Yerli və mövsümi küləklər: briz və musson

Külək havanın yüksək təzyiq sahəsindən alçaq təzyiq sahəsinə hərəkətidir. Quru tez qızır və tez soyuyur, su isə yavaş. Briz — dəniz sahilində gündəlik dəyişən küləkdir: gündüz quru isti olur, üzərində hava qalxır və təzyiq aşağı düşür — külək dənizdən quruya əsir (dəniz brizi). Gecə əksinə: quru tez soyuyur — külək qurudan dənizə əsir (sahil brizi).

Musson — eyni prinsiplə, amma materik və okean miqyasında və mövsümlə dəyişən küləkdir. Yayda materik qızır — rütubətli külək okeandan materikə əsir və güclü yağışlar gətirir (yay mussonu). Qışda materik soyuyur — quru, soyuq külək materikdən okeana əsir (qış mussonu). Mussonlar Cənubi və Şərqi Asiya üçün xarakterikdir.

Y → Akülək yüksək təzyiqdən alçaq təzyiqə əsirbrizgündəlik dəyişir: gündüz dənizdən, gecə qurudanmussonmövsümi dəyişir: yayda okeandan, qışda materikdənküləyin növünü və vaxtı seç ↓Gündüz: dəniz brizi — dənizdən quruya

Solda dəniz (okean), sağda quru (materik). Qırmızı — isti, göy — soyuq səth; Y — yüksək, A — alçaq təzyiq. Qalın ox — yer səthində külək, qırıq oxlar — havanın qapalı dövranı: isti səth üzərində qalxır, yuxarıda əks istiqamətdə gedir.

KüləkVaxt

• Qızan səth
• Təzyiq və külək

Tapşırıq 1 / 3○○○

Dəniz brizini göstər.

Sürgüləri və düymələri tənzimlə…

Simulyasiyada nə görürsən?

sürgünün dili ilə

• Gündüz quru isti olur, üzərində alçaq təzyiq yaranır — külək dənizdən əsir.
• Gecə quru dənizdən soyuq olur — külək qurudan dənizə dönür.
• Yerdə külək bir tərəfə, yuxarıda hava əks tərəfə hərəkət edir — qapalı dövran.
• Yay mussonu okeandan rütubət gətirir — yağışlar mövsümü.
• Qış mussonu materikdən quru və soyuq hava gətirir.

Briz və musson

müqayisə

Əlamət	Briz	Musson
Miqyas	sahil zolağı (bir neçə km)	materik və okean (min km)
Dəyişmə dövrü	sutka	il (mövsüm)
İstiqamət	gündüz dənizdən, gecə qurudan	yayda okeandan, qışda materikdən
Harada	dəniz və böyük göl sahilləri (Abşeron)	Cənubi və Şərqi Asiya, Uzaq Şərq

Ən çox edilən səhvlər

qırmızı qələm“Külək alçaq təzyiqdən yüksək təzyiqə əsir”

Əksinə: hava yüksək təzyiq (Y) sahəsindən alçaq təzyiq (A) sahəsinə axır.

“Gündüz su qurudan isti olur”

Gündüz quru tez qızır, su yavaş; gecə isə su qurudan istidir.

Brizi və mussonu eyni saymaq

Prinsip eynidir, amma briz gündəlik və kiçik miqyaslı, musson mövsümi və materik miqyaslıdır.

Həll olunmuş məsələlər

əvvəl özün həll et

Məsələ 1

Niyə yay günü dəniz sahilində gündüz külək dənizdən əsir?

Həllini göstərQuru tez qızır, üzərində hava qalxır — alçaq təzyiqDəniz üzərində təzyiq yüksəkdir — hava dənizdən quruya axır

Cavab: dəniz brizi.

Məsələ 2

Niyə Hindistanda yay yağışlı, qış quru keçir?

Həllini göstərYayda yay mussonu okeandan rütubətli hava gətirirQışda qış mussonu materikdən quru hava gətirir

Cavab: mussonlar səbəbindən.

div class="sect js-rl">

Real həyatda: Abşeron sahilində bayraq hara dalğalanır?

brizYay günü sahil qızır — bayraq quruya doğru dalğalanır

Brizləri yelkənçilər və balıqçılar qədimdən istifadə edirlər: səhər qurudan əsən küləklə dənizə çıxır, axşam dəniz brizi ilə geri qayıdırdılar. Briz sahildən cəmi bir neçə kilometr içəri hiss olunur.

Özünü yoxla: 5 sınaq testi

5 sual

1Külək hara əsir?

2Gecə sahil brizi hara əsir?

3Yay mussonu nə gətirir?

4Musson hansı dövrlə istiqamətini dəyişir?

5Açıq tipli: briz neçə saatlıq dövrlə (təxminən) istiqamətini tam dəyişir — yəni bir tam dövrün müddəti neçə saatdır? Cavabı rəqəmlə yaz.

Mənbə

DİM 2026 qəbul imtahanı proqramı: Coğrafiya → Atmosfer: atmosfer təzyiqi, küləyin yaranması, yerli küləklər (briz), mussonlar.

section>