Kimyəvi reaksiyaların təsnifatı. İstilik effekti

div class="hero">Kimyəvi reaksiyalar · Mövzu 8 / 35

Kimyəvi reaksiyaların təsnifatı. İstilik effekti

Bu dərsi kənd evində bir yaz günü ilə keçəcəyik: səhər baba vedrədə əhəng söndürür və su odsuz qaynayır, günorta nənə sobada sodalı kökə bişirir, axşam qaz plitəsində çay dəmlənir. Hər üç hadisə kimyəvi reaksiyadır və hər birində istilik ya ayrılır, ya udulur. Reaksiyaları təsnif etməyi, istilik effektini hesablamağı, əmələgəlmə istiliyini və Hess qanununu öyrənəcək, DİM tapşırıqlarını həll edəcəyik.

≈ 50 dəqiqə5 fəsil9 DİM tapşırığı8–11-ci sinif materialı

Bu dərsdən sonra bacaracaqsan

• kimyəvi reaksiyaları birləşmə, parçalanma, əvəzetmə və mübadilə tiplərinə, homogen və heterogen qruplara ayırmağı;
• ekzotermik və endotermik reaksiyaları, istilik effektinin rabitə enerjiləri ilə əlaqəsini izah etməyi;
• termokimyəvi tənliklər üzrə istilik, kütlə və həcm hesablamaları aparmağı;
• əmələgəlmə və yanma istiliyini tənlikdən tapmağı;
• Hess qanunu ilə reaksiyanın istilik effektini hesablamağı.

Başlamazdan əvvəl xatırla

• Maddə miqdarı, molyar kütlə, molyar həcm: n = m/M = V/22,4.
• Kimyəvi tənliklərin əmsallaşdırılması.
• Oksidləşmə dərəcəsi (OR reaksiyalarını tanımaq üçün).

Mündəricat

1. GirişSituasiya: vedrədə su özü qaynayırhekayə və təxmin
2. Fəsil 1Kimyəvi reaksiyaların təsnifatıtiplər, OR, homogen və heterogen
3. Fəsil 2İstilik effekti. Ekzotermik və endotermik reaksiyalarrabitə enerjisi, ekzo və endo, termokimyəvi tənlik
4. Fəsil 3Termokimyəvi tənliklər üzrə hesablamalarproporsiya, qrafik, kalorimetr
5. Fəsil 4Əmələgəlmə və yanma istiliyiQ(əm), Q(yanma), 1 mola gətirmək
6. Fəsil 5Hess qanunuHess qanunu və onun nəticəsi
7. Məşqİmtahan tapşırıqları ilə məşq3 DİM tapşırığı: cavab və rəsmi izah
8. YekunYadda saxlaqısa xülasə və tipik səhvlər
9. YekunMüstəqil iş6 tapşırıq, asandan çətinə

Giriş

Situasiya: vedrədə su özü qaynayır

a-hidden="true" focusable="false" style="position:absolute;width:0;height:0;overflow:hidden">CCaClHNaOZnHekayə

Aprelin əvvəli, kənddə bayram təmizliyi. 10-cu sinif şagirdi babasına kömək edir: həyətdəki ağacların gövdəsini və evin divarının aşağısını ağartmaq lazımdır. Baba kisədən ağ topaları — söndürülməmiş əhəngi (CaO) — metal vedrəyə töküb üstünə su əlavə edir və nəvəsinə tapşırır: «Bir addım geri çəkil, eynəyini tax».

Bir neçə dəqiqə sonra vedrədəki qarışıq fısıldayır, qaynayır, üstündən buxar qalxır — halbuki altında heç bir od yoxdur! Baba deyir ki, bu gün 5,6 kq əhəng söndürəcəklər. Bu istilik haradan gəlir və ümumilikdə nə qədər istilik ayrılacaq?

Əhəng su ilə birləşir: termometr 100 °C-yə qalxır, su qaynayır; dairədə CaO və H₂O Ca(OH)₂-yə çevrilir.Əvvəlcə təxmin et

Sənin fikrincə, 5,6 kq CaO söndürüləndə nə qədər istilik ayrılır? Bilirik ki, 1 mol CaO söndürüləndə 65 kC ayrılır. Cavabı 3-cü fəsildə hesablayacağıq.

Kimyəvi reaksiyalarda təkcə yeni maddələr yaranmır — həm də enerji ayrılır və ya udulur. Bu dərsdə əvvəlcə reaksiyaları tiplərə ayırmağı öyrənəcək, sonra reaksiyanın istilik effektini, termokimyəvi tənliklər üzrə hesablamaları, əmələgəlmə və yanma istiliyini və Hess qanununu öyrənəcəyik. Gün boyu kənd evində baş verənlər — əhəngin söndürülməsi, sobada bişən kökə, qaz plitəsində qaynayan çay — bizim misallarımız olacaq.

Fəsil 1

Kimyəvi reaksiyaların təsnifatı

Kimyəvi reaksiyada atomlar yox olmur və yaranmır — onlar yalnız yeni qaydada birləşir. Başlanğıc maddələrin və məhsulların sayına və tərkibinə görə reaksiyaları dörd əsas tipə bölürlər.

