Dövri qanun və dövri sistem

Dövri qanun və dövri sistem · Mövzu 5 / 35

Dövri qanun və dövri sistem

Bu dərs bir məktəb günüdür: səhər kimya dərsində Li, Na və K suda müxtəlif şiddətlə reaksiyaya girir, tənəffüsdə dəhlizdəki dövri sistem plakatında “tap-mərc” oynanılır, dərsdən sonra babanın bağında gübrə kisəsindəki “P₂O₅ — 46 %” yazısı oxunur. Dövri qanunu atomun quruluşu ilə izah edəcək, radiusun, ionlaşma enerjisinin, elektromənfiliyin və oksidlərin xassələrinin necə dəyişdiyini görəcək və DİM tapşırıqlarını həll edəcəyik.

≈ 50 dəqiqə5 fəsil3 DİM tapşırığı8–11-ci sinif materialı

Bu dərsdən sonra bacaracaqsan

• dövri qanunun müasir ifadəsini və onun fiziki mənasını izah etməyi;
• elementin yerinə görə elektron formulunu yazmağı və əksinə — elektron sayına görə yerini tapmağı;
• s-, p-, d-elementləri və tək elektronların sayını müəyyən etməyi;
• atom radiusunun, ionlaşma enerjisinin, elektromənfiliyin, metallığın dəyişməsini proqnozlaşdırmağı;
• ali oksidlərin, hidroksidlərin və hidrogenli birləşmələrin formullarını və xassələrini müəyyən etməyi.

Başlamazdan əvvəl xatırla

• Atomun quruluşu: proton, neytron, elektron; sıra nömrəsi.
• Elektron formulları, Kleçkovski və Hund qaydaları.
• Oksidlər, əsaslar və turşular; kütlə payı.

Mündəricat

1. GirişSituasiya: üç metal və bir sualhekayə və təxmin
2. Fəsil 1Dövri qanun və dövri sistemin quruluşuMendeleyev, nüvənin yükü, dövr, qrup
3. Fəsil 21–4-cü dövrlərdə elektronların paylanması: s-, p-, d-elementlərbloklar, tək elektronlar, brom
4. Fəsil 3Atom radiusu və ionlaşma enerjisiradius, I₁, qələvi metallar
5. Fəsil 4Elektromənfilik. Metallıq və qeyri-metallıqEM, metallıq, laboratoriya
6. Fəsil 5Ali oksidlər, hidroksidlər və hidrogenli birləşmələrR₂O₅, RH₃, əsasi → turşu
7. YekunYadda saxlaqısa xülasə və tipik səhvlər
8. YekunMüstəqil iş6 tapşırıq, asandan çətinə

Giriş

Situasiya: üç metal və bir sual

vg aria-hidden="true" focusable="false" style="position:absolute;width:0;height:0;overflow:hidden">Hekayə

Səhər ilk dərs kimyadır. Müəllim nümayiş masasına fenolftalein damızdırılmış su ilə dolu üç kristallizator qoyur və hər birinə noxud boyda metal atır: litium, natrium, kalium. Litium suyun üzündə sakitcə qaz ayırır. Natrium əriyib gümüşü kürəciyə çevrilir və fısıldayaraq suyun üzündə qaçır. Kalium isə dərhal bənövşəyi alovla alışır. Hər üç qabda su moruğu rəngə boyanır — qələvi əmələ gəlib.

Müəllim lövhəyə ümumi tənliyi yazır: 2M + 2H₂O → 2MOH + H₂↑. «Üçü də dövri sistemdə eyni sütundadır və eyni cür reaksiyaya girir. Amma sürət çox fərqlidir. Niyə aşağıdakı metal daha fəaldır? Kaliumdan aşağıda rubidium var — onu suya atsaq, nə olar?»

Li sakit, Na qaçır, K bənövşəyi alovla yanır; fenolftalein suyu moruğu rəngə boyayır.Əvvəlcə təxmin et

Sənin fikrincə, rubidium (Rb, I A qrupda kaliumdan aşağıda) su ilə necə reaksiyaya girər? Cavabı 3-cü fəsildə ədədlərlə əsaslandıracağıq.

