Orfoepiya: sözün yazılışı və deyilişi

Orfoepiya sözlərin düzgün deyilişini öyrənir. Söz yazıda orfoqrafiya qaydası ilə yazılır, amma bir çox söz başqa cür deyilir. DİM izahında bu nümunələr göstərilir: arıq sözündən sonra sait gəldiyi üçün [arığ], qırıq-qırıq sözündə q hərfindən sonra samit gəldiyi üçün [qırıx-qırıx] deyilir; bulaqdan — [bulaxdan].

İzahlarda verilən digər norma nümunələri: insanlar — [insannar], cavanlar — [cavannar], qızlarla — [qızdarnan], yağışlı — [yağışdı], problem — [prablem], operator — [aperator], limonad — [limanat], alim — [a:lim], məlumat — [mə:lumat], qərinə — [qəri:nə], ixtira — [ixdira], Fransaya — [Fransıya]. Limonad sözündə deyilişlə yazılış arasında iki fərqli məqam var: o → [a], d → [t].

bulaqdan[bulaxdan]insanlar[insannar]alim[a:lim]qrupu və sözü seç ↓ class="demo js-demo" aria-live="polite">Orfoepiya sözün düzgün deyilişidir: bulaqdan yazılır, [bulaxdan] deyilir

Yuxarı sırada söz yazıldığı kimi, aşağı sırada deyildiyi kimi hərf-hərf göstərilir. Deyilişdə dəyişən hissə qırmızı çərçivədə, onun yerinə deyilən səs yaşıl çərçivədə verilir; ox dəyişikliyi göstərir. Ən aşağıda DİM izahına əsaslanan qayda yazılıb.

Nə dəyişirSöz

• Deyilişi
• Dəyişən
• Fərqli məqam

Tapşırıq 1 / 3○○○

q samitinin [ğ] kimi deyildiyi nümunəni göstər.

Sürgüləri və düymələri tənzimlə…

Simulyasiyada nə görürsən?

sürgünün dili ilə

• Qırıq-qırıq — iki yerdə q [x] kimi deyilir.
• Qızlarla — [qızdarnan]: l iki yerdə dəyişir, sonda n artır.
• Yağışlı — [yağışdı]: ş-dən sonra l [d] olur.
• Operator — [aperator]: alınma sözdə o [a] kimi deyilir.
• Qərinə — [qəri:nə]: i saiti uzun deyilir.

DİM izahlarında verilən deyiliş nümunələri

yazılış → deyiliş

Yazılış	Deyiliş	Nə dəyişir
arıq oğlan	[arığ oğlan]	q → ğ (sonra sait)
qırıq-qırıq	[qırıx-qırıx]	q → x (sonra samit)
insanlar, cavanlar	[insannar], [cavannar]	l → n
qızlarla, yağışlı	[qızdarnan], [yağışdı]	l → d
problem, operator	[prablem], [aperator]	o → a
limonad	[limanat]	o → a, d → t
alim, məlumat, qərinə	[a:lim], [mə:lumat], [qəri:nə]	uzun sait
ixtira, Fransaya	[ixdira], [Fransıya]	t → d, a → ı

Ən çox edilən səhvlər

qırmızı qələm“Söz necə yazılırsa, elə də deyilir”

Bir çox sözün deyilişi yazılışından fərqlənir: bulaqdan — [bulaxdan], insanlar — [insannar].

“q samiti həmişə [x] kimi deyilir”

Sonra samit gələndə [x]: qırıq-qırıq — [qırıx-qırıx]; sonra sait gələndə [ğ]: arıq oğlan — [arığ oğlan].

“Deyildiyi kimi yazmaq olar”

Yazıda orfoqrafiya qaydası gözlənilir: insanlar yazılır, [insannar] deyilir.

Həll olunmuş məsələlər

əvvəl özün həll et

Məsələ 1

Sözlərin deyilişini yazın: cavanlar, bulaqdan, problem.

Həllini göstərcavanlar — [cavannar]bulaqdan — [bulaxdan]: q hərfindən sonra samit gəlirproblem — [prablem]

Cavab: [cavannar], [bulaxdan], [prablem].

Məsələ 2

“Arıq oğlan qırıq-qırıq danışırdı” cümləsində q samitinin deyilişini izah edin.

Həllini göstərarıq sözündən sonra sait gəldiyi üçün [arığ]qırıq-qırıq sözündə q-dan sonra samit gəldiyi üçün [qırıx-qırıx]

Cavab: [arığ oğlan qırıx-qırıx danışırdı].

lass="sect js-rl">

Real həyatda: diktor sözü yazıldığı kimi oxumur

məlumat · insanlar · problemMəlumat — [mə:lumat]: uzun sait

Diktor, aparıcı, müəllim mətni oxuyanda hərfləri deyil, orfoepik normanı izləyir. Sözü yazıldığı kimi oxumaq nitqi süni edir. DİM imtahanında da norma pozulmuş cümləni tapmaq tələb olunur.

Özünü yoxla: 5 sınaq testi

5 sual

1Hansı sözün deyilişi düzgün verilib?

2“Arıq oğlan” birləşməsində arıq sözü necə deyilir?

3Hansı sözdə uzun deyilən sait var?

4Hansı sözdə deyilişlə yazılış arasında iki fərqli məqam var?

5Açıq tipli: “uzunluqölçən” sözü [uzunnuğölçən] kimi deyilir. Deyilişdə neçə samit dəyişir?

Mənbə

Yalnız DİM izahı:

1. 24.05.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Orfoepiya (A variantı, 8), Fonetika (A variantı, 1), Fonetik təhlil (A variantı, 23)