Animasiya · reaksiyaların dörd tipiHər paneldə atomların sayı reaksiyadan əvvəl və sonra eynidir: dəyişən yalnız onların “qonşularıdır”.

Tip	Mahiyyəti	Misal
birləşmə	iki və ya bir neçə maddədən bir mürəkkəb maddə	CaO + H₂O → Ca(OH)₂
parçalanma	bir mürəkkəb maddədən iki və ya bir neçə maddə	CaCO₃ t→ CaO + CO₂↑
əvəzetmə	sadə maddənin atomları mürəkkəb maddədəki atomları əvəz edir	Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu
mübadilə	iki mürəkkəb maddə tərkib hissələrini dəyişir	NaOH + HCl → NaCl + H₂O

Reaksiyaları başqa əlamətlərə görə də təsnif edirlər. Bir reaksiya eyni zamanda bir neçə qrupa aid ola bilər:

• oksidləşmə dərəcəsinin dəyişməsinə görə: oksidləşmə-reduksiya (Fe + CuSO₄) və oksidləşmə dərəcəsi dəyişmədən gedən (mübadilə reaksiyaları);
• istiliyə görə: ekzotermik (istilik ayrılır) və endotermik (istilik udulur) — 2-ci fəsil;
• istiqamətə görə: dönən (N₂ + 3H₂ ⇄ 2NH₃) və dönməyən (çöküntü, qaz, su alınanda praktik olaraq sona qədər gedir);
• katalizatorun iştirakına görə: katalitik (2SO₂ + O₂ ⇄ 2SO₃, V₂O₅) və katalizatorsuz;
• fazaya görə: homogen (bütün maddələr bir fazada — qaz qarışığı və ya məhlul) və heterogen (müxtəlif fazalar — bərk maddə + qaz və ya maye; reaksiya fazaların sərhədində gedir).

Animasiya · homogen və heterogenQaz qarışığında molekullar hər yerdə toqquşur; sink dənəsi isə turşu ilə yalnız səthində reaksiyaya girir — ona görə xırdalanmış sink daha sürətli həll olur.Nümunə 1

Babanın vedrəsindəki reaksiyanı — CaO + H₂O → Ca(OH)₂ — bütün əlamətlərə görə təsnif edin.

1. İki maddədən bir maddə alınır — birləşmə reaksiyasıdır.Niyə belədir?

   Birləşmədə məhsul birdir, başlanğıc maddələr isə iki və ya daha çoxdur.

2. Oksidləşmə dərəcələri: Ca+2, O−2, H+1 — hər iki tərəfdə eynidir: OR deyil.Niyə belədir?

   Əsasi oksid su ilə birləşəndə elektron keçmir.

3. CaO bərk, su maye — heterogen; vedrə qızır — ekzotermik; praktik olaraq dönməyəndir.
4. Cavab: birləşmə, OR olmayan, heterogen, ekzotermik, dönməyən reaksiya.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

Hansı reaksiya həm birləşmə, həm də oksidləşmə-reduksiya reaksiyasıdır?

P₂O₅ + 3H₂O → 2H₃PO₄ birləşmə, OR deyilCaCO₃ + CO₂ + H₂O → Ca(HCO₃)₂ birləşmə, OR deyil4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃ birləşmə + OR ✓A) P₂O₅ + H₂O →B) Cu + HNO₃ →C) CaCO₃ + CO₂ + H₂O →D) NO₂ + O₂ + H₂O →E) K + H₂O →

1. Birləşmə reaksiyasında məhsul bir maddədir. B (Cu + HNO₃) və E (K + H₂O) bir neçə məhsul verir — birləşmə deyil.
2. A: P₂O₅ + 3H₂O → 2H₃PO₄ və C: CaCO₃ + CO₂ + H₂O → Ca(HCO₃)₂ — birləşmədir, amma oksidləşmə dərəcələri dəyişmir (P +5, C +4 qalır).Niyə belədir?

   Oksid su ilə birləşəndə elementlərin dərəcəsi adətən dəyişmir.

3. D: 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃ — bir məhsul (birləşmə), N+4 → N+5, O0 → O−2 (OR).Niyə belədir?

   Sadə maddə (O₂) iştirak edirsə, reaksiya adətən OR olur.

4. Cavab: NO₂ + O₂ + H₂O → (D variantı).

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

CaCO₃ + CO₂ + H₂O → Ca(HCO₃)₂oksidləşmə-reduksiya reaksiyasıdeyil P₂O₅ + 3H₂O → 2H₃PO₄oksidləşmə-reduksiya reaksiyasıdeyil 2K + 2H₂O → 2KOH +H₂birləşmə reaksiyasıdeyil 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃həm birləşmə, həm də oksidləşmə-reduksiya reaksiyasıdır 3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂Obirləşmə reaksiyasıdeyilMənbə: DİM izahı — 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

Ağartma üçün əhəngi əhəngdaşından alırlar: CaCO₃ → CaO + CO₂. 50 q CaCO₃ parçalananda neçə qram CaO alınır? Ar(Ca) = 40

n(CaCO₃) = 50 : 100 = 0,5 mol → 0,5 mol CaO · 56 q/mol.