Elementlərin xassələrinin müəyyən qanunauyğunluqla təkrarlanması kimyanın ən böyük kəşflərindən biridir — dövri qanun. Bu dərsdə onun mənasını atomun quruluşu ilə izah edəcək, dövri sistemdə elementin yerinə görə onun elektron formulunu, radiusunu, elektromənfiliyini və oksidlərinin xassələrini proqnozlaşdırmağı öyrənəcəyik.

Fəsil 1

Dövri qanun və dövri sistemin quruluşu

1869-cu ildə D. İ. Mendeleyev o vaxt məlum olan 63 elementi atom kütlələrinin artması sırası ilə düzdü və gördü ki, xassələr müəyyən aralıqla təkrarlanır: Li — Na — K, F — Cl — Br … O, boş xanalar saxlayaraq hələ kəşf olunmamış elementlərin xassələrini qabaqcadan söylədi. Məsələn, “eka-silisium” üçün nisbi atom kütləsi ≈ 72 və sıxlıq ≈ 5,5 q/sm³ proqnozlaşdırıldı; 1886-cı ildə kəşf olunan germaniumda bu qiymətlər 72,6 və 5,35 q/sm³ oldu.

Sonradan (1913) məlum oldu ki, elementin əsas xarakteristikası atom kütləsi yox, nüvənin yüküdür (sıra nömrəsi). Bu, Mendeleyevin bəzi “sıranın pozulmasını” da izah etdi: Ar (39,9) K-dan (39,1), Te (127,6) I-dan (126,9) əvvəl gəlir, çünki onların nüvə yükü kiçikdir.

Dövri qanun

Dövri qanun (müasir ifadə): kimyəvi elementlərin və onların birləşmələrinin xassələri atom nüvələrinin yükündən dövri asılıdır. Dövriliyin səbəbi: nüvənin yükü artdıqca xarici elektron təbəqəsinin quruluşu dövri təkrarlanır (ns¹ … ns²np⁶).

Animasiya · ionlaşma enerjisinin dövriliyiİonlaşma enerjisi — atomdan bir elektronu qoparmaq üçün lazım olan enerjidir. Hər dövrdə o, qələvi metaldan nəcib qaza qədər artır, yeni dövrə keçəndə kəskin düşür — “mişar dişləri” dövri qanunun qrafik ifadəsidir.Dövrlər və qruplar

Dövr — elektron təbəqələrinin sayı eyni olan, qələvi metalla (1-ci dövrdə hidrogenlə) başlayıb nəcib qazla bitən elementlər sırasıdır; dövrün nömrəsi = təbəqələrin sayı. 1–3-cü dövrlər kiçik (2, 8, 8 element), 4-cü dövrdən başlayaraq böyük dövrlərdir (18, 18, 32 …). Qrup — oxşar xassəli elementlərin şaquli sütunudur, səkkiz qrup var; hər qrup əsas (A) və əlavə (B) yarımqruplara bölünür. Əsas yarımqrup elementləri üçün qrup nömrəsi = xarici təbəqədəki elektronların sayı = adətən ən yüksək oksidləşmə dərəcəsi.

Nümunə 1

Kükürd (Z = 16) dövri sistemdə harada yerləşir? Mövqeyini elektron formulu ilə əsaslandırın.

1. ₁₆S: 1s²2s²2p⁶3s²3p⁴: üç enerji səviyyəsi → 3-cü dövr.
2. Xarici təbəqədə 3s²3p⁴ = 6 elektron, sonuncu elektron p-yarımsəviyyəyə daxil olub → VI A qrup (əsas yarımqrup).Niyə belədir?

   s- və p-elementlər əsas yarımqruplarda, d-elementlər əlavə yarımqruplardadır.

3. Cavab: 3-cü dövr, VI qrup, əsas yarımqrup (VI A).

İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

X³⁺ ionundakı elektronların sayı azot atomunun (₇N) xarici elektron təbəqəsində olan elektronların sayından 2 dəfə çoxdursa, X atomunun dövri sistemdə mövqeyini müəyyən edin.

Variantlarda sütunlar: Dövr | Qrup | Yarımqrup.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) IV | VI | əlavəB) III | VII | əsasC) IV | II | əsasD) III | III | əsasE) III | II | əlavə

1. Azot: ₇N: 1s²2s²2p³ — xarici (2-ci) təbəqədə 2 + 3 = 5 elektron.
2. X³⁺ ionunda 2 · 5 = 10 elektron var; neytral X atomu 3 elektron çox saxlayır: 10 + 3 = 13 → Z = 13.Niyə belədir?

   Kation +3 yükü 3 elektron itirməklə alıb.

3. ₁₃X: 1s²2s²2p⁶3s²3p¹: 3 təbəqə → III dövr.
4. Xarici təbəqədə 3s²3p¹ = 3 elektron, p-element → III qrup, əsas yarımqrup. Bu, alüminiumdur.Niyə belədir?

   Əsas yarımqrup elementinin qrup nömrəsi xarici elektronların sayına bərabərdir.

5. Cavab: III dövr, III qrup, əsas yarımqrup (D variantı).

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

Azot atomunun elektron formulu ₇N .... 1s²/2s² 2p³. Göründüyü kimi, azot atomunun xarici elektron təbəqəsində 5 elektron var. Onda X³⁺ ionunda 10 elektron var. Deməli, neytral X atomunda 13 elektron var. X atomunun elektron formulundan (₁₃X 1s²/2s² 2p⁶/3s² 3p¹ ) aydın olur ki, o dövri sistemdə III dövr, III qrupun əsas yarımqrupunda yerləşir.Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

Elementin atomunda elektronlar təbəqələr üzrə 2, 8, 8, 2 paylanıb. Onun sıra nömrəsi neçədir?

2 + 8 + 8 + 2; bu, 4-cü dövrün II A qrupundakı kalsiumdur.

Fəsil 2

1–4-cü dövrlərdə elektronların paylanması: s-, p-, d-elementlər

Hekayə

Tənəffüsdə şagird sinif yoldaşları ilə dəhlizə çıxır. Divarda böyük dövri sistem plakatı asılıb. Uşaqlar “tap-mərc” oynayır: biri dövrü və qrupu deyir, o biri elementi və onun elektron formulunu tapmalıdır.

Sinif yoldaşı deyir: «4-cü dövr, VII A qrup». Şagirdin əli plakatda sağa doğru gedir. Bu hansı elementdir, onun atomunda elektronlar yarımsəviyyələr üzrə necə paylanır və neçə tək elektronu var?

Əl plakatın xanalarını gəzir və 4-cü dövrün VII A qrupunda dayanır.

Dövri sistemin quruluşu elektronların yerləşmə ardıcıllığını təkrarlayır. Hər dövr yeni enerji səviyyəsinin s-yarımsəviyyəsinin dolması ilə başlayır və p-yarımsəviyyənin dolması ilə bitir. 4-cü dövrdə 4s ilə 4p arasında 3d dolur — buna görə orada on əlavə element (Sc … Zn) peyda olur.

Animasiya · dövri sistem doldurulurXananın rəngi sonuncu elektronun yerini göstərir: I A, II A qruplar və He — s-elementlər, III A–VIII A — p-elementlər, Sc-dən Zn-ə qədər — d-elementlər. 6-cı və 7-ci dövrlərdə f-elementlər (lantanoidlər, aktinoidlər) də var.s-, p-, d-elementlər

Sonuncu elektronun daxil olduğu yarımsəviyyəyə görə elementlər s-, p-, d- və f-elementlərə bölünür. s- və p-elementlər əsas (A), d- və f-elementlər əlavə (B) yarımqruplardadır. d-elementlərinin qrup nömrəsi adətən (n−1)d və ns elektronlarının cəminə bərabərdir (Mn: 3d⁵4s² → VII B; Fe, Co, Ni — VIII B, Cu — I B, Zn — II B); hamısı metaldır.

Hekayə

Plakatın sualı. 4-cü dövr — 4 təbəqə; VII A — xarici təbəqədə 7 elektron, p-element: 4s²4p⁵. Tam formul: ₃₅Br: 1s²2s²2p⁶3s²3p⁶3d¹⁰4s²4p⁵ — bu, bromdur (Z = 2 + 8 + 18 + 7 = 35). 4p⁵-də ↑↓ ↑↓ ↑ — 1 tək elektron; brom xlor kimi halogendir.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

Uyğunluğu müəyyən edin.- I. s- elementi II. p- elementi- 1. ₁₉K 2. ₈O 3. ₁₅P 4. ₁₂Mg

Variantlarda sütunlar: I | II.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) 1, 4 | 2, 3B) 1, 3 | 2, 4C) 1, 2 | 3, 4D) 2, 3 | 1, 4E) 2, 4 | 1, 3

1. ₁₉K: …3s²3p⁶4s¹ — sonuncu elektron 4s-də: s-element.
2. ₈O: 1s²2s²2p⁴ və ₁₅P: …3s²3p³ — sonuncu elektron p-yarımsəviyyədə: p-elementlər.Niyə belədir?

