Biosferdə karbon dövranı və istixana effekti
Dərsin mətni
Karbon biosferdə dövr edir. Fotosintezdə bitkilər havadan CO₂ udub üzvi maddələrə çevirir. Canlıların tənəffüsü və üzvi qalıqların parçalanması karbonu yenidən CO₂ şəklində atmosferə qaytarır. Okean CO₂-ni həll edir və buraxır. Milyon illər ərzində bir hissə karbon kömür, neft və qaz şəklində yanacaq ehtiyatlarına çevrilib.
İnsan yanacaq yandıraraq bu karbonu sürətlə atmosferə qaytarır, meşələri qıraraq isə udulmanı azaldır. Nəticədə atmosferdə CO₂-nin qatılığı artır (sənaye dövründən əvvəl ≈ 280 ppm, bu gün ≈ 420 ppm). CO₂ Yerin istilik şüalanmasını saxlayır — istixana effekti güclənir və iqlim istiləşir.
fotosintez ↓ · tənəffüs ↑karbonun əsas axınlarıyanma ↑ · meşə qırılmasıinsanın təsiriCO₂ ↑ → istixana effektiqlobal istiləşməyanacağın yandırılmasını və meşə örtüyünü dəyiş ↓iv class="demo js-demo" aria-live="polite">Bu gün: CO₂ ildə ≈ 2,5 ppm artırOxlar — karbonun axınları (CO₂ yazıları ilə hərəkət edir): fotosintez, tənəffüs, okeanla mübadilə, yanacağın yandırılması. Oxun qalınlığı axının gücünü göstərir. Sağ aşağıda 50 il üçün CO₂-nin təxmini dəyişməsi (sadələşdirilmiş model).
Yanacağın yandırılması (bugünkü səviyyəyə nəzərən)100 %Meşə örtüyü60 %- 50 ildən sonra CO₂ (bu gün ≈ 420 ppm)
- Vəziyyət
CO₂-ni tarazlığa gətir (dəyişmə ≈ 0).
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- Bugünkü səviyyədə CO₂ ildə ≈ 2,5 ppm artır.
- Meşələri azalt: fotosintez zəifləyir, artım sürətlənir.
- Yanacağın yandırılmasını azalt: CO₂ artımı yavaşıyır.
- Yandırma ≈ 50%-ə, meşələr ≈ 100%-ə qədər: dövran tarazlığa yaxınlaşır.
- Okean və bitkilər CO₂-nin bir hissəsini udur, amma hamısını yox.
Karbon dövranının prosesləri
istiqamət| Proses | Karbon haradan haraya |
|---|---|
| Fotosintez | atmosfer → bitkilər |
| Tənəffüs | canlılar → atmosfer |
| Qidalanma | bitkilər → heyvanlar |
| Parçalanma (reduksiyaedicilər) | ölü qalıqlar → atmosfer, torpaq |
| Yanacağın yandırılması | kömür, neft, qaz → atmosfer |
| Okeanla mübadilə | atmosfer ⇄ okean (karbonatlar) |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələm“İstixana effekti tamamilə zərərlidir”Təbii istixana effekti olmasaydı, Yerin orta temperaturu ≈ −18 °C olardı. Problem onun süni güclənməsidir.
“Bitkilər yalnız CO₂ udur”Bitkilər də tənəffüs edir və CO₂ buraxır, amma işıqda fotosintez daha çox udur.
Ozon dəliyini istixana effekti ilə qarışdırmaqOzon təbəqəsi ultrabənövşəyidən qoruyur; istixana effekti isə istilik şüalanmasının saxlanmasıdır — fərqli hadisələrdir.
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
Niyə meşələrin qırılması CO₂-nin artmasını sürətləndirir?
Həllini göstərFotosintez azalır — CO₂ az udulurYandırılan və çürüyən ağaclar əlavə CO₂ buraxırCavab: udulma azalır, buraxılma artır.
Məsələ 2
Kömürdəki karbon haradan gəlib?
Həllini göstərMilyon illər əvvəl bitkilər fotosintezlə atmosferdən CO₂ udublarOnların qalıqları torpaq altında kömürə çevrilibCavab: qədim atmosferin CO₂-sindən, fotosintez yolu ilə.
v class="sect js-rl">Real həyatda: atmosferdə CO₂-nin ölçülməsi
Kilinq əyrisi1958-ci ildən Havay adalarında CO₂ fasiləsiz ölçülürBu əyri karbon dövranının həm təbii (fəsillərlə dəyişən fotosintez), həm də insan təsirini (yanacağın yandırılması) bir qrafikdə göstərir. Qrafik modeldir, real ölçmələrin ümumi formasını əks etdirir.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual1Atmosferdən CO₂-ni udan əsas proses hansıdır?
2Hansı proses atmosferə CO₂ qaytarmır?
3İstixana effektini əsasən hansı qaz gücləndirir?
4Kömür, neft və qaz nədən əmələ gəlib?
5Açıq tipli: sənaye dövründən əvvəl atmosferdə CO₂ təxminən neçə ppm idi? Cavabı rəqəmlə yaz.
MənbəDİM 2026 qəbul imtahanı proqramı: Biologiya → Ekologiya və biosfer: maddələrin dövranı, karbon dövranı, insanın biosferə təsiri, istixana effekti.
ion>