Fəsil 2

İstilik effekti. Ekzotermik və endotermik reaksiyalar

Hekayə

Günorta nənə sobada kökə bişirir. Xəmirə maya əvəzinə bir qaşıq çay sodası (NaHCO₃) qatır. Şagird soruşur: «Soda nə üçündür?» Nənə: «Sobada soda “açılır”, xəmir qabarır». Şagird sobanın şüşəsindən baxır: 180 °C-də kökə gözlə görünən şəkildə böyüyür.

Qızdırdıqda soda parçalanır: 2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + H₂O + CO₂↑, karbon qazı xəmiri qabardır. Səhər vedrədə istilik özbaşına ayrılırdı, burada isə soda yalnız sobanın istiliyində “işləyir”. Bu reaksiya istilik ayırır, yoxsa udur? Xəmirdəki 8,4 q soda parçalananda nə qədər istilik lazımdır?

Sobada xəmir qabarır; dairədə CO₂ qabarcıqları böyüyür, istilik xaricdən içəri axır.

Hər kimyəvi rabitədə enerji “saxlanılır”. Rabitəni qırmaq üçün enerji sərf etmək lazımdır, yeni rabitə yarananda isə enerji ayrılır. Reaksiyanın nəticəsi bu iki ədədin fərqindən asılıdır. Hidrogenin xlorla reaksiyasına baxaq.

Animasiya · rabitələr qırılır və yaranırQırılan rabitələr: 436 + 242 = 678 kC; yaranan rabitələr: 2 · 431 = 862 kC. Ayrılan enerji udulandan 184 kC çoxdur — bu fərq reaksiyanın istilik effektidir.İstilik effekti

Reaksiyanın istilik effekti (Q) — kimyəvi reaksiya zamanı ayrılan və ya udulan istiliyin miqdarıdır (kC). İstilik ayrılan reaksiyalar ekzotermik (Q > 0), istilik udulan reaksiyalar endotermik (Q < 0) adlanır. İstilik effekti göstərilmiş tənliyə termokimyəvi tənlik deyilir: H₂(q) + Cl₂(q) = 2HCl(q) + 184 kC. Bəzən entalpiya dəyişməsi yazılır: ΔH = −Q (ekzotermikdə ΔH < 0).

Ekzotermik reaksiyada məhsulların enerjisi aşağıdır, endotermikdə — yuxarıdır. Hər iki halda reaksiyanın başlaması üçün “dağı” aşmaq lazımdır (aktivləşmə enerjisi), ona görə ekzotermik reaksiyaları da çox vaxt qızdırmaqla başladırlar.

Termokimyəvi tənlikdə maddələrin aqreqat halı göstərilir: (b) — bərk, (m) — maye, (q) — qaz. Bu vacibdir: məsələn, 1 mol su buxarı mayeyə çevriləndə əlavə 44 kC istilik ayrılır, ona görə H₂O(m) və H₂O(q) üçün istilik effektləri fərqlidir. Termokimyəvi tənlikdə əmsallar mol sayını göstərir, ona görə kəsr əmsal da yazmaq olar: H₂(q) + ½O₂(q) = H₂O(m) + 286 kC.

• ekzotermik: yanma, neytrallaşma, əhəngin söndürülməsi, əksər birləşmə reaksiyaları — CaO + H₂O = Ca(OH)₂ + 65 kC;
• endotermik: əksər parçalanma reaksiyaları, fotosintez, N₂ + O₂ = 2NO − 180 kC (ildırım zamanı), CaCO₃ = CaO + CO₂ − 178 kC.

Hekayə

Sobanın sualı. Sodanın parçalanmasının termokimyəvi tənliyi: 2NaHCO₃(b) = Na₂CO₃(b) + H₂O(q) + CO₂(q) − 135 kC. İstilik effekti mənfidir — reaksiya endotermikdir: istilik udur, ona görə yalnız qızdırdıqda gedir və soba söndürüləndə dayanır. Xəmirdəki soda: n = 8,4 : 84 = 0,1 mol. Tənlik 2 mol üçündür: Q = 135 · 0,1 : 2 = 6,75 kC udulur. Səhər isə əhəngin söndürülməsi istilik ayırırdı — o, ekzotermik birləşmə reaksiyasıdır. 5-ci fəsildə −135 kC-u əmələgəlmə istiliklərindən özümüz hesablayacağıq.

Nümunə 2

N₂(q) + O₂(q) = 2NO(q) − 180 kC. Reaksiyanın tipini müəyyən edin. 3 mol NO alınması üçün nə qədər istilik lazımdır?

1. Q < 0 — istilik udulur: endotermik birləşmə reaksiyası; azot və oksigen qazdır — homogen.Niyə belədir?

   Rabitəsi çox möhkəm olan N≡N (946 kC/mol) qırılmalıdır — bunun üçün çox enerji lazımdır.

2. 2 mol NO — 180 kC; 3 mol NO — x kC: x = 3 · 180 : 2 = 270 kC.
3. Cavab: endotermik, homogen birləşmə reaksiyası; 270 kC udulur.

Özün yoxla

Rabitə enerjiləri: H–H 436, Br–Br 193, H–Br 366 kC/mol. H₂ + Br₂ → 2HBr reaksiyasının istilik effektini (kC) hesablayın.

Q = 2 · 366 − (436 + 193).

Fəsil 3

Termokimyəvi tənliklər üzrə hesablamalar

Termokimyəvi tənlikdə istilik effekti əmsalların göstərdiyi mol sayına aiddir. Maddə 2 dəfə çox olarsa, istilik də 2 dəfə çox ayrılar: istilik maddə miqdarı ilə düz mütənasibdir.

Animasiya · metan yanır: Q ~ nHər mol metan yananda 890 kC ayrılır; 2 mol — 1780 kC, 3 mol — 2670 kC. Q(n) qrafiki koordinat başlanğıcından keçən düz xəttdir.Proporsiya qaydası

Tənlikdəki maddənin əmsalı ν, istilik effekti Q olarsa, həmin maddənin n molu reaksiyaya girəndə Q₁ = Q · n / ν istilik ayrılır (udulur). Hesabı “tənliyin üstündə — verilən, altında — tənliyə görə” sxemi ilə aparmaq rahatdır.

Q₁ = Q · n / ν

Hekayə

Əhəngin sualı. CaO(b) + H₂O(m) = Ca(OH)₂(b) + 65 kC. n(CaO) = 5600 q : 56 q/mol = 100 mol, Q = 100 · 65 = 6500 kC. Bu istilik təxminən 6500 : (4,2 · 80) ≈ 19 litr suyu 20 °C-dən 100 °C-yə qədər qızdırmağa çatar — ona görə vedrədəki su qaynayır və isti əhəng südü sıçrayır. Baba eynəyi və əlcəyi təsadüfən tələb etmirdi: əhəng südü qələvidir, gözə düşməsi təhlükəlidir.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

22,4 l (n.ş.) CH₄ yananda 900 kC istilik ayrılır. 2700 kC istilik almaq üçün neçə litr (n.ş.) CH₄ yandırılmalıdır?

22,4 l CH₄ — 900 kCx l CH₄ — 2700 kCx = 2700 · 22,4 : 900 = 67,2 l

1. 22,4 l (n.ş.) — 1 mol CH₄; ona 900 kC düşür.
2. Lazım olan istilik neçə dəfə çoxdur: 2700 : 900 = 3.Niyə belədir?

   İstilik maddə miqdarı ilə düz mütənasibdir: 3 dəfə çox istilik — 3 dəfə çox metan.

3. V(CH₄) = 3 · 22,4 = 67,2 l. Diqqət: metanın yanma istiliyi təxminən 890 kC/mol-dur; DİM tapşırıqlarında yuvarlaq qiymətlər (900, 880) verilir — həmişə şərtdəki ədədi götür.
4. Cavab: 67,2.

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

x litr2700 kC CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O + Q kC x = 3 · 22,4 = 67,2 litr22,4 litr900 kCMənbə: DİM izahı — 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Laboratoriyada yanacağı seç və kütləsini dəyiş: ayrılan istilik 5 kq suyu nə qədər qızdırır? (Fərz edirik ki, bütün istilik suya keçir; suyun istilik tutumu 4,2 kC/(kq·°C).)

Laboratoriya · yanacaq kalorimetriyanacağın kütləsi4 qİmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

2C₂H₂ + 5O₂ → 4CO₂ + 2H₂O + 2600 kC Reaksiya tənliyinə əsasən a/b nisbətini hesablayın. Mᵣ(C₂H₂)=26

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) 50B) 30C) 20D) 25E) 10

1. 2 mol C₂H₂ = 2 · 26 = 52 q yananda 2600 kC ayrılır. Qrafik düz xəttdir: kütlə ilə istilik mütənasibdir.Niyə belədir?

   Nöqtələr birləşdirilməyib, amma hər ikisi eyni düz xəttin — 52 q : 2600 kC nisbətinin üzərindədir.

2. b: 1300 kC ayrılırsa, b = 52 · 1300 : 2600 = 26 q.
3. a: 13 q yanırsa, a = 13 · 2600 : 52 = 650 kC.
4. a/b = 650 : 26 = 25.
5. Cavab: 25 (D variantı).

DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)

b q -------------------------------------- 1300 kC 2C₂H₂ + 5O₂ → 4CO₂ + 2H₂O + 2600 kC 52 q ------------------------------------ 2600 kCb = 26 q 13 q -------------------------------------- a kC 2C₂H₂ + 5O₂ → 4CO₂ + 2H₂O + 2600 kC 52 q ------------------------------------ 2600 kCa = 650 kC a/b = 25Mənbə: DİM izahı — 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Nümunə 3

Metanın yanmasına 6 mol oksigen sərf olunub: CH₄ + 2O₂ = CO₂ + 2H₂O + 890 kC. Nə qədər istilik ayrılıb?

1. Tənlikdə O₂-nin əmsalı 2-dir: 2 mol O₂ — 890 kC.Niyə belədir?

   İstilik effekti tənlikdəki hər maddənin əmsalına aiddir — hesabı istənilən maddəyə görə aparmaq olar.

2. Q₁ = 890 · 6 : 2 = 2670 kC.
3. Cavab: 2670 kC.

Özün yoxla

C(b) + O₂(q) = CO₂(q) + 394 kC. 36 q kömür tam yananda neçə kC istilik ayrılır?

n(C) = 36 : 12 = 3 mol.

Fəsil 4

Əmələgəlmə və yanma istiliyi

Müxtəlif reaksiyaların istilik effektlərini müqayisə etmək üçün onları 1 mol maddəyə gətirirlər. Bunun iki vacib halı var.

Əmələgəlmə və yanma istiliyi

Əmələgəlmə istiliyiQ(əm) — 1 mol mürəkkəb maddə sadə maddələrdən (onların davamlı halından) əmələ gələndə ayrılan və ya udulan istilikdir (kC/mol). Sadə maddələrin (H₂, O₂, N₂, C — qrafit, S …) əmələgəlmə istiliyi 0-dır. Yanma istiliyiQ(yanma) — 1 mol maddə tam yananda ayrılan istilikdir (C → CO₂, H → H₂O(m)).

Animasiya · suyun əmələgəlməsi2H₂ + O₂ = 2H₂O + 572 kC tənliyində 2 mol su alınır və 2 mol hidrogen yanır. Ona görə 1 mol üçün istilik 572 : 2 = 286 kC-dur — həm suyun əmələgəlmə istiliyi, həm də hidrogenin yanma istiliyi.

Diqqət et: reaksiyanın istilik effekti (572 kC) tənliyin bütövünə aiddir və kC ilə ölçülür, əmələgəlmə və yanma istiliyi isə 1 mol maddəyə aiddir (kC/mol). Əks reaksiyanın istilik effekti ədədcə eyni, işarəcə əksdir: 2H₂O(m) = 2H₂(q) + O₂(q) − 572 kC.

Maddə	Q(əm), kC/mol	Maddə
CO₂(q)	394	CO(q) — 111; CH₄(q) — 75
H₂O(m)	286	H₂O(q) — 242; CaO(b) — 635
NaHCO₃(b)	951	Na₂CO₃(b) — 1131; Ca(OH)₂(b) — 986
NH₃(q)	46	C₂H₂(q) — −226 (endotermik)

İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

2H₂(q)+O₂(q)=2H₂O(m)+572 kC Termokimyəvi tənliyi üçün hansı ifadələr doğrudur?1. Suyun əmələgəlmə istiliyi +286 kC/mol-dur2. Reaksiyanın istilik effekti +286 kC-dur3. Hidrogenin yanma istiliyi +286 kC/mol-dur4. Suyun parçalanma reaksiyasının istilik effekti +572 kC-dur

2H₂(q) + O₂(q) = 2H₂O(m) + 572 kCQ(əm)(H₂O) = 572 : 2 = 286 kC/molQ(yanma)(H₂) = 572 : 2 = 286 kC/mol2H₂O = 2H₂ + O₂ − 572 kCA) 2, 4B) 1, 3C) 2, 3D) 3, 4E) 1, 2, 3

1. Tənlikdə 2 mol H₂O(m) əmələ gəlir: suyun əmələgəlmə istiliyi 572 : 2 = +286 kC/mol — 1 doğrudur.Niyə belədir?

   Su sadə maddələrdən (H₂ və O₂) alınır — bu, əmələgəlmə reaksiyasıdır; yalnız 1 mola bölmək lazımdır.

2. Reaksiyanın istilik effekti tənliyin bütövünə aiddir — 572 kC, 286 kC deyil: 2 yanlışdır.
3. 2 mol H₂ yanır: hidrogenin yanma istiliyi 572 : 2 = +286 kC/mol — 3 doğrudur.
4. Suyun parçalanması əks reaksiyadır: 2H₂O = 2H₂ + O₂ − 572 kC — 4 yanlışdır (+572 deyil, −572).Niyə belədir?

   Diqqət: DİM izahının 4-cü bəndində “−” işarəsi sətrin sonunda, “572 kC-dur” növbəti sətirdə çap olunub — yəni −572 kC.

5. Cavab: 1, 3 (B variantı).

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

Verilmiş termokimyəvi tənliyə uyğun olaraq 1. Suyun əmələgəlmə istiliyi 572:2= +286 kC/mol-dur 2. Reaksiyanın istilik effekti 572 kC-dur 3. Hidrogenin yanma istiliyi 572:2= +286 kC/mol-dur 4. Suyun parçalanma reaksiyasının istilik effekti -572 kC-durMənbə: DİM izahı — 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

*Q*₁ və *Q*₂-ni hesablayın. *M*ᵣ(C₂H₂)=26; *M*ᵣ(H₂)=2

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) 143 | 1300B) 286 | 650C) 143 | 650D) 572 | 2600E) 286 | 1300

1. Yanma istiliyi 1 mol üçündür, ona görə əvvəlcə maddə miqdarını tapırıq: n(H₂) = 1 : 2 = 0,5 mol, n(C₂H₂) = 13 : 26 = 0,5 mol.Niyə belədir?