   Bloku sonuncu (ən yüksək enerjili) elektron müəyyən edir, daxili dolu yarımsəviyyələr yox.

3. ₁₂Mg: …2p⁶3s² — s-element. I (s): 1, 4; II (p): 2, 3.
4. Cavab: I — 1, 4; II — 2, 3 (A variantı).

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

Sonuncu elektronun hansı yarımsəviyyəyə daxil olmasından asılı olaraq s-və p-elementlərini müəyyən etmək olar: 1. ₁₉K: 1s²/ 2s²2p⁶ /3s²3p⁶ 4s¹ [s- elementi] 2. ₈O: 1s²/ 2s²2p⁴ [p- elementi] 3. ₁₅P: 1s²/ 2s²2p⁶ /3s²3p³ [p- elementi] 4. ₁₂Mg: 1s²/ 2s²2p⁶ /3s² [s- elementi]Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

Uyğunluğu müəyyən edin.- Normal halda tək elektronlarının sayı: 1. 5 2. 3 3. 1- Elementlər: a. ₁₃Al b. ₂₅Mn c. ₁₂Mg d. ₇N e. ₂₀Ca

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.

1. ₁₃Al: …3s²3p¹ — 3p-də bir elektron: 1 tək elektron (a → 3).
2. ₂₅Mn: …3d⁵4s² — beş d-orbitalın hər birində bir elektron: 5 (b → 1).Niyə belədir?

   Hund qaydası: elektronlar əvvəl orbitallara bir-bir yerləşir.

3. ₇N: 1s²2s²2p³ — ↑ ↑ ↑: 3 tək elektron (d → 2).
4. ₁₂Mg: …3s² və ₂₀Ca: …4s² — bütün elektronlar cütləşib, tək elektron yoxdur: uyğun gəlmir.Niyə belədir?

   ns² konfiqurasiyalı elementlərin normal halında tək elektron yoxdur; II valentlik həyəcanlanma ilə yaranır.

5. Cavab: 1 – b, 2 – d, 3 – a.

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

₁₃Al 1s²2s² 2p⁶3s² 3p¹ 1 tək elektronu var ₂₅Mn 1s²2s² 2p⁶3s² 3p⁶3d⁵4s² 5 tək elektronu var ₁₂Mg 1s²2s² 2p⁶3s² tək elektronu yoxdur ₇N 1s²2s² 2p³ 3 tək elektronu var ₂₀Ca 1s²2s² 2p⁶3s² 3p⁶4s² tək elektronu yoxdurMənbə: DİM izahı — 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

Ti (Z = 22) atomunun elektron formulu …3d²4s²-dir. Titan hansı qrupdadır? (Qrupun nömrəsini ədədlə yaz.)

d-element: qrup = 3d + 4s elektronları = 2 + 2 (IV B).

Fəsil 3

Atom radiusu və ionlaşma enerjisi

Atomun radiusu iki amildən asılıdır: elektron təbəqələrinin sayından və nüvənin yükündən. Dövrdə soldan sağa təbəqələrin sayı eyni qalır, nüvənin yükü isə artır — xarici elektronlar nüvəyə daha güclü çəkilir və atom “sıxılır”. Qrupda yuxarıdan aşağı hər addımda yeni təbəqə əlavə olunur — radius böyüyür.

Animasiya · radius: dövrdə və qrupda3-cü dövrdə radius Na-dan Cl-a 190 pm-dən 79 pm-ə qədər azalır. I A qrupda Li → Rb radius artır, xarici elektron nüvədən uzaqlaşır və onu qoparmaq asanlaşır.İonlaşma enerjisi

İonlaşma enerjisi (I₁) — qaz halında olan atomdan bir elektronu qoparmaq üçün lazım olan enerji: Na − e⁻ → Na⁺. Nə qədər kiçikdirsə, atom elektronu bir o qədər asan verir — metallıq güclüdür. Dövrdə I₁ ümumiyyətlə artır, qrupda azalır. Əks proses — atomun elektron birləşdirməsi zamanı ayrılan enerji elektrona hərislik adlanır; o, halogenlərdə ən böyükdür.

Hekayə

Dərsin sualı. Qələvi metallarda xarici təbəqədə 1 elektron var: Li 2s¹, Na 3s¹, K 4s¹, Rb 5s¹. Aşağıya doğru təbəqələr artır, radius böyüyür (167 → 190 → 243 → 265 pm), ionlaşma enerjisi azalır (520 → 496 → 419 → 403 kC/mol). Elektronu suya “vermək” getdikcə asanlaşır — reaksiya şiddətlənir. Ona görə rubidium suyla kaliumdan da şiddətli, partlayışla reaksiyaya girir. Məktəbdə bunu göstərmirlər — çox təhlükəlidir.

Nümunə 2

Na, Mg, K atomlarını radiusun artması sırası ilə düzün.

1. Na və Mg eyni (3-cü) dövrdədir: Mg-nin nüvə yükü böyükdür (+12 > +11) → r(Mg) < r(Na).Niyə belədir?

   Təbəqələrin sayı eyni olanda nüvənin yükü həlledicidir.

2. Na və K eyni (I A) qrupdadır: K-da 4 təbəqə var → r(K) > r(Na).
3. Cavab: Mg < Na < K.

Özün yoxla

3-cü dövrdə radiusu ən kiçik olan atomun sıra nömrəsi neçədir? (Nəcib qazı nəzərə alma.)

Dövrdə soldan sağa radius azalır: Na … Cl.

Fəsil 4

Elektromənfilik. Metallıq və qeyri-metallıq

Elektromənfilik

Elektromənfilik (EM) — atomun birləşmədə ortaq elektron cütlərini özünə çəkmə qabiliyyətidir. Polinq şkalasında flüor ən elektromənfi elementdir (4,0), ondan sonra oksigen (3,5), azot və xlor (3,0) gəlir; ən kiçik EM qələvi metallardadır (Cs 0,7). Dövrdə EM soldan sağa artır, əsas yarımqrupda yuxarıdan aşağı azalır.

Animasiya · elektromənfiliyin dəyişməsi2-ci dövrdə hər addımda EM təxminən 0,5 artır: Li 1,0 … F 4,0. VII A qrupda aşağı doğru azalır: F 4,0, Cl 3,0, Br 2,8, I 2,5.Metallıq və qeyri-metallıq

Metallıq — atomun elektron vermə qabiliyyəti, qeyri-metallıq — elektron qəbul etmə qabiliyyəti. Dövrdə soldan sağa metallıq zəifləyir, qeyri-metallıq güclənir; əsas yarımqrupda yuxarıdan aşağı metallıq güclənir. Ona görə ən fəal metallar sol aşağı küncdə (Cs, Fr), ən fəal qeyri-metallar sağ yuxarı küncdədir (F). Metalları qeyri-metallardan B — Si — As — Te — At diaqonalı ayırır.

Nümunə 3

N, O, P və S elementlərini elektromənfiliyin azalması sırası ilə düzün.

1. 2-ci dövrdə: O (3,5) > N (3,0); 3-cü dövrdə: S (2,5) > P (2,1).
2. Qruplarda: O > S, N > P. N (3,0) S-dən (2,5) böyükdür.Niyə belədir?

   Diaqonal qonşuları müqayisə edərkən cədvəl qiymətlərinə bax.

3. Cavab: O > N > S > P.

Laboratoriyada xassəni seç və sıra ilə elementləri “gəz”: dairənin ölçüsü seçilmiş xassəyə mütənasibdir. Radiusun sol aşağıya, ionlaşma enerjisinin və EM-in sağ yuxarıya doğru artdığını gör.

Laboratoriya · xassələr xəritəsiAnimasiya · xassəni seçelement10Nəcib qazlar üçün EM verilmir: onlar adətən birləşmə əmələ gətirmir.Özün yoxla

Elementlərdən hansının metallığı ən güclüdür: Mg, Ca, Al, Si? Sıra nömrəsini yaz.

Metallıq qrupda aşağı güclənir, dövrdə sağa zəifləyir: Ca (Z = 20).

Fəsil 5

Ali oksidlər, hidroksidlər və hidrogenli birləşmələr

Hekayə

Dərsdən sonra şagird babasına bağda kömək edir. Baba pomidor ləklərinə ağ dənəvər gübrə səpir. Kisənin üstündə yazılıb: “Superfosfat. P₂O₅ — 46 %”. Şagird təəccüblənir: “Gübrədə doğrudanmı P₂O₅ var?”

Baba gülür: “Elə yazırlar — fosforun miqdarını P₂O₅-ə çeviriblər”. Fosfor 3-cü dövrün V A qrupundadır. Onun ali oksidinin və hidrogenli birləşməsinin formulu nədir, ali oksidi hansı xassəlidir və gübrədə fosforun özü neçə faizdir?

Baba ləklərə gübrə dənələri səpir; kisədə “P₂O₅ — 46 %” yazılıb.

Əsas yarımqrup elementinin ən yüksək oksidləşmə dərəcəsi qrup nömrəsinə bərabərdir. Ona görə qrup nömrəsini bilməklə ali oksidin ümumi formulunu yazmaq olar. IV–VII A qrupların qeyri-metalları hidrogenlə uçucu birləşmələr də əmələ gətirir; onlarda elementin oksidləşmə dərəcəsi (qrup nömrəsi − 8)-dir.

A qrup	I	II	III	IV	V	VI	VII
ali oksid	R₂O	RO	R₂O₃	RO₂	R₂O₅	RO₃	R₂O₇
uçucu hidrogenli birləşmə	RH₄	RH₃	H₂R	HR

Animasiya · 3-cü dövrün oksidləriNa₂O və MgO əsasi oksidlərdir (lakmus göy), Al₂O₃ və Al(OH)₃ amfoterdir, SiO₂-dən Cl₂O₇-yə qədər oksidlər turşudur və turşu xassəsi güclənir: H₂SiO₃ zəif, HClO₄ ən qüvvətli turşudur.Xassələrin dövri dəyişməsi

Dövrdə soldan sağa ali oksidlərin və hidroksidlərin xassələri əsasidən amfoterə, sonra turşuya keçir; turşu xassələri güclənir. Əsas yarımqrupda yuxarıdan aşağı əsasi xassələr güclənir (LiOH < NaOH < KOH), hidrogenli birləşmələrin turşu xassələri də artır (HF < HCl < HBr < HI).

Hekayə

Bağın sualı. Fosfor V A qrupdadır: ali oksidi R₂O₅ → P₂O₅ (P⁺⁵), hidrogenli birləşməsi RH₃ → PH₃ (P⁻³). P₂O₅ turşu oksididir: suda H₃PO₄ əmələ gətirir. P₂O₅-də fosforun payı ω(P) = 62/142 ≈ 0,437. Gübrədə 46 % P₂O₅ varsa, fosforun özü: 0,46 · 0,437 ≈ 0,20, yəni təxminən 20 %. Gübrənin içində P₂O₅ molekulu yoxdur — fosfor kalsium-dihidrofosfat kimi birləşmələrdədir; “P₂O₅” yalnız hesablama vahididir.

Nümunə 4

Elementin uçucu hidrogenli birləşməsinin formulu RH₃-dür, onda hidrogenin kütlə payı 8,82 %-dir. Elementi müəyyən edin və ali oksidinin formulunu yazın.

1. M(RH₃) = 3 / 0,0882 ≈ 34 q/mol.Niyə belədir?

   Molekulda 3 hidrogen atomu var: 3 · 1 = 3 q/mol hidrogen bütün kütlənin 8,82 %-idir.

2. Ar(R) = 34 − 3 = 31 — fosfor; RH₃ olduğu üçün V A qrup.
3. Ali oksid: R₂O₅ → P₂O₅.
4. Cavab: fosfor, PH₃, P₂O₅.

Özün yoxla

Elementin ali oksidi R₂O₇-dir, onda oksigenin kütlə payı 61,2 %-dir. Elementin nisbi atom kütləsini tap (0,5 dəqiqliklə).

M(R₂O₇) = 112 / 0,612 ≈ 183; 2Ar = 183 − 112 = 71 (xlor).

Yekun

Yadda saxla

• Dövri qanun: elementlərin və birləşmələrinin xassələri nüvənin yükündən dövri asılıdır; səbəb — xarici təbəqənin quruluşunun təkrarlanması.
• Dövrün nömrəsi = təbəqələrin sayı; A qrupun nömrəsi = xarici elektronların sayı; d-elementdə (Sc–Mn) qrup = (n−1)d + ns elektronları.
• s-elementlər — I A, II A (və He); p-elementlər — III A–VIII A; d-elementlər — B qruplar (Sc … Zn).
• Dövrdə soldan sağa: radius ↓, I₁ ↑, EM ↑, metallıq ↓; qrupda aşağı: radius ↑, I₁ ↓, EM ↓, metallıq ↑.
• Ən elektromənfi element F (4,0); ən fəal metallar sol aşağıda.
• Ali oksidlər: R₂O … R₂O₇; uçucu hidrogenli birləşmələr: RH₄, RH₃, H₂R, HR.
• 3-cü dövr: Na₂O, MgO (əsasi) → Al₂O₃ (amfoter) → SiO₂ … Cl₂O₇ (turşu).

Tipik səhvlər

“Dövrdə soldan sağa atom radiusu artır, çünki elektronlar çoxalır.”

Təbəqələr eyni qalır, nüvənin yükü artır və elektronları daha güclü çəkir: radius azalır.

“Qrup nömrəsi həmişə xarici təbəqədəki elektronların sayıdır.”

Bu, yalnız əsas yarımqruplar üçün doğrudur; d-elementlərdə (n−1)d elektronları da sayılır: Mn — 4s², amma VII B.

“Mendeleyev elementləri nüvənin yükünə görə düzüb.”

Mendeleyev atom kütləsinə əsaslanıb; nüvənin yükü sonra (1913) kəşf edildi və Ar–K, Te–I “yerdəyişmələrini” izah etdi.

“Al₂O₃ əsasi oksiddir, çünki Al metaldır.”

Al₂O₃ və Al(OH)₃ amfoterdir: həm turşularla, həm qələvilərlə reaksiyaya girir.

Yekun

Müstəqil iş

Tapşırıqlar asandan çətinə düzülüb. Əvvəl özün həll et, sonra variantı seç; izah cavabdan sonra açılır.

1 · 1-ci səviyyə

Dövrün nömrəsi atomun hansı göstəricisinə bərabərdir?

Məs. Na: 2, 8, 1 — üç təbəqə, 3-cü dövr.

2 · 1-ci səviyyə

Hansı element ən elektromənfidir?

Flüor sağ yuxarı küncdədir: EM = 4,0.

3 · 2-ci səviyyə

Hansı sırada atom radiusu artır?

Eyni dövrdə sağdan sola radius artır: Cl < S < P.

4 · 2-ci səviyyə

Elektron formulu …3s²3p⁴ olan element harada yerləşir?

3 təbəqə, xarici təbəqədə 2 + 4 = 6 elektron: kükürd.

5 · DİM səviyyəsi

3-cü dövrün hansı elementinin ali oksidi amfoterdir?

Al₂O₃ həm turşularla, həm qələvilərlə reaksiyaya girir.

6 · DİM səviyyəsi

Elementin uçucu hidrogenli birləşməsi H₂R-dir. Onun ali oksidinin formulu hansıdır?

H₂R: R⁻² → VI A qrup (8 − 2 = 6); ali oksid RO₃ (R⁺⁶), məs. SO₃.

İmtahan tapşırıqları və rəsmi izahlar — DİM:

1. 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Dövri qanun. Atomun quruluşu (A variantı, 65; B-66, C-80, D-70)
2. 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Atomun quruluşu. Dövri qanun və dövri sistem (A variantı, 87; B-87, C-87, D-87)
3. 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Atomun quruluşu. Dövri qanun və dövri sistem (A variantı, 33; B-38, C-36, D-52)

Hekayə, səhnələr, nümunələr, “Özün yoxla” və “Müstəqil iş” tapşırıqları bizimdir, DİM-ə aid deyil. DİM tapşırıqları və izahları mənbədəki kimi verilib; “…” işarəsi buraxılmış hissəni göstərir.