Kimyəvi tarazlıq

Kimyəvi reaksiyaların sürəti və tarazlıq · Mövzu 10 / 35

Kimyəvi tarazlıq

Bu dərsi 11-ci sinif şagirdlərinin Sumqayıtdakı ammonyak zavoduna ekskursiyası ilə keçəcəyik: avtobusda mineral su şüşəsi açılır, zavodun həyətində sintez kolonu işləyir, laboratoriyada NO₂ ampulaları isti və buzlu suda rəngini dəyişir. Hər üç hadisənin arxasında kimyəvi tarazlıq dayanır. Tarazlıq qatılıqlarını və sabitini hesablamağı, Le-Şatelye prinsipi ilə tarazlığı sürüşdürməyi öyrənəcək və DİM tapşırıqlarını həll edəcəyik.

≈ 45 dəqiqə5 fəsil6 DİM tapşırığı8–11-ci sinif materialı

Bu dərsdən sonra bacaracaqsan

• dönən və dönməyən reaksiyaları fərqləndirməyi, tarazlığın dinamik təbiətini izah etməyi;
• başlanğıc, sərf olunan və tarazlıq qatılıqlarını hesablamağı;
• tarazlıq sabitinin ifadəsini yazmağı və onu hesablamağı;
• Le-Şatelye prinsipi ilə qatılığın, temperaturun və təzyiqin təsirini müəyyən etməyi;
• ammonyak sintezinin şəraitini izah etməyi.

Başlamazdan əvvəl xatırla

• Reaksiyanın sürəti və ona təsir edən amillər.
• Termokimyəvi tənliklər: ekzotermik və endotermik reaksiyalar.
• Molyar qatılıq: c = n/V.

Mündəricat

1. GirişSituasiya: qapalı şüşədə nə baş verir?hekayə və təxmin
2. Fəsil 1Dönən reaksiyalar. Kimyəvi tarazlıqdönən reaksiya, v(düz) = v(əks)
3. Fəsil 2Tarazlıq qatılıqlarıB.q, S.o, T.q cədvəli
4. Fəsil 3Tarazlıq sabitiK-nın ifadəsi və hesablanması
5. Fəsil 4Le-Şatelye prinsipi. Qatılığın təsiriprinsip, əlavə etmək və çıxarmaq
6. Fəsil 5Temperaturun və təzyiqin təsiri. Ammonyak sinteziT, p, katalizator; Haber prosesi
7. Məşqİmtahan tapşırıqları ilə məşq2 DİM tapşırığı: cavab və rəsmi izah
8. YekunYadda saxlaqısa xülasə və tipik səhvlər
9. YekunMüstəqil iş6 tapşırıq, asandan çətinə

Giriş

Situasiya: qapalı şüşədə nə baş verir?

aria-hidden="true" focusable="false" style="position:absolute;width:0;height:0;overflow:hidden">CNOHekayə

Oktyabr səhəri. 11-ci sinif şagirdləri avtobusla Sumqayıta — ammonyak və karbamid istehsal edən zavoda ekskursiyaya gedirlər. Yolda şagirdlərdən biri mineral su şüşəsini çıxarır. Şüşə qapalı ikən su sakitdir — heç bir qabarcıq görünmür. Qapağı burayanda isə “fış” səsi gəlir, su qabarcıqlarla dolur və köpüklənir.

Mineral suda karbon qazı həll olub: CO₂(q) + H₂O ⇄ H₂CO₃. Qapalı şüşədə qabarcıq yoxdur — deməli, CO₂ nə həll olur, nə də ayrılır? Yoxsa orada nəsə “gizli” baş verir?

Qapaq açılanda qabarcıqlar qalxır; dairədə CO₂ molekulları sudan qaza və qazdan suya keçir.Əvvəlcə təxmin et

Sənin fikrincə, qapalı şüşədə nə baş verir? Cavabı 1-ci fəsildə animasiyada görəcəyik.

Bu dərsdə dönən reaksiyaları, kimyəvi tarazlığı, tarazlıq qatılıqlarını və tarazlıq sabitini öyrənəcək, Le-Şatelye prinsipi ilə tarazlığı “idarə etməyi” öyrənəcəyik. Zavodda görəcəyik ki, milyonlarla ton ammonyak məhz bu prinsiplə istehsal olunur.

Fəsil 1

Dönən reaksiyalar. Kimyəvi tarazlıq

Bəzi reaksiyalar praktik olaraq sona qədər bir istiqamətdə gedir — onlar dönməyən reaksiyalardır: çöküntü, qaz və ya az dissosiasiya edən maddə (su) alınanda, yanmada. Məsələn, AgNO₃ + NaCl → AgCl↓ + NaNO₃. Digər reaksiyalar eyni şəraitdə həm düz, həm əks istiqamətdə gedir — onlar dönən reaksiyalardır və iki yarımoxla yazılır: N₂ + 3H₂ ⇄ 2NH₃, H₂ + I₂ ⇄ 2HI.

Animasiya · düz və əks reaksiyaƏvvəl yalnız A var: düz reaksiya sürətlidir, əks reaksiya yoxdur. A azaldıqca düz reaksiya yavaşıyır, B artdıqca əks reaksiya sürətlənir. Sürətlər bərabərləşəndə qatılıqlar daha dəyişmir — amma hissəciklər çevrilməyə davam edir.Kimyəvi tarazlıq

Kimyəvi tarazlıq — dönən reaksiyada düz və əks reaksiyaların sürətlərinin bərabər olduğu haldır: v(düz) = v(əks). Tarazlıq dinamikdir: hər iki reaksiya davam edir, amma maddələrin qatılıqları sabit qalır. Bu qatılıqlar tarazlıq qatılıqları adlanır və kvadrat mötərizə ilə yazılır: [NH₃]. Şərait (qatılıq, temperatur, təzyiq) dəyişməyənə qədər tarazlıq saxlanılır.

Hekayə

Avtobusun sualı. Qapalı şüşədə qaz və su arasında dinamik tarazlıq var: CO₂(q) ⇄ CO₂(məhlul). Hər saniyə nə qədər CO₂ molekulu sudan qaza keçirsə, o qədəri də geri qayıdır — ona görə qabarcıq görünmür. Qapağı açanda qaz şüşədən çıxır, suyun üstündəki CO₂-nin təzyiqi kəskin azalır və tarazlıq pozulur: indi ayrılma həll olmadan çox sürətlidir — su köpüklənir. Bu tarazlığın necə sürüşdüyünü 4-cü və 5-ci fəsillərdə öyrənəcəyik.

Nümunə 1

Hansı reaksiya praktik olaraq dönməyəndir: a) N₂ + O₂ ⇄ 2NO; b) BaCl₂ + Na₂SO₄ → BaSO₄↓ + 2NaCl; c) H₂ + I₂ ⇄ 2HI?

1. BaSO₄ suda praktik olaraq həll olmur və çöküntü kimi sistemdən çıxır.Niyə belədir?

   Məhsul reaksiya mühitindən çıxarsa, əks reaksiya getmir.

2. NO və HI-nin əmələ gəlməsi dönəndir — məhsullar eyni şəraitdə yenidən parçalanır.
3. Cavab: b — çöküntü (BaSO₄↓) alınır.

Özün yoxla

A ⇄ B tarazlığında hər saniyə 0,04 mol/l A B-yə çevrilir. Hər saniyə neçə mol/l B A-ya çevrilir?

Tarazlıqda düz və əks reaksiyaların sürətləri bərabərdir.

Fəsil 2

Tarazlıq qatılıqları

Tarazlıq qatılıqlarını hesablamaq üçün üç sətirli cədvəl qurmaq rahatdır: başlanğıc qatılıq (B.q), sərf olunan və ya alınan qatılıq (S.o) və tarazlıq qatılığı (T.q). Sərf olunan və alınan miqdarlar həmişə tənlikdəki əmsallar kimi nisbətdədir.

Animasiya · başlanğıc → tarazlıq1 mol/l azot reaksiyaya girəndə tənliyə görə 3 mol/l hidrogen sərf olunur və 2 mol/l ammonyak alınır: tarazlıqda [N₂] = 4, [H₂] = 1, [NH₃] = 2 mol/l.Tarazlıq qatılıqları

Başlanğıc maddə üçün: [ ]tar = c(başlanğıc) − c(sərf olunan); məhsul üçün: [ ]tar = c(başlanğıc) + c(alınan). Sərf olunan və alınan qatılıqlar əmsallarla mütənasibdir.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

Azot və hidrogenin başlanğıc qatılıqları uyğun olaraq 5 mol/l və 4 mol/l -dir. 1 mol/l azot reaksiyaya daxil olarsa, bu maddələrin həmin anda qatılığı neçə mol/l olar?

Variantlarda birinci ədəd — N₂-nin, ikinci — H₂-nin qatılığıdır (DİM-də sütunlar: N₂ | H₂).

N₂ + 3H₂ ⇄ 2NH₃B.q: 5   4S.o: 1   3T.q: 4   1A) 4 | 1B) 0,5 | 2,5C) 1,5 | 1,5D) 1 | 2,5E) 4 | 3

1. N₂ + 3H₂ ⇄ 2NH₃: 1 mol N₂ ilə 3 mol H₂ reaksiyaya girir.Niyə belədir?

   Əmsallar nisbəti 1 : 3 — 1 mol/l azota 3 mol/l hidrogen düşür.

2. Azot: 5 − 1 = 4 mol/l; hidrogen: 4 − 3 = 1 mol/l.
3. Diqqət: şərtdə “həmin anda”, izahda isə “T.q” (tarazlıq qatılığı) yazılıb — DİM bu anı tarazlıq anı sayır. B.q — başlanğıc qatılıq, S.o — sərf olunan, T.q — tarazlıq qatılığı.Niyə belədir?

   Bu ixtisarlar DİM izahlarında tez-tez işlənir.

4. Cavab: [N₂] = 4, [H₂] = 1 (A variantı).

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

N₂ + 3H₂ ↔ 2NH₃1 mol3 mol B.q 5 4 S.o 1 3 T.q 5 – 1 = 4 4 – 3 = 1Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Nümunə 2

H₂ + I₂ ⇄ 2HI reaksiyasında hidrogen və yodun başlanğıc qatılıqları 0,5 mol/l-dir. Tarazlıqda [HI] = 0,8 mol/l olub. [H₂] və [I₂] nə qədərdir?

1. 0,8 mol/l HI alınması üçün 0,4 mol/l H₂ və 0,4 mol/l I₂ sərf olunur.Niyə belədir?

   Əmsallar 1 : 1 : 2 — HI-nin yarısı qədər.

2. [H₂] = [I₂] = 0,5 − 0,4 = 0,1 mol/l.
3. Cavab: 0,1 mol/l.

Özün yoxla

2SO₂ + O₂ ⇄ 2SO₃: başlanğıcda [SO₂] = 3, [O₂] = 2 mol/l, SO₃ yoxdur. Tarazlıqda [SO₃] = 2 mol/l. [O₂] tarazlıqda neçədir?

2 mol/l SO₃ üçün 1 mol/l O₂ sərf olunur.

Fəsil 3

Tarazlıq sabiti

Hekayə

Zavoda çatırlar. Həyətdə hündür sintez kolonu ucalır: içində 450 °C və 200 atm təzyiqdə, dəmir katalizator üzərində azot və hidrogen ammonyaka çevrilir. Mühəndis deyir ki, kolondan çıxan qazda heç vaxt 100 % ammonyak olmur — reaksiya dönəndir və tarazlığa çatır.

Laboratoriya analizatoru modelləşdirilmiş nümunədə tarazlıq qatılıqlarını göstərir: [N₂] = 1, [H₂] = 2, [NH₃] = 4 mol/l. Bu şəraitdə tarazlıq sabiti nəyə bərabərdir və başlanğıcda (ammonyak yox ikən) azot və hidrogenin qatılığı nə qədər idi?

Sintez kolonunun üstündən buxar qalxır, analizator nümunənin tərkibini göstərir.Tarazlıq sabiti

aA + bB ⇄ cC + dD dönən reaksiyası üçün sabit temperaturda tarazlıq sabitiK = [C]ᶜ · [D]ᵈ / ([A]ᵃ · [B]ᵇ) — məhsulların tarazlıq qatılıqlarının hasilinin başlanğıc maddələrinkinə nisbətidir (hər qatılıq əmsala bərabər qüvvətdə). Bərk maddələr ifadəyə yazılmır. K yalnız temperaturdan və reaksiyanın təbiətindən asılıdır, qatılıqdan və katalizatordan asılı deyil. K böyükdürsə (K ≫ 1), tarazlıqda məhsullar üstündür.

Animasiya · fərqli başlanğıc — eyni KBirinci təcrübədə tarazlığa reagentlərdən, ikincidə məhsuldan gəlirik. Tarazlıq qatılıqları fərqlidir, amma [Z]/([X][Y]) nisbəti hər ikisində 0,5-dir — bu, tarazlıq sabitidir.Hekayə

Zavodun sualı. K = [NH₃]² / ([N₂] · [H₂]³) = 4² / (1 · 2³) = 16 / 8 = 2. Başlanğıc qatılıqlar: 4 mol/l NH₃ alınması üçün 2 mol/l N₂ və 6 mol/l H₂ sərf olunub, deməli başlanğıcda [N₂]₀ = 1 + 2 = 3 və [H₂]₀ = 2 + 6 = 8 mol/l idi. Kolondan çıxan qaz soyudulur, ammonyak mayeləşib ayrılır, reaksiyaya girməmiş N₂ və H₂ isə yenidən kolona qaytarılır.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

X ₍q₎ + Y ₍q₎ ⇄ Z ₍q₎ reaksiyasında tarazlıq anında qabda cəmi 10 mol qaz olarsa, 1 litrlik qapalı qabda gedən reaksiyanın tarazlıq sabitinin qiymətini hesablayın.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) 0,2B) 0,3C) 0,5D) 0,4E) 0,1

1. X + Y ⇄ Z: tarazlığa qədər a mol X, a mol Y sərf olunur, a mol Z alınır.Niyə belədir?

   Əmsalların hamısı 1-dir, ona görə dəyişmələr bərabərdir.

2. Tarazlıqda: X 8 − a, Y 6 − a, Z a. Cəmi: 14 − a = 10 → a = 4.
3. V = 1 l: [X] = 4, [Y] = 2, [Z] = 4 mol/l; K = 4 / (4 · 2) = 0,5.Niyə belədir?

   Qazların ümumi mol sayı azalıb (14 → 10), çünki 2 mol qazdan 1 mol qaz alınır.

4. Cavab: 0,5 (C variantı).

DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)

X ₍q₎ + Y ₍q₎ ⇄ Z ₍q₎ Reaksiya tənliyindən görünür ki, reaksiyaya daxil olan və alınan maddələrin mol nisbəti eynidir. Belə ki, tarazlıq anına qədər a mol X ilə reaksiyaya a mol Y sərf olunur və a mol Z alınır. Tarazlıq anında qabda 8 – a mol X , 6 – a mol Y və a mol Z qazı olur. Bu qazların cəmi 10 mol olduğunu nəzərə alsaq, 8 – a + 6 – a + a = 10 ifadəsindən a = 4 olur. K_T = C_Z / (C_X · C_Y)= 4 / (4 · 2) = 0,5Mənbə: DİM izahı — 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

H₂ + I₂ ⇄ 2HI tarazlığında [H₂] = [I₂] = 0,1, [HI] = 0,8 mol/l. Tarazlıq sabitini hesablayın.

K = 0,8² / (0,1 · 0,1).

Fəsil 4

Le-Şatelye prinsipi. Qatılığın təsiri

Le-Şatelye prinsipi

Tarazlıqda olan sistemə xaricdən təsir edildikdə (qatılıq, temperatur və ya təzyiq dəyişdikdə) tarazlıq bu təsiri zəiflədən reaksiyanın istiqamətinə sürüşür. (A. Le-Şatelye, 1884)

Qatılıq üçün bu belə səslənir: başlanğıc maddəni əlavə etsək, sistem onu “xərcləməyə” çalışır — tarazlıq sağa (məhsullara) sürüşür; məhsulu sistemdən çıxarsaq, sistem onu “bərpa etməyə” çalışır — yenə sağa. Məhsul əlavə etmək və ya başlanğıc maddəni çıxarmaq tarazlığı sola sürüşdürür.

Animasiya · X əlavə edirikX əlavə olunanda [Z]/([X][Y]) nisbəti 0,25-ə düşür — K-dan kiçikdir. Sistem X və Y-ni xərcləyib Z yaradır, nisbət yenidən 0,5 olana qədər. Əlavə olunan X-in yalnız bir hissəsi “işlənir”.İmtahanda belə soruşulurDİM · 07.06.2026

HCOOH(m)+CH₃OH(m) ⇄ HCOOCH₃(m)+H₂O(m) reaksiyasında tarazlığı HCOOCH₃ alınması istiqamətinə necə yönəltmək olar?1. Qarışqa turşusunu çıxarmaqla2. Metanol əlavə etməklə3. HCOOCH₃ çıxarmaqla4. Su əlavə etməklə

HCOOH + CH₃OH ⇄ HCOOCH₃ + H₂O+ CH₃OH → sağa ✓− HCOOCH₃ → sağa ✓− HCOOH, + H₂O → sola ✗A) 1, 3B) 2, 3C) 1, 4D) 2, 4E) 1, 2

1. Mürəkkəb efir (HCOOCH₃) məhsuldur. Onun çıxımını artırmaq üçün tarazlıq sağa sürüşməlidir.Niyə belədir?

   Efirləşmə dönən reaksiyadır, ona görə istehsalda turşu və ya spirt artıq götürülür, efir və su isə sistemdən çıxarılır.

2. 1 — qarışqa turşusunu (başlanğıc maddəni) çıxarmaq tarazlığı sola sürüşdürür: yanlış.
3. 2 — metanol (başlanğıc maddə) əlavə etmək — sağa: doğru. 3 — HCOOCH₃-ü (məhsulu) çıxarmaq — sağa: doğru.
4. 4 — su (məhsul) əlavə etmək tarazlığı sola sürüşdürür: yanlış.
5. Cavab: 2, 3 (B variantı).

DİM-in rəsmi izahı (07.06.2026)

Bu test tapşırığında Le-Şatelye prinsipinə əsasən reaksiyanın istiqamətini HCOOCH₃ tərəfə yönəltmək üçün metanol əlavə etmək və HCOOCH₃ sistemdən çıxarmaq lazımdır.Mənbə: DİM izahı — 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Nümunə 3

FeCl₃ + 3KSCN ⇄ Fe(SCN)₃ + 3KCl (qan-qırmızı Fe(SCN)₃) tarazlığına KCl əlavə olunub. Məhlulun rəngi necə dəyişər?

1. KCl məhsuldur: onun qatılığı artanda tarazlıq sola sürüşür.Niyə belədir?

   Sistem əlavə olunan məhsulu xərcləməyə çalışır — əks reaksiya sürətlənