Daxil olQeydiyyatdan keç
Qeydiyyat

Əlavə yarımqrup metalları: dəmir, mis, sink, xrom

KimyaMetallar

Dərsin mətni
Metallar · Mövzu 26 / 35

Əlavə yarımqrup metalları: dəmir, mis, sink, xrom

Bu dərsi bir ailənin Azərbaycanın qərbinə həftəsonu səfəri ilə keçəcəyik: səhər Daşkəsənin dəmir filizi karxanası, günorta Gədəbəyin köhnə mis mədəni, axşam qonaq evində paslanmayan polad qazan. Dəmirin, misin, sinkin və xromun xassələrini animasiyalarda görəcək, domna prosesini, Fe²⁺ və Fe³⁺ ionlarının təyinini, amfoterliyi öyrənəcək və DİM tapşırıqlarını həll edəcəyik.

≈ 55 dəqiqə5 fəsil8 DİM tapşırığı9–11-ci sinif materialı

Bu dərsdən sonra bacaracaqsan

  • d-elementlərin (Fe, Cu, Zn, Cr) elektron quruluşunu və oksidləşmə dərəcələrini izah etməyi;
  • dəmirin, misin, sinkin və xromun reaksiyalarının tənliklərini yazmağı;
  • Fe²⁺ və Fe³⁺ ionlarını keyfiyyət reaksiyaları ilə tanımağı;
  • domna prosesini və polad istehsalını izah etməyi, filiz üzrə hesablamalar aparmağı;
  • metal lövhə ilə duz məhlulu və amfoter hidroksidlər üzrə məsələ həll etməyi.

Başlamazdan əvvəl xatırla

  • Metalların gərginlik sırası.
  • Oksidləşmə dərəcəsi və elektron balansı.
  • İon mübadiləsi reaksiyaları, maddə miqdarı (n = m/M, V = n · 22,4).

Mündəricat

  1. GirişSituasiya: Daşkəsənin qara daşıhekayə və təxmin
  2. Fəsil 1Dəmir: atomun quruluşu və kimyəvi xassələriFe²⁺ və Fe³⁺, turşular, metal lövhə
  3. Fəsil 2Dəmirin oksidləri, hidroksidləri və ionlarının təyiniFeO, Fe₂O₃, Fe₃O₄; qan duzları
  4. Fəsil 3Çuqun və polad istehsalı: domna prosesifilizlər, domna, konverter
  5. Fəsil 4Mis və onun birləşmələriCu⁺¹, Cu⁺², sementasiya, Δm
  6. Fəsil 5Sink və xrom. Amfoter birləşmələramfoterlik, xrom, paslanmayan polad
  7. Məşqİmtahan tapşırıqları ilə məşq1 DİM tapşırığı: cavab və rəsmi izah
  8. YekunYadda saxlaqısa xülasə və tipik səhvlər
  9. YekunMüstəqil iş6 tapşırıq, asandan çətinə
Giriş

Situasiya: Daşkəsənin qara daşı

aria-hidden="true" focusable="false" style="position:absolute;width:0;height:0;overflow:hidden">CrCuFeOHekayə

Şənbə səhəri. 9-cu sinif şagirdi ailəsi ilə Azərbaycanın qərbinə səfərə çıxıb. İlk dayanacaq — Daşkəsən dəmir filizi karxanası. Pilləli divarların arasından nəhəng yük maşınları qara-qonur süxur daşıyır. Bələdçi daşın üstünə bir neçə ağır, qara parça qoyur və əlindəki maqniti yaxınlaşdırır — parçalar maqnitə “tullanır”.

«Bu, maqnetitdir — Fe₃O₄, ən zəngin dəmir filizlərindən biri», — deyir bələdçi. — «Ondan domna sobasında çuqun, çuqundan isə polad alınır». Şagirdin ağlına sual gəlir: 1 ton təmiz maqnetitdən nə qədər dəmir almaq olar? Və qara daş necə parlaq metala çevrilir?

Karxana maşını yaxınlaşır; maqnit maqnetit parçasını özünə çəkir — dəmir birləşmələri maqnit xassəlidir.Əvvəlcə təxmin et

Sənin fikrincə, 1 ton təmiz maqnetitdən (Fe₃O₄) nə qədər dəmir alınar? Cavabı 3-cü fəsildə hesablayacağıq.

Dəmir, mis, sink və xrom dövri sistemin əlavə yarımqrup elementləridir. Onlarsız müasir həyat mümkün deyil: körpülər və maşınlar poladdan, elektrik naqilləri misdən, “sinklənmiş” vedrələr və dam örtükləri sinklə qorunmuş dəmirdən, paslanmayan qablar xromlu poladdan hazırlanır. Bu dərsdə onların xassələrini, birləşmələrini və istehsalını öyrənəcək, ailə ilə səfərin üç sualına cavab tapacağıq.

Fəsil 1

Dəmir: atomun quruluşu və kimyəvi xassələri

Dəmir (Fe, Z = 26) 4-cü dövrün VIII qrupunun əlavə yarımqrupunda yerləşir. Onun atomunda elektronlar xarici 4s yarımsəviyyəsini doldurduqdan sonra xaricdən əvvəlki səviyyənin 3d yarımsəviyyəsinə yerləşir: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 3d⁶ 4s². Kimyəvi reaksiyalarda dəmir əvvəl iki 4s elektronunu, güclü oksidləşdiricilərlə isə daha bir 3d elektronunu verir.

d-elementlər

Əlavə yarımqrup elementləri (d-elementlər) — atomlarında elektronlar xaricdən əvvəlki səviyyənin d-yarımsəviyyəsini dolduran elementlərdir. Xarici səviyyədə cəmi 1–2 elektron olduğu üçün hamısı metaldır və adətən dəyişkən oksidləşmə dərəcəsi göstərir: Fe +2, +3; Cu +1, +2; Cr +2, +3, +6; Zn yalnız +2.

Animasiya · Fe, Fe²⁺ və Fe³⁺Fe³⁺ ionunda beş 3d orbitalın hər birində bir elektron var — yarımdolmuş yarımsəviyyə davamlıdır, ona görə havada Fe²⁺ birləşmələri asanlıqla Fe³⁺-ə oksidləşir.

Dəmir gümüşü-boz, plastik metaldır (ρ = 7,87 q/sm³, tər = 1539 °C). O, maqnitə güclü cəzb olunur — Daşkəsəndə maqnitin maqnetit parçasını qaldırmasının səbəbi də budur. Dəmir orta aktivlikli metaldır: gərginlik sırasında hidrogendən əvvəl gəlir.

Dəmirin kimyəvi xassələri
  • zəif oksidləşdiricilərlə Fe²⁺: Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂↑, Fe + S t→ FeS, Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu;
  • güclü oksidləşdiricilərlə Fe³⁺: 2Fe + 3Cl₂ t→ 2FeCl₃, Fe + 4HNO₃(dur.) → Fe(NO₃)₃ + NO↑ + 2H₂O;
  • oksigendə yananda qarışıq oksid: 3Fe + 2O₂ t→ Fe₃O₄; qızmar dəmir su buxarı ilə: 3Fe + 4H₂O t→ Fe₃O₄ + 4H₂;
  • rütubətli havada paslanır: 4Fe + 3O₂ + 6H₂O → 4Fe(OH)₃;
  • qatı H₂SO₄ və HNO₃ soyuqda dəmiri passivləşdirir (səthdə sıx oksid təbəqəsi), ona görə onları dəmir sisternlərdə daşıyırlar; qızdırdıqda: 2Fe + 6H₂SO₄(qatı) t→ Fe₂(SO₄)₃ + 3SO₂↑ + 6H₂O.
Nümunə 1

11,2 q dəmir a) xlorla, b) xlorid turşusu ilə tam reaksiyaya girir. Hər halda neçə qram duz alınar?

  1. n(Fe) = 11,2 / 56 = 0,2 mol.
  2. a) 2Fe + 3Cl₂ → 2FeCl₃: n(FeCl₃) = 0,2 mol, M = 56 + 3 · 35,5 = 162,5 q/mol, m = 32,5 q.Niyə belədir?

    Xlor güclü oksidləşdiricidir — dəmiri +3-ə qədər oksidləşdirir.

  3. b) Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂↑: n(FeCl₂) = 0,2 mol, M = 127 q/mol, m = 25,4 q.Niyə belədir?

    Turşudakı H⁺ zəif oksidləşdiricidir: yalnız Fe²⁺ alınır.

  4. Cavab: a) 32,5 q FeCl₃; b) 25,4 q FeCl₂.

DİM-də tez-tez “metal lövhə duz məhlulunda” tapşırıqları olur. Aktiv metal az aktiv metalı duzundan sıxışdırır: lövhədən bir metal həll olur, onun yerinə başqası çökür. Ona görə lövhənin kütləsinin dəyişməsi bir mol üçün Δm = M(çökən) − M(həll olan) qədər olur. Məsələn, Mg + FeSO₄ → MgSO₄ + Fe: 24 q Mg gedir, 56 q Fe gəlir, lövhə 32 q ağırlaşır. Belə bir situasiyanı addım-addım izləyək.

Animasiya · DİM situasiyası: Fe, sonra Mg lövhə0–t₁: dəmir turşu ilə FeSO₄ əmələ gətirir — duzun miqdarı artır. t₁–t₂: maqnezium dəmiri duzdan sıxışdırır — FeSO₄ azalır, lövhə ağırlaşır. Sonda NaOH iki hidroksid çöküntüsü verir.İmtahanda belə soruşulurDİM · 07.06.2026

Müvafiq hesablamaları qeyd etməklə cavab vərəqində məhlulda Fe duzunun mol miqdarının dəyişməsinin zamandan asılılıq qrafikini qurun (1), əmələ gələn Mg duzunun kütləsini (q) hesablayın (2). (Duzların hidroliz ehtimalı nəzərə alınmır.) Aᵣ(Mg)=24, Aᵣ(Fe)=56, Aᵣ(S)=32, Aᵣ(O)=16

Situasiya (DİM): Sulfat turşusunun suda 490 q duru məhluluna Fe lövhə daxil edilir. Turşu tam reaksiyaya daxil olduqdan sonra (t₁ anı) lövhə məhluldan çıxarılır və məhlula Mg lövhə daxil edilir. Mg lövhə məhluldan çıxarılan zaman (t₂ anı) onun kütləsinin 3,2 q artdığı, məhluldakı Fe duzunun mol miqdarının isə 20% azaldığı müəyyən edilir. Son məhlula NaOH əlavə edən zaman ağ və yaşılımtıl çöküntülərdən ibarət qarışığın alınması müşahidə olunur.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.
  1. Mg + FeSO₄ → MgSO₄ + Fe: 1 mol FeSO₄ reaksiyaya girəndə lövhədən 24 q Mg gedir, ona 56 q Fe çökür: Δm = 56 − 24 = 32 q.Niyə belədir?

    Lövhənin kütləsi həll olan metal hesabına azalır, çökən metal hesabına artır; fərq mol sayı ilə mütənasibdir.

  2. Şərtdə Δm = 3,2 q: n(FeSO₄) = 3,2 / 32 = 0,1 mol sərf olunub (t₂ anına qədər).
  3. Bu 0,1 mol duzun 20 %-idir: t₁ anında n(FeSO₄) = 0,1 / 0,2 = 0,5 mol. Qrafik: 0-dan t₁-də 0,5 mola qalxır.Niyə belədir?

    0–t₁ aralığında FeSO₄ dəmirin turşu ilə reaksiyasından yaranır, Mg hələ yoxdur. Xəttin düz çəkilməsi sxematikdir — kinetika verilməyib.

  4. t₂ anında 0,5 − 0,1 = 0,4 mol qalır — qrafik 0,4 mola enir.
  5. n(MgSO₄) = 0,1 mol, M(MgSO₄) = 120 q/mol: m = 0,1 · 120 = 12 q.
  6. Cavab: 1) qrafik 0 → 0,5 mol (t₁) → 0,4 mol (t₂); 2) 12 q MgSO₄.
DİM-in rəsmi izahı (07.06.2026)
24 q 56 q Mg + FeSO₄ → MgSO₄ +Fe 1 mol FeSO₄ reaksiyaya daxil olan zaman lövhənin kütləsi 56 – 24 = 32 q artmalıdır. Şərtə əsasən bu fərq 32 q deyil, 3,2 q-dır. 3,2 q fərq zamanı--------x mol FeSO₄ 32 q fərq zamanı -------1 mol FeSO₄ x = 0,1 mol FeSO₄ sərf olunub (t₂ anı) x mol FeSO₄ --------100% 0,1 mol FeSO₄ ------20% x = 0,5 mol FeSO₄ əmələ gəlib (t₁ anı) 3,2 q fərq zamanı---------x q MgSO₄ 32 q fərq zamanı -------120 q MgSO₄ x = 12 q MgSO₄Mənbə: DİM izahı — 07.06.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)
İmtahanda belə soruşulurDİM · 07.06.2026

Turşu məhlulunda H₂SO₄-ün kütlə payını (%) (1) və onun Fe ilə reaksiyası zamanı ayrılan hidrogenin həcmini (n.ş., l) (2) hesablayın. Mᵣ(H₂SO₄)=98

Situasiya (DİM): Sulfat turşusunun suda 490 q duru məhluluna Fe lövhə daxil edilir. Turşu tam reaksiyaya daxil olduqdan sonra (t₁ anı) lövhə məhluldan çıxarılır və məhlula Mg lövhə daxil edilir. Mg lövhə məhluldan çıxarılan zaman (t₂ anı) onun kütləsinin 3,2 q artdığı, məhluldakı Fe duzunun mol miqdarının isə 20% azaldığı müəyyən edilir. Son məhlula NaOH əlavə edən zaman ağ və yaşılımtıl çöküntülərdən ibarət qarışığın alınması müşahidə olunur.

x q   0,5 mol   y lFe + H₂SO₄ → FeSO₄ + H₂49 q → ω = 10 %11,2 l H₂
  1. Əvvəlki tapşırıqdan: t₁ anında n(FeSO₄) = 0,5 mol. Fe + H₂SO₄ → FeSO₄ + H₂↑ — bütün mollar 1 : 1 : 1 : 1-dir.
  2. n(H₂SO₄) = 0,5 mol, m = 0,5 · 98 = 49 q; ω = 49 / 490 · 100 % = 10 %.Niyə belədir?

    Turşu tam sərf olunub, deməli onun hamısı FeSO₄-ə keçib.

  3. n(H₂) = 0,5 mol, V = 0,5 · 22,4 = 11,2 l.
  4. Diqqət: DİM izahında proporsiyanın sətirləri yerini dəyişib (“1 mol FeSO₄ — y l H₂; 0,5 mol FeSO₄ — 22,4 l H₂”). Düzgünü: 0,5 mol FeSO₄ — y l H₂; 1 mol FeSO₄ — 22,4 l H₂. Nəticə (11,2 l) düzgündür.
  5. Cavab: 1) 10 %; 2) 11,2 l.
DİM-in rəsmi izahı (07.06.2026)
x q 0,5 mol y l Fe + H₂SO₄ → FeSO₄ + H₂ 98 q 1 mol 22,4 l x q H₂SO₄---------0,5 mol FeSO₄ 98 q H₂SO₄------- 1 mol FeSO₄ x=49 q H₂SO₄ Məhlulun kütlə payı: 49:490·100 = 10% … y = 11,2 l H₂Mənbə: DİM izahı — 07.06.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)
Özün yoxla

5,6 q dəmir xlorid turşusunun artığı ilə reaksiyaya girir. Neçə litr (n.ş.) hidrogen ayrılır?

Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂: n(H₂) = n(Fe) = 0,1 mol.

Fəsil 2

Dəmirin oksidləri, hidroksidləri və ionlarının təyini

Dəmir iki sıra birləşmə əmələ gətirir — Fe(II) və Fe(III). Oksidləşmə dərəcəsi artdıqca əsasi xassə zəifləyir, amfoter xassə yaranır.

Fe(II)Fe(III)
oksidFeO — qara, əsasiFe₂O₃ — qırmızı-qonur, zəif amfoter
hidroksidFe(OH)₂ — ağ-yaşılımtıl, əsasFe(OH)₃ — qonur, zəif amfoter
qarışıqFe₃O₄ (FeO·Fe₂O₃) — qara, maqnit xassəli (maqnetit)

Hidroksidlər duzlara qələvi təsirindən alınır: FeCl₂ + 2NaOH → Fe(OH)₂↓ + 2NaCl, FeCl₃ + 3NaOH → Fe(OH)₃↓ + 3NaCl. Fe(OH)₂ havada tez qonurlaşır: 4Fe(OH)₂ + O₂ + 2H₂O → 4Fe(OH)₃. Fe(II) birləşmələri reduksiyaedici (2FeCl₂ + Cl₂ → 2FeCl₃), Fe(III) birləşmələri oksidləşdiricidir: 2FeCl₃ + Cu → 2FeCl₂ + CuCl₂ — elektron platalarında mis yolları FeCl₃ məhlulu ilə belə “aşındırılır”.

Nümunə 2

FeO, Fe₂O₃ və Fe₃O₄-də dəmirin kütlə payını hesablayın. Hansı filiz dəmirlə daha zəngindir?

  1. ω(Fe) = n · Ar(Fe) / Mr: FeO — 56 / 72 = 77,8 %.
  2. Fe₂O₃ — 112 / 160 = 70,0 %; Fe₃O₄ — 168 / 232 = 72,4 %.
  3. Təbii filizlərdən maqnetit (Fe₃O₄) dəmirlə ən zəngindir; FeO təbiətdə filiz kimi demək olar ki, olmur.Niyə belədir?

    Oksigen atomu dəmir atomuna nisbətən nə qədər azdırsa, dəmirin payı o qədər böyükdür: O : Fe = 1; 1,33; 1,5.

  4. Cavab: 77,8 %; 70,0 %; 72,4 %. Filizlərdən ən zəngini maqnetitdir.

Məhlulda Fe²⁺ və Fe³⁺ ionlarını rəngli reaksiyalarla tanıyırlar. Qan duzları — K₃[Fe(CN)₆] (qırmızı qan duzu) və K₄[Fe(CN)₆] (sarı qan duzu) — kompleks birləşmələrdir.

Animasiya · Fe²⁺ və Fe³⁺ ionlarının təyiniFe²⁺: qələvi ilə yaşılımtıl Fe(OH)₂ (havada qonurlaşır), qırmızı qan duzu ilə tünd göy çöküntü (turnbul göyü). Fe³⁺: qələvi ilə qonur Fe(OH)₃, KSCN ilə qan-qırmızı rəng, sarı qan duzu ilə tünd göy çöküntü (Berlin göyü).İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

X +Fe→ Y +KOH→ Z +X→ Y X, Y və Z maddələrini müəyyən edin.

Variantlarda maddələr X | Y | Z ardıcıllığı ilə verilib.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) HCl | FeCl₃ | Fe(OH)₃B) HCl | FeCl₂ | Fe(OH)₂C) Cl₂ | FeCl₃ | Fe(OH)₂D) Cl₂ | FeCl₂ | Fe(OH)₂E) HCl | FeCl₂ | Fe(OH)₃
  1. Dəmir HCl ilə yalnız Fe²⁺ verir: Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂↑; Cl₂ ilə isə Fe³⁺: 2Fe + 3Cl₂ → 2FeCl₃.Niyə belədir?

    Buna görə A (HCl → FeCl₃) və D (Cl₂ → FeCl₂) variantları dərhal düşür.

  2. X = HCl olsa: FeCl₂ + 2KOH → Fe(OH)₂↓ + 2KCl (Z = Fe(OH)₂, E variantındakı Fe(OH)₃ deyil), sonra Fe(OH)₂ + 2HCl → FeCl₂ + 2H₂O — yenidən Y alınır.
  3. X = Cl₂ olsa (C): Y = FeCl₃, Z = Fe(OH)₃ olmalıdır, Fe(OH)₂ yox; Z + Cl₂ isə FeCl₃ vermir. Dövr yalnız B variantında bağlanır.Niyə belədir?

    Dövrlü sxemdə son mərhələ birinci maddəni geri qaytarmalıdır — bu, ən yaxşı yoxlamadır.

  4. Cavab: X — HCl, Y — FeCl₂, Z — Fe(OH)₂ (B variantı).
DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)
HCl +Fe→ FeCl₂ +KOH→ Fe(OH)₂ HCl→ FeCl₂Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)
İmtahanda belə soruşulurDİM · 07.06.2026

Cavab vərəqində verilmiş cədvəli tamamlayın.

Situasiya (DİM): Sulfat turşusunun suda 490 q duru məhluluna Fe lövhə daxil edilir. Turşu tam reaksiyaya daxil olduqdan sonra (t₁ anı) lövhə məhluldan çıxarılır və məhlula Mg lövhə daxil edilir. Mg lövhə məhluldan çıxarılan zaman (t₂ anı) onun kütləsinin 3,2 q artdığı, məhluldakı Fe duzunun mol miqdarının isə 20% azaldığı müəyyən edilir. Son məhlula NaOH əlavə edən zaman ağ və yaşılımtıl çöküntülərdən ibarət qarışığın alınması müşahidə olunur.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.
  1. Son məhlulda MgSO₄ və 0,4 mol FeSO₄ var. NaOH ilə: ağ çöküntü — Mg(OH)₂, yaşılımtıl çöküntü — Fe(OH)₂.
  2. Molekulyar tənlik: FeSO₄ + 2NaOH → Fe(OH)₂↓ + Na₂SO₄.
  3. Tam ion tənliyi: güclü elektrolitləri ionlarla, çöküntünü molekulla yazırıq: Fe²⁺ + SO₄²⁻ + 2Na⁺ + 2OH⁻ → Fe(OH)₂↓ + 2Na⁺ + SO₄²⁻. Diqqət: DİM izahında OH⁻ qarşısında 2 əmsalı buraxılıb.Niyə belədir?

    Tam ion tənliyində hər tərəfdə yük və atom sayı bərabər olmalıdır: 2NaOH → 2Na⁺ + 2OH⁻.

  4. Eyni ionları ixtisar etsək, qısa ion tənliyi: Fe²⁺ + 2OH⁻ → Fe(OH)₂↓.
  5. Cavab: FeSO₄ + 2NaOH → Fe(OH)₂↓ + Na₂SO₄; Fe²⁺ + SO₄²⁻ + 2Na⁺ + 2OH⁻ → Fe(OH)₂↓ + 2Na⁺ + SO₄²⁻.
DİM-in rəsmi izahı (07.06.2026)
Molekulyar tənliyi | FeSO₄ + 2NaOH→Fe(OH)₂↓+ Na₂SO₄ Tam ion tənliyi | Fe²⁺+SO₄²⁻+2Na⁺ … →Fe(OH)₂↓+2Na⁺+ SO₄²⁻Mənbə: DİM izahı — 07.06.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)
Özün yoxla

9 q Fe(OH)₂ havada tam Fe(OH)₃-ə oksidləşdi. Alınan Fe(OH)₃-ün kütləsi neçə qramdır?

n(Fe(OH)₂) = 9/90 = 0,1 mol = n(Fe(OH)₃); M(Fe(OH)₃) = 107 q/mol.

Fəsil 3

Çuqun və polad istehsalı: domna prosesi

Dəmir təbiətdə sərbəst halda demək olar ki, olmur — o, filizlərdə oksidlər və duzlar şəklindədir: maqnetit Fe₃O₄ (maqnitli dəmir daşı; Daşkəsən yatağı), hematit Fe₂O₃ (qırmızı dəmir daşı), limonit 2Fe₂O₃·3H₂O (qonur dəmir daşı), siderit FeCO₃. Dəmiri filizdən almaq — onu oksiddən reduksiya etmək deməkdir. Sənayedə reduksiyaedici koksdan yaranan dəm qazıdır (CO).

Çuqun və polad

Çuqun — dəmirin karbonla ərintisidir, tərkibində 2–4,5 % karbon (həmçinin Si, Mn, S, P) olur; bərk, kövrəkdir, döymək olmur, tökmə üçün işlənir. Polad — tərkibində 2 %-dən az (adətən 0,1–1,5 %) karbon olan ərintidir; möhkəm və elastikdir, döyülür, yayılır. Domna prosesi — domna sobasında dəmir filizinin koks və CO ilə reduksiya olunaraq çuqun alınmasıdır.

Domna sobası hündürlüyü 30 m-dən çox olan qüllədir. Yuxarıdan növbə ilə filiz, koks və flüs (əhəngdaşı CaCO₃ — boş süxuru, əsasən SiO₂-ni şlaka çevirmək üçün) tökülür, aşağıdan isə qızdırılmış hava (oksigenlə zənginləşdirilmiş) üfürülür. Yük yuxarıdan aşağı enir, qazlar aşağıdan yuxarı qalxır — əks axın prinsipi.

Animasiya · domna sobasıAşağıda koks yanır və CO əmələ gəlir; yuxarı qalxan CO dəmir oksidlərini pillə-pillə reduksiya edir: Fe₂O₃ → Fe₃O₄ → FeO → Fe. Dəmir karbonla doyaraq əriyir — çuqun dibə axır, şlak onun üstündə qalır; ikisi də ayrı deşiklərdən buraxılır.Domna prosesinin ümumi reaksiyaları

Ümumi tənlik (hematit üçün): Fe₂O₃ + 3CO t→ 2Fe + 3CO₂; maqnetit üçün: Fe₃O₄ + 4CO t→ 3Fe + 4CO₂. Hesablamada filizdəki dəmirin hamısının çuquna keçdiyi qəbul olunur (çıxım verilməyibsə).

Hekayə

Daşkəsənin sualı. M(Fe₃O₄) = 3 · 56 + 4 · 16 = 232 q/mol, onda 3 · 56 = 168 q dəmir var: ω(Fe) = 168 / 232 = 72,4 %. Deməli, 1 t təmiz maqnetitdən 1000 · 0,724 ≈ 724 kq dəmir alınar (Fe₃O₄ + 4CO → 3Fe + 4CO₂: 4,31 kmol Fe₃O₄ → 12,9 kmol Fe). Real filizdə maqnetitlə yanaşı boş süxur da olur, ona görə Daşkəsən filizi əvvəlcə zənginləşdirilir — maqnit separatorları maqnetiti boş süxurdan ayırır. Bələdçinin maqnit oyunu əslində sənaye üsuludur!

Nümunə 3

Tərkibində kütləcə 95 % dəmir olan 1 t çuqun almaq üçün 80 % Fe₂O₃ olan neçə ton hematit filizi lazımdır?

  1. Çuqunda dəmir: m(Fe) = 1000 · 0,95 = 950 kq.
  2. Fe₂O₃ → 2Fe: 160 kq Fe₂O₃-dən 112 kq Fe; m(Fe₂O₃) = 950 · 160 / 112 ≈ 1357 kq.Niyə belədir?

    Mol nisbətini kütlə nisbətinə çevirmək üçün molyar kütlələri kq/kmol ilə götürmək rahatdır.

  3. Filiz: 1357 / 0,8 ≈ 1696 kq ≈ 1,7 t.
  4. Cavab: ≈ 1,7 t filiz.

Çuqunun çoxu polada çevrilir. Bunun üçün artıq karbonu, silisiumu, manqanı, kükürdü və fosforu oksidləşdirib qazlar və şlak şəklində çıxarmaq lazımdır. Müasir zavodlarda bu, oksigen konverterində (maye çuquna təmiz oksigen üfürülür), həmçinin elektrik qövs sobalarında (dəmir qırıntısı əridilir) aparılır. Xrom, nikel, manqan, volfram əlavə etməklə xüsusi xassəli legirlənmiş poladlar alınır.

Animasiya · çuqundan poladOksigen əvvəl dəmirin bir hissəsini FeO-ya oksidləşdirir, FeO isə karbonu CO-ya qədər oksidləşdirir. Karbonun payı 2 %-dən aşağı düşəndə ərinti polad olur.Özün yoxla

320 kq Fe₂O₃ CO ilə tam reduksiya olundu. Neçə kiloqram dəmir alındı?

n(Fe₂O₃) = 320/160 = 2 kmol; n(Fe) = 4 kmol.

Fəsil 4

Mis və onun birləşmələri

Hekayə

Günorta ailə Gədəbəyə çatır. Burada XIX əsrdə Qafqazın ən böyük mis əritmə zavodlarından biri işləyib, indi onun daş xarabalıqları qalıb. Köhnə mədənin ağzından axan suyun rəngi göy-yaşıldır — süxurdakı mis birləşmələri suda həll olub. Bələdçi taxta novun içində uzanan paslı dəmir lövhələri göstərir: üstləri qırmızı-qonur misə bürünüb.

«Qədimdə misi suyun içindən belə yığırdılar — dəmir onu “tutur”», — deyir bələdçi. Lövhələrdən birini çəkirlər: o, bir həftədə 4 q ağırlaşıb. Neçə qram mis çökdü və lövhə niyə yüngülləşmədi, axı dəmir həll olurdu?

Su nov boyu axır, dəmir lövhələr tədricən misə bürünür; dairədə mis ionu dəmir atomunun yerini tutur.

Mis (Cu, Z = 29) 4-cü dövrün I qrupunun əlavə yarımqrupundadır. Gözlənilən 3d⁹ 4s² əvəzinə onun atomunda bir elektron 4s-dən 3d-yə “sürüşür”: [Ar] 3d¹⁰ 4s¹ — tam dolmuş d-yarımsəviyyə daha davamlıdır. Birləşmələrdə mis +1 və (daha çox) +2 oksidləşmə dərəcəsi göstərir. Mis qırmızımtıl, yumşaq metaldır (tər = 1083 °C), elektriki gümüşdən sonra ən yaxşı keçirir. Ərintiləri: tunc (Cu + Sn), latun (Cu + Zn), melxior (Cu + Ni).

Misin kimyəvi xassələri
  • gərginlik sırasında hidrogendən sonra gəlir: HCl və duru H₂SO₄ ilə reaksiyaya girmir;
  • oksidləşdirici turşularla: Cu + 2H₂SO₄(qatı) t→ CuSO₄ + SO₂↑ + 2H₂O, Cu + 4HNO₃(qatı) → Cu(NO₃)₂ + 2NO₂↑ + 2H₂O;
  • qızdırdıqda qaralır: 2Cu + O₂ t→ 2CuO; rütubətli havada yaşıl ərp (patina) ilə örtülür: 2Cu + O₂ + H₂O + CO₂ → (CuOH)₂CO₃;
  • az aktiv metalları sıxışdırır: Cu + 2AgNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2Ag; Fe³⁺ duzlarını reduksiya edir: Cu + 2FeCl₃ → CuCl₂ + 2FeCl₂.

Mis(II) oksidi CuO — qara, əsasi oksiddir; turşularla duz verir və hidrogenlə reduksiya olunur: CuO + H₂ t→ Cu + H₂O. Cu(OH)₂ — suda həll olmayan göy əsasdır; onu yalnız həll olan duzdan qələvi ilə almaq olar, CuO suyla birləşmir. Mis kuporosu CuSO₄·5H₂O (göydaş) göy, susuz CuSO₄ isə ağdır — su ilə yenidən göyərir (suyun aşkarlanması).

Animasiya · Cu(OH)₂ və CuOMis duzuna qələvi əlavə edəndə göy Cu(OH)₂ çökür; qızdırdıqda o parçalanır: Cu(OH)₂ t→ CuO + H₂O — çöküntü qaralır.Hekayə

Gədəbəyin sualı. Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu: 1 mol reaksiyada lövhədən 56 q Fe gedir, 64 q Cu gəlir — lövhə 64 − 56 = 8 q ağırlaşır. Mis atomu dəmir atomundan ağır olduğu üçün lövhə yüngülləşmir! Δm = 4 q olduqda n = 4 / 8 = 0,5 mol: m(Cu) = 0,5 · 64 = 32 q mis çöküb, 0,5 · 56 = 28 q dəmir həll olub. Bu üsul sementasiya adlanır; mis mədənlərinin suyundan misi çıxarmaq üçün ondan bu gün də istifadə olunur.

Laboratoriyada metal lövhəni və duzu seç, duzun miqdarını dəyiş. Reaksiya nə vaxt gedir və lövhə nə qədər ağırlaşır (və ya yüngülləşir)?

Laboratoriya · metal lövhə duz məhlulundaAnimasiya · lövhə məhluldaduzun miqdarı0.2 molMetal yalnız gərginlik sırasında özündən sağda duran metalı sıxışdırır: Mg > Zn > Fe > (H) > Cu > Ag. Lövhə ağırlaşırsa, çökən metal həll olandan ağırdır.İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

Hər 3 qabda 200 q 16%-li CuSO₄ məhlulu olduğunu nəzərə alaraq, CuSO₄ məhlulu ilə metal lövhələrin tam reaksiyası zamanı alınan misin kütlələri cəmini qramla hesablayın. Mᵣ(CuSO₄)=160, Aᵣ(Cu)=64

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) 12,8B) 25,6C) 128D) 64E) 33,6
  1. Hər qabda m(CuSO₄) = 200 · 0,16 = 32 q, n = 32 / 160 = 0,2 mol.
  2. Fe və Zn misdən aktivdir, Ag isə misdən sonra gəlir — gümüş qabında reaksiya getmir.Niyə belədir?

    Gərginlik sırası: Zn, Fe, (H), Cu, Ag — metal yalnız özündən sonra gələni sıxışdırır.

  3. Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu və Zn + CuSO₄ → ZnSO₄ + Cu: hər birində 0,2 mol, yəni 0,2 · 64 = 12,8 q Cu.
  4. Cəmi: 12,8 + 12,8 = 25,6 q.
  5. Cavab: 25,6 q (B variantı).
DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)
Hər 3 qabda CuSO₄ – ün kütləsi: m(CuSO₄) = 200 · 0,16 = 32 q Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu x = 12,8 q … Ag + CuSO₄ → reaksiya getmir Zn + CuSO₄ → ZnSO₄ + Cu y = 12,8 q … Reaksiyalardan alınan Cu-un kütləsi = 12,8 + 12,8 = 25,6 qMənbə: DİM izahı — 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)
Özün yoxla

12,8 q mis qatı sulfat turşusu ilə qızdırıldı. Neçə litr (n.ş.) SO₂ ayrılır?

Cu + 2H₂SO₄ → CuSO₄ + SO₂ + 2H₂O: n(SO₂) = n(Cu) = 0,2 mol.

Fəsil 5

Sink və xrom. Amfoter birləşmələr

Hekayə

Axşam ailə dağ kəndindəki qonaq evində dayanır. Nənə plitədə parlaq poladdan qazanda xörək bişirir. Şagird qazanın dibində “18/10” yazısını görür. Ata izah edir: bu, paslanmayan poladdır — tərkibində 18 % xrom və 10 % nikel var. Qazan illərlə su və duzla işləyir, amma pas tutmur, hətta bıçaqla cızılsa belə.

Qazanın kütləsi 1,3 kq-dır. Onda neçə qram xrom var? Və xrom dəmiri pasdan necə qoruyur?

Qazandan buxar qalxır; dairədə bıçaq Cr₂O₃ təbəqəsini cızır, havanın oksigeni onu dərhal bərpa edir.

Sink (Zn, Z = 30) — [Ar] 3d¹⁰ 4s²; d-yarımsəviyyəsi tam dolu olduğu üçün yalnız +2 oksidləşmə dərəcəsi göstərir. Göyümtül-ağ, kövrək metaldır, havada nazik oksid təbəqəsi ilə örtülür. Dəmiri pasdan qorumaq üçün onu sinklə örtürlər (sinkləmə): təbəqə cızılsa da, daha aktiv sink özü oksidləşir, dəmiri qoruyur.

Amfoterlik

Amfoter oksid və hidroksidlər həm turşularla, həm də qələvilərlə reaksiyaya girir. Sink-hidroksid: Zn(OH)₂ + 2HCl → ZnCl₂ + 2H₂O və Zn(OH)₂ + 2NaOH → Na₂[Zn(OH)₄] (natrium-tetrahidroksosinkat; əritdikdə — Na₂ZnO₂, sinkat). Sink metalının özü də qələvi məhlulunda həll olur: Zn + 2NaOH + 2H₂O → Na₂[Zn(OH)₄] + H₂↑.

Animasiya · Zn(OH)₂ — çöküntü yaranır və həll olur1 mol ZnSO₄-ə 2 mol NaOH əlavə olunanda çöküntü maksimumdur; daha 2 mol NaOH onu kompleks duz şəklində həll edir. Ona görə Zn(OH)₂-ni qələvini damcı-damcı əlavə edərək alırlar.İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

Tərkibində kütləcə 25% sink olan Zn və Cu qarışığının xlorid turşusu ilə tam reaksiyasından 0,4 mol H₂ ayrılmışsa, qarışıqda neçə qram mis olmuşdur? Aᵣ(Zn)=65

A) 72B) 56C) 86D) 78E) 44
  1. Mis hidrogendən sonra gəlir: Cu + HCl reaksiya getmir. Hidrogeni yalnız sink ayırır: Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂↑.Niyə belədir?

    Qarışıqlarda əvvəl hansı komponentin reaksiyaya girdiyini müəyyən et.

  2. n(Zn) = n(H₂) = 0,4 mol, m(Zn) = 0,4 · 65 = 26 q.
  3. Sink qarışığın 25 %-idir, mis 75 %: m(Cu) = 26 · 75 / 25 = 78 q (qarışıq 104 q).
  4. Cavab: 78 q (D variantı).
DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)
Cu + HCl → reaksiya getmir x q ------------------------ 0,4 mol Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂ 65 q ----------------------- 1 mol x = 26 q Zn olur Qarışıqda sinkin kütləsi 25% olduğunu nəzərə alsaq 26 q Zn --------- 25% y q Cu ----------- 75% y = 78 qMənbə: DİM izahı — 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Xrom (Cr, Z = 24) — VI qrupun əlavə yarımqrupu; bir elektron 4s-dən 3d-yə keçir: [Ar] 3d⁵ 4s¹ (yarımdolmuş 3d⁵). Ən bərk metallardandır, gümüşü-ağ, parlaqdır. Səthi sıx oksid təbəqəsi ilə örtüldüyü üçün havada və suda korroziyaya uğramır, soyuqda qatı HNO₃ və H₂SO₄ onu passivləşdirir. Xromlama və paslanmayan polad bu xassəyə əsaslanır. Havasız şəraitdə xrom duru HCl ilə Cr²⁺ verir: Cr + 2HCl → CrCl₂ + H₂↑.

Animasiya · xromun oksidləri; xromat ⇄ dixromatOksidləşmə dərəcəsi artdıqca oksid və hidroksidlərin xassəsi əsasidən turşuya keçir: CrO — əsasi, Cr₂O₃ — amfoter, CrO₃ — turşu oksidi. Turş mühitdə sarı xromat narıncı dixromata, qələvi mühitdə əksinə çevrilir.Hekayə

Qonaq evinin sualı. m(Cr) = 1300 · 0,18 = 234 q, yəni 234 / 52 = 4,5 mol xrom. Poladdakı xrom səthdə nanometr qalınlığında sıx və möhkəm Cr₂O₃ təbəqəsi yaradır. O, suyun və oksigenin dəmirə çatmasına imkan vermir. Təbəqə cızılanda havanın oksigeni açıq qalan xromu dərhal yenidən oksidləşdirir — təbəqə “özünü sağaldır”. Adi dəmirin pası (Fe₂O₃·nH₂O) isə boş və məsaməlidir, ona görə paslanma dərinə gedir.

Nümunə 4

10,4 q xrom havasız şəraitdə xlorid turşusunun artığında həll olur. Neçə litr (n.ş.) hidrogen ayrılır?

  1. Cr + 2HCl → CrCl₂ + H₂↑: havasız şəraitdə Cr²⁺ alınır.
  2. n(Cr) = 10,4 / 52 = 0,2 mol = n(H₂); V = 0,2 · 22,4 = 4,48 l.Niyə belədir?

    Hər Cr atomu 2 elektron verir, onları 2 H⁺ alır və 1 H₂ yaranır.

  3. Cavab: 4,48 l.
İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

Qapalı qabda baş verən Cr + HNO₃(qatı) t→ Cr(NO₃)ₙ + X↑ + H₂O reaksiyasına əsasən doğru ifadələri müəyyən edin. Aᵣ(N)=14; Aᵣ(O)=16; Aᵣ(H)=1; Mₒᵣₜₐ(hava)=29 q/mol1. X qazını oksidləşmə məhsulunun parçalanmasından almaq olar.2. Reaksiyaya daxil olan turşunun 75%-i duzun alınmasına sərf olunur.3. X qazının sıxlığı havanın sıxlığından (n.ş.) azdır.4. 6 mol su əmələ gəldikdə reduksiyaedici 9N_A elektron verir.5. Reduksiya məhsulu duz əmələ gətirməyən oksiddir.

0Cr + 4H+5NO₃ → +3Cr(NO₃)₃ + +2NO + 2H₂OCr⁰ − 3e⁻ → Cr⁺³N⁺⁵ + 3e⁻ → N⁺²4 HNO₃: 3 → duz, 1 → NO (75 %)3e⁻ ↔ 2H₂O: 6 mol H₂O ↔ 9NA e⁻A) 1, 2, 4B) 3, 4, 5C) 1, 3, 5D) 1, 2, 3E) 2, 4, 5
  1. DİM-in tənliyi: Cr + 4HNO₃ → Cr(NO₃)₃ + NO↑ + 2H₂O; Cr0 − 3e⁻ → Cr+3, N+5 + 3e⁻ → N+2. X = NO. Yoxlama: N 4 = 3 + 1, O 12 = 9 + 1 + 2.
  2. 1 — yanlış: nitratların termiki parçalanmasından NO alınmır (Cr(NO₃)₃ parçalananda NO₂ və O₂ ayrılır).Niyə belədir?

    Oksidləşmə məhsulu Cr(NO₃)₃-dür, reduksiya məhsulu — NO.

  3. 2 — doğru: 4 HNO₃-dən 3-ü duza (3 NO₃⁻), 1-i NO-ya gedir: 3/4 = 75 %. 3 — yanlış: M(NO) = 30 > 29, NO havadan bir az ağırdır.
  4. 4 — doğru: tənliyə görə 1 Cr 3e⁻ verəndə 2 H₂O yaranır; 6 mol H₂O → 3 mol Cr → 9 mol e⁻ = 9N_A. 5 — doğru: NO duz əmələ gətirməyən oksiddir.Niyə belədir?

    Elektronların sayını məhsulun molu ilə tənliyin əmsalları vasitəsilə əlaqələndiririk: 3e⁻ ↔ 2H₂O.

  5. Diqqət: şərtdə “HNO₃(qatı), t” yazılıb; qızdırılmış qatı nitrat turşusu ilə adətən NO₂ alınır: Cr + 6HNO₃ → Cr(NO₃)₃ + 3NO₂↑ + 3H₂O, NO isə duru turşuya uyğundur. DİM-in cavabı onun yazdığı NO-lu tənliyə əsaslanır.
  6. Cavab: 2, 4, 5 (E variantı).
DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)
Cr + 4HNO₃(qatı) t→ Cr(NO₃)₃ + NO↑ + 2H₂O1. səhv; NO qazı Cr(NO₃)₃ duzunun parçalanmasındanalınmır.2. doğru; reaksiyaya daxil olan 4 mol turşunun3 molu (75%-i) duzun alınmasına sərf olunur3. səhv; 30/22,4 > 29/22,4 olduğu üçün … 4. doğru; 3N_A elektron ------- 2 mol su 9N_A elektron ------- x mol su x = 6 mol H₂O5. doğru; reduksiya məhsulu (NO) duz … oksiddirMənbə: DİM izahı — 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)
Özün yoxla

0,1 mol Zn(OH)₂-ni tam həll etmək üçün (Na₂[Zn(OH)₄] alınır) neçə mol NaOH lazımdır?

Zn(OH)₂ + 2NaOH → Na₂[Zn(OH)₄].

Məşq

İmtahan tapşırıqları ilə məşq

Bu tapşırıqlar DİM imtahanlarındandır. Əvvəl özün həll et, sonra “Cavab və DİM izahı” düyməsini aç.

DİM · 13.07.2025

Hansı reaksiyadan Cu(OH)₂ alınar?

A) CuCl₂ + NaOH →B) Cu + H₂O t→C) CuCl₂ + Al(OH)₃ →D) CuO + H₂O →E) CuO + CH₃OH t→Cavab və DİM izahı

Cavab: CuCl₂ + NaOH → (A variantı).

Şərtə əsasən yalnız CuCl₂ + 2NaOH → Cu(OH)₂ + 2NaCl reaksiyasında Cu(OH)₂ alınır.Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF)
Yekun

Yadda saxla

  • d-elementlər: Fe [Ar]3d⁶4s² (+2, +3), Cu [Ar]3d¹⁰4s¹ (+1, +2), Zn [Ar]3d¹⁰4s² (+2), Cr [Ar]3d⁵4s¹ (+2, +3, +6).
  • Fe zəif oksidləşdiricilərlə (HCl, S, CuSO₄) Fe²⁺, güclülərlə (Cl₂, HNO₃) Fe³⁺ verir; qatı H₂SO₄ və HNO₃ soyuqda onu passivləşdirir.
  • Fe²⁺: K₃[Fe(CN)₆] — tünd göy, OH⁻ — yaşılımtıl Fe(OH)₂; Fe³⁺: KSCN — qan-qırmızı, K₄[Fe(CN)₆] — tünd göy, OH⁻ — qonur Fe(OH)₃.
  • Domna prosesi: koks → CO, Fe₂O₃ + 3CO → 2Fe + 3CO₂; çuqun 2–4,5 % C, polad < 2 % C (oksigen konverteri).
  • Metal lövhə: Δm = n · (M(çökən) − M(həll olan)); Fe + CuSO₄ — +8 q/mol, Mg + FeSO₄ — +32 q/mol.
  • Cu hidrogendən sonra gəlir: turşulardan yalnız oksidləşdiricilərlə reaksiyaya girir; Cu(OH)₂ — göy, qızdırdıqda qara CuO.
  • Zn(OH)₂, Cr₂O₃, Cr(OH)₃ amfoterdir; xromun oksidləri: CrO əsasi, Cr₂O₃ amfoter, CrO₃ turşu; 2CrO₄²⁻ + 2H⁺ ⇄ Cr₂O₇²⁻ + H₂O.

Tipik səhvlər

“Fe + 2HCl → FeCl₃ + H₂.”

Xlorid turşusu ilə FeCl₂ alınır: Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂. FeCl₃ xlorla alınır.

“Dəmir lövhə CuSO₄ məhlulunda yüngülləşir, çünki dəmir həll olur.”

Fe + CuSO₄-də lövhə ağırlaşır: 56 q Fe əvəzinə 64 q Cu çökür (+8 q/mol).

“Çuqun ilə polad eyni şeydir.”

Fərq karbonun miqdarındadır: çuqunda 2–4,5 %, poladda 2 %-dən az; çuqun kövrəkdir, polad döyülür.

“Mis duru turşulardan hidrogeni sıxışdırır.”

Mis hidrogendən sonra gəlir; turşulardan o, yalnız oksidləşdirici turşularla — qatı H₂SO₄, qatı və duru HNO₃ ilə reaksiyaya girir, H₂ ayrılmır.

Yekun

Müstəqil iş

Tapşırıqlar asandan çətinə düzülüb. Əvvəl özün həll et, sonra variantı seç; izah cavabdan sonra açılır.

1 · 1-ci səviyyə

KSCN əlavə edildikdə hansı ionun məhlulu qan-qırmızı rəngə boyanır?

Fe³⁺ rodanid ionu (SCN⁻) ilə qan-qırmızı birləşmələr əmələ gətirir.

2 · 1-ci səviyyə

Çuqun poladdan nə ilə fərqlənir?

Çuqunda 2–4,5 % C var, poladda 2 %-dən az.

3 · 2-ci səviyyə

Xrom atomunun elektron formulu hansıdır?

Bir elektron 4s-dən 3d-yə keçir: yarımdolmuş 3d⁵ daha davamlıdır.

4 · 2-ci səviyyə

Hansı hidroksid həm HCl, həm də NaOH məhlulu ilə reaksiyaya girir?

Zn(OH)₂ amfoterdir: ZnCl₂ və Na₂[Zn(OH)₄] verir.

5 · DİM səviyyəsi

Dəmir lövhə CuSO₄ məhlulunda saxlandıqdan sonra kütləsi 1,6 q artdı. Neçə qram mis çökdü?

Δm = 64 − 56 = 8 q/mol; n = 1,6/8 = 0,2 mol; m(Cu) = 0,2 · 64 = 12,8 q.

6 · DİM səviyyəsi

464 kq Fe₃O₄ CO ilə tam reduksiya olunur. Neçə kq dəmir alınar?

n(Fe₃O₄) = 464/232 = 2 kmol; Fe₃O₄ + 4CO → 3Fe + 4CO₂; n(Fe) = 6 kmol, 6 · 56 = 336 kq.

İmtahan tapşırıqları və rəsmi izahlar — DİM:

  1. 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Dəmir (A variantı, 50; B-33, C-39, D-33); Xrom (A variantı, 40; B-41, C-40, D-46)
  2. 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Əlavə yarımqrup metalları (A variantı, 79; B-73, C-70, D-61)
  3. 07.06.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Dəmir, Sulfat turşusu (A variantı, 58; B-58, C-58, D-58); Dəmir, Sulfat turşusu (A variantı, 59; B-59, C-59, D-59); Dəmir, Sulfat turşusu, Elektrolitik dissosiasiya (A variantı, 60; B-60, C-60, D-60)
  4. 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Əlavə yarımqrup metalları (A variantı, 63; B-76, C-61, D-69)
  5. 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Əlavə yarımqrup metalları (A variantı, 51; B-49, C-51, D-46)

Hekayə, səhnələr, nümunələr, “Özün yoxla” və “Müstəqil iş” tapşırıqları bizimdir, DİM-ə aid deyil. DİM tapşırıqları və izahları mənbədəki kimi verilib; “…” işarəsi buraxılmış hissəni göstərir.

Əlaqəli dərslər

Bütün dərslər