   DİM izahı əvvəl tənliyin istilik effektini (2 · 286 = 572, 2 · 1300 = 2600) tapır, sonra proporsiya qurur — nəticə eynidir.

2. Q₁ = 0,5 · 286 = 143 kC.
3. Q₂ = 0,5 · 1300 = 650 kC.
4. Cavab: 143 və 650 (C variantı).

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

Yanma istiliyini yanan maddənin əmsalına vurduqda istilik effektinin qiyməti alınır: 2H₂ + O₂ → 2H₂O Q = 2 · 286 = 572 kC 2H₂ + O₂ → 2H₂O + 572 kC 4 q H₂ ----- 572 kC 1 q H₂ ----- x kC x=143 kC 2C₂H₂ + 5O₂ → 4CO₂ + 2H₂O Q = 2 · 1300 = 2600 kC 2C₂H₂ + 5O₂ → 4CO₂ + 2H₂O + 2600 kC 2·26 q C₂H₂ ------- 2600 kC 13 q C₂H₂ ------- x kC x = 650 kCMənbə: DİM izahı — 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

Reaksiya zamanı N₂-nin mol sayının zamandan asılı olaraq dəyişməsi aşağıdakı kimidir: N₂ + 3H₂ ⇄ 2NH₃ + 92 kC reaksiya tənliyində ammonyakın əmələgəlmə istiliyini kC/mol ilə (1) və qrafikə əsasən ayrılan istiliyin miqdarını kC ilə (2) hesablayın.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.

1. Tənlikdə 2 mol NH₃ əmələ gəlir və 92 kC ayrılır: Q(əm)(NH₃) = 92 : 2 = 46 kC/mol.Niyə belədir?

   NH₃ sadə maddələrdən (N₂ və H₂) alınır, ona görə tənliyin istilik effektini ammonyakın əmsalına bölmək kifayətdir.

2. Qrafikdən: azot 3 moldan 1 mola qədər azalıb — 3 − 1 = 2 mol N₂ sərf olunub.
3. 1 mol N₂ — 92 kC; 2 mol N₂ — y = 2 · 92 = 184 kC.Niyə belədir?

   Reaksiya dönəndir (⇄), amma ayrılan istilik faktiki sərf olunan azota görə hesablanır. DİM izahında tənlik → ilə yazılıb.

4. Cavab: 1) 46; 2) 184.

DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)

Mürəkkəb maddənin əmələgəlmə istiliyini hesablamaq üçün istilik effektinin qiymətini əmələ gələn maddənin əmsalına bölmək lazımdır: Q(NH₃)_əmələgəlmə = 92 : 2 = 46 kC/mol Qrafikdən görünür ki, 2 mol N₂ sərf olunur: 2 mol -------------------- y kC N₂ + 3H₂ → 2NH₃ + 92 kC y = 184 kC 1 mol -------------------- 92 kCMənbə: DİM izahı — 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

2Mg(b) + O₂(q) = 2MgO(b) + 1204 kC. Maqnezium-oksidin əmələgəlmə istiliyi neçə kC/mol-dur?

Tənlikdə 2 mol MgO alınır.

Fəsil 5

Hess qanunu

Hekayə

Axşam ailə çay içməyə toplaşır. Şagird qaz plitəsini yandırır, çaydanı qoyur və divardakı qaz sayğacına baxır: rəqəmlər yavaş-yavaş fırlanır. Atası deyir: «Qaz pulunu kubmetrə görə ödəyirik. Görəsən, bir kubmetr qaz nə qədər istilik verir?»

Təbii qaz əsasən metandır: CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O. Şagirdin dərslik cədvəlində metanın yanma istiliyi yoxdur, amma CO₂, H₂O və CH₄-ün əmələgəlmə istilikləri var. Onlardan metanın yanma istiliyini tapmaq olarmı və 1 m³ metan (n.ş.) yananda nə qədər istilik ayrılır?

Qaz plitəsində metan yanır, çaydan qaynayır; sayğac kubmetrləri sayır.Hess qanunu

Reaksiyanın istilik effekti yalnız başlanğıc maddələrin və məhsulların halından asılıdır, prosesin hansı yolla (neçə mərhələdə) getməsindən asılı deyil. (G. Hess, 1840)

Nəticə: Q = ΣQ(əm)(məhsullar) − ΣQ(əm)(başlanğıc maddələr) (hər Q(əm) tənlikdəki əmsala vurulur; sadə maddələr üçün 0).

Animasiya · iki yol — bir nəticəSadə maddələrdən məhsullara birbaşa getsək, 394 + 2 · 286 = 966 kC ayrılır. Əvvəl metan alınsa (75 kC), qalan yol metanın yanmasıdır. Yolların cəmi bərabərdir: 75 + Q = 966.Hekayə

Plitənin sualı. Hess qanununun nəticəsi ilə: Q = 394 + 2 · 286 − 75 = 891 kC/mol ≈ 890 kC/mol. 1 m³ metan (n.ş.): n = 1000 : 22,4 ≈ 44,6 mol, Q ≈ 44,6 · 891 ≈ 39 800 kC, yəni təxminən 40 MC. Çaydandakı 2 litr suyu 20 °C-dən qaynatmaq üçün 2 · 4,2 · 80 = 672 kC lazımdır — nəzəri olaraq cəmi 17 litr qaz kifayətdir. Real plitədə istiliyin xeyli hissəsi havaya və qaba gedir, ona görə sayğac bundan çox göstərir.

Nümunə 4

Sodanın parçalanmasının istilik effektini cədvəldəki əmələgəlmə istiliklərindən hesablayın: 2NaHCO₃(b) = Na₂CO₃(b) + H₂O(q) + CO₂(q) + Q.

1. Məhsullar: 1131 + 242 + 394 = 1767 kC.
2. Başlanğıc maddə: 2 · 951 = 1902 kC.Niyə belədir?

   Əmsal 2 olduğu üçün NaHCO₃-ün əmələgəlmə istiliyi 2-yə vurulur.

3. Q = 1767 − 1902 = −135 kC — endotermik reaksiya (sobanın sualındakı ədəd).Niyə belədir?

   Məhsulların əmələgəlmə istiliklərinin cəmi başlanğıc maddələrinkindən kiçikdir — deməli, məhsullar “enerjicə yuxarıdadır”, istilik udulur.

4. Cavab: Q = −135 kC (istilik udulur).

Nümunə 5

C(qrafit) + O₂ = CO₂ + 394 kC və CO + ½O₂ = CO₂ + 283 kC məlumdur. C + ½O₂ = CO reaksiyasının istilik effektini tapın.

1. Karbonu CO₂-yə iki yolla çevirmək olar: birbaşa (394 kC) və ya əvvəl CO-ya (Q), sonra CO₂-yə (283 kC).Niyə belədir?

   Hess qanununa görə iki yolun istilik effektləri bərabərdir.

2. Q + 283 = 394 → Q = 111 kC.
3. Cavab: 111 kC — CO-nun əmələgəlmə istiliyi (bu reaksiyanı birbaşa ölçmək çətindir: həmişə CO₂ də alınır).

Özün yoxla

Əmələgəlmə istilikləri: CO₂ 394, H₂O(m) 286, C₂H₅OH(m) 278 kC/mol. Etanolun yanma istiliyini (kC/mol) hesablayın: C₂H₅OH + 3O₂ = 2CO₂ + 3H₂O.

Q = 2 · 394 + 3 · 286 − 278.

Məşq

İmtahan tapşırıqları ilə məşq

Bu tapşırıqlar DİM imtahanlarındandır. Əvvəl özün həll et, sonra “Cavab və DİM izahı” düyməsini aç.

DİM · 13.07.2025

Müəyyən miqdar metanın tam yanmasına 6 mol oksigen sərf edilmiş və 2640 kC istilik ayrılmışdır. Reaksiyanın istilik effektini (kC ilə) hesablayın.

A) 1760B) 440C) 220D) 3520E) 880Cavab və DİM izahı

Cavab: 880 (E variantı).

Metanın yanma reaksiyasının tənliyinə əsasən CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O +Q kC Q=880 kCMənbə: DİM izahı — 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

DİM · 13.07.2025

m-i (1) və n-i (2) hesablayın. Aᵣ(C)=12, Aᵣ(S)=32

Açıq tapşırıq: cavabı özün yaz.

Cavab və DİM izahı

Cavab: 1) m = 120; 2) n = 1125.

m 4000 kC C(b) + O₂(q) = CO₂(q) + 400 kC 12 q 400 kC m=120 q C tam yanıb. Cədvəldən göründüyü kimi, karbon və kükürdün kütləsi eynidir. Deməli, 120 q S tam yandırılıb 120 n S(b) + O₂(q) = SO₂(q) + 300 kC 32 300 kC n= 1125 kCMənbə: DİM izahı — 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

DİM · 07.06.2026

0,4 mol C₃H₆-nın tam yanmasından ayrılan istiliyin miqdarını (kC) hesablayın.

A) 486B) 540C) 392D) 628E) 576Cavab və DİM izahı

Cavab: 576 (E variantı). Diqqət: propenin real yanma istiliyi təxminən 2058 kC/mol-dur; şərtdəki 1440 kC/mol şərti qiymətdir — hesabı verilən ədədlə aparırıq.

Yanma istiliyi maddənin 1 molunun tam yanması zamanı ayrılan istiliyin miqdarına bərabərdir. 1 mol --------- 1440 kC 0,4 mol --------- x kC x=576 kCMənbə: DİM izahı — 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Yekun

Yadda saxla

• Tiplər: birləşmə (A + B → AB), parçalanma (AB → A + B), əvəzetmə (A + BC → AC + B), mübadilə (AB + CD → AD + CB); həmçinin OR, dönən/dönməyən, katalitik, homogen/heterogen.
• Rabitə qırılanda enerji udulur, yarananda ayrılır; Q = E(yaranan) − E(qırılan).
• Ekzotermik: Q > 0 (ΔH < 0); endotermik: Q < 0 (ΔH > 0); əks reaksiyanın Q-su əks işarəlidir.
• İstilik maddə miqdarı ilə mütənasibdir: Q₁ = Q · n / ν.
• Əmələgəlmə istiliyi — 1 mol maddə sadə maddələrdən alınanda (sadə maddələr üçün 0); yanma istiliyi — 1 mol maddə tam yananda; tənliyin Q-sunu əmsala bölürük.
• Hess qanunu: Q yoldan asılı deyil; Q = ΣQ(əm)(məhsullar) − ΣQ(əm)(başlanğıc).

Tipik səhvlər

“2H₂ + O₂ = 2H₂O + 572 kC olduğuna görə suyun əmələgəlmə istiliyi 572 kC/mol-dur.”

Tənlikdə 2 mol su alınır: 572 : 2 = 286 kC/mol. Əmələgəlmə və yanma istiliyi həmişə 1 mola aiddir.

“Q > 0 olan reaksiya istilik udur.”

Termokimyəvi tənlikdə “+Q” istiliyin ayrıldığını göstərir (ekzotermik). Entalpiya ilə yazılışda isə işarə əksdir: ΔH = −Q.

“Ekzotermik reaksiyanı başlatmaq üçün qızdırmaq lazım deyil.”

Metan da, kömür də ekzotermik yanır, amma alışması üçün aktivləşmə enerjisi lazımdır — kibrit və ya qığılcım.

“Heterogen reaksiya — müxtəlif maddələrin reaksiyasıdır.”

Heterogenlik fazalarla bağlıdır: H₂ və Cl₂ müxtəlif maddələrdir, amma hər ikisi qazdır — reaksiya homogendir; Zn(b) + HCl(məhlul) — heterogendir.

Yekun

Müstəqil iş

Tapşırıqlar asandan çətinə düzülüb. Əvvəl özün həll et, sonra variantı seç; izah cavabdan sonra açılır.

1 · 1-ci səviyyə

Hansı əvəzetmə reaksiyasıdır?

Sadə maddə (Fe) mürəkkəb maddədəki misi əvəz edir.

2 · 1-ci səviyyə

N₂ + O₂ = 2NO − 180 kC reaksiyası necə reaksiyadır?

İki maddədən bir maddə alınır, Q < 0 — istilik udulur.

3 · 2-ci səviyyə

C + O₂ = CO₂ + 394 kC. 6 q karbon yananda neçə kC istilik ayrılır?

n(C) = 6 : 12 = 0,5 mol; 0,5 · 394 = 197 kC.

4 · 2-ci səviyyə

2H₂ + O₂ = 2H₂O + 572 kC. 5,6 l (n.ş.) hidrogen yananda neçə kC ayrılır?

n(H₂) = 5,6 : 22,4 = 0,25 mol; 2 mol — 572 kC → 0,25 mol — 71,5 kC.

5 · DİM səviyyəsi

C + O₂ = CO₂ + 394 kC; CO + ½O₂ = CO₂ + 283 kC. C + ½O₂ = CO reaksiyasının istilik effekti neçə kC-dur?

Hess qanunu: Q + 283 = 394 → Q = 111 kC.

6 · DİM səviyyəsi

Asetilenin yanma istiliyi 1300 kC/mol, Q(əm): CO₂ 394, H₂O(m) 286 kC/mol. Asetilenin əmələgəlmə istiliyi neçə kC/mol-dur?

C₂H₂ + 2,5O₂ = 2CO₂ + H₂O: 1300 = 2 · 394 + 286 − Q(əm) → Q(əm) = −226 (asetilen endotermik birləşmədir).

İmtahan tapşırıqları və rəsmi izahlar — DİM:

1. 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — İstilik effekti (A variantı, 85; B-83, C-83, D-86)
2. 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Kimyəvi reaksiyaların təsnifatı (A variantı, 33; B-39, C-46, D-47); Kimyəvi reaksiyaların istilik effekti (A variantı, 42; B-32, C-33, D-36)
3. 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Kimyəvi reaksiyaların təsnifatı. İstilik effekti (A variantı, 69; B-79, C-69, D-74); Kimyəvi reaksiyaların təsnifatı. İstilik effekti (A variantı, 88; B-88, C-88, D-88)
4. 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — İstilik effekti (A variantı, 38; B-52, C-42, D-45)
5. 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Kimyəvi reaksiyaların istilik effekti (A variantı, 79; B-66, C-79, D-61)
6. 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Kimyəvi reaksiyaların təsnifatı. İstilik effekti (A variantı, 80; B-75, C-76, D-67); İstilik effekti (A variantı, 88; B-88, C-88, D-88)

Hekayə, səhnələr, nümunələr, “Özün yoxla” və “Müstəqil iş” tapşırıqları bizimdir, DİM-ə aid deyil. DİM tapşırıqları və izahları mənbədəki kimi verilib; “…” işarəsi buraxılmış hissəni göstərir.