, u, ö, ü) və dodaqlanmayan (a, ı, e, ə, i) olur. Ahəng qanunu — sözdə saitlərin bir-birinə uyuşmasıdır: qalın saitdən sonra qalın, incə saitdən sonra incə sait gəlir (damaq ahəngi: otaq, dəniz), dodaqlanan saitlərdən sonra isə çox vaxt dodaqlanan sait işlənir (dodaq ahəngi: gözün, quşun).

Şəkilçinin variantını kökün son saiti müəyyən edir. İkivariantlı şəkilçilər yalnız damaq ahənginə uyur: son sait qalındırsa -lar, -da, -dan; incədirsə -lər, -də, -dən. Dördvariantlı şəkilçilər həm damaq, həm dodaq ahənginə uyur: a, ı → -ın; e, ə, i → -in; o, u → -un; ö, ü → -ün. Alınma sözlərin çoxu (kitab, telefon, ailə) ahəng qanununa tabe deyil, lakin onlara artırılan şəkilçi yenə son saitə uyur: kitabın, telefonsuz. DİM tapşırıqlarında ahəng qanunu belə sözlərin tələffüzü üzərində yoxlanılır: kompromis [kampramis], korporasiya [karparasiya] sözlərində “Ahəng qanunu pozulub – a,a,i//a,a,a,i,a”, operator [aperator] sözü “ahəng qanununa tabe deyil”; saitlər yazılışa görə deyil, deyilişə görə sayılır. Saitlə bitən sözə saitlə başlayan şəkilçi artırılanda araya bitişdirici samit düşür (ana-n-ın), çoxhecalı sözün sonundakı q, k isə ğ, y-yə keçir (otağın, ürəyin).

qalın → qalın, incə → incədamaq ahəngio, u, ö, ü → u, üdodaq ahəngikökün son saitivariantı seçirsözü və şəkilçini seç, variantın necə seçildiyinə bax ↓v class="demo js-demo" aria-live="polite">ev + -lar → evlər: son sait e incədir, şəkilçi də incə saitlə gəlir — -lər

Yuxarıda söz hərflərə bölünüb: göy — qalın saitlər, narıncı — incə saitlər, dairə — dodaqlanan sait; ox kökün son saitindən şəkilçinin saitinə gedir. Aşağıda solda saitlər cədvəli, sağda şəkilçinin variantları və seçilmə qaydası.

SözŞəkilçi

• Kökün son saiti
• Seçilən variant
• Kök

Tapşırıq 1 / 3○○○

“Göz” sözünü yiyəlik halda yaz.

Sürgüləri və düymələri tənzimlə…

Simulyasiyada nə görürsən?

sürgünün dili ilə

• İncə saitli sözə ikivariantlı şəkilçinin incə variantı artırılır: dənizlər.
• Qalın saitli sözə qalın variant artırılır: qızlar.
• Dördvariantlı şəkilçi dodaq ahənginə də uyur: gülün.
• Dodaqlanan qalın saitdən sonra -u- gəlir: quşsuz.
• Alınma sözdə şəkilçi son saitə uyur: telefondur.

DİM nümunələri və şəkilçi variantları

ahəng qanunu

Nümunə	Hökm	Qeyd	DİM izahı
kompromis [kampramis]	ahəng qanunu pozulub	a, a, i	06.07.2025
korporasiya [karparasiya]	ahəng qanunu pozulub	a, a, a, i, a	06.07.2025
operator [aperator]	ahəng qanununa tabe deyil	açıq saitlərdən biri dodaqlanandır	24.05.2026
son sait a, ı	-lar, -da, -dan; -ın, -sız, -dır	qızın	—
son sait o, u	-lar, -da, -dan; -un, -suz, -dur	quşun	—
son sait e, ə, i	-lər, -də, -dən; -in, -siz, -dir	dənizin	—
son sait ö, ü	-lər, -də, -dən; -ün, -süz, -dür	gözün	—

Ən çox edilən səhvlər

qırmızı qələm“Şəkilçinin variantı kökün birinci saitinə görə seçilir”

Variantı kökün son saiti seçir: kitab → kitabın (son sait a), telefon → telefonun (son sait o).

“Bütün sözlər ahəng qanununa tabedir”

kompromis [kampramis], korporasiya [karparasiya] — ahəng qanunu pozulub; operator [aperator] — tabe deyil. Lakin şəkilçilər yenə son saitə uyur: operatorun.

“-lar, -lər dörd variantlıdır”

Cəm şəkilçisi ikivariantlıdır, yalnız damaq ahənginə uyur: güllər (güllür yox).

Həll olunmuş məsələlər

əvvəl özün həll et

Məsələ 1

“Ürək” sözünə yiyəlik hal şəkilçisi artırın və baş verən hadisələri izah edin.

Həllini göstərSon sait ə — incə, dodaqlanmayan → -in variantıŞəkilçi saitlə başlayır, çoxhecalı sözün sonunda k → yürək + -in → ürəyin

Cavab: ürəyin.

Məsələ 2

“Ölkə”, “otaq”, “kitab”, “dəniz” sözlərindən hansı ahəng qanununa tabe deyil? Ona -lar şəkilçisinin hansı variantı artırılır?

Həllini göstərölkə: ö, ə — hər ikisi incə; dəniz: ə, i — incəotaq: o, a — hər ikisi qalınkitab: i incə, a qalın — saitlər uyuşmur, alınma sözSon sait a qalındır → kitablar

Cavab: kitab; kitablar.

ect js-rl">

Real həyatda: haralısan?

-lı, -li, -lu, -lüBakı + -lı = Bakılı: son sait ı qalın və dodaqlanmayandır

Bu nümunələr bizimdir, DİM tapşırığından deyil. “Haralısan?” sualına cavab verəndə hər birimiz ahəng qanununu bilmədən tətbiq edirik: Bakılı, Şəkili, Tovuzlu, Göygöllü. Şəkilçi həmişə adın son saitinə uyur — Lənkəran sözündə ə ilə başlasa da, son sait a olduğu üçün Lənkəranlı deyirik.

Özünü yoxla: 5 sınaq testi

5 sual

1Hansı saitlər dodaqlanandır?

2Hansı sözdə şəkilçi dodaq ahənginə uyub?

3Hansı sözdə ahəng qanunu pozulub?

4“Telefon” sözünə -sız şəkilçisinin hansı variantı artırılır?

5Açıq tipli: dördvariantlı şəkilçinin neçə variantı dodaqlanan saitlə işlənir? Rəqəmlə yaz.

Mənbə

Yalnız DİM izahları:

1. 06.07.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Fonetika (A variantı, 2; B-7, C-19, D-17)
2. 24.05.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Fonetika (A variantı, 1; B-4, C-12, D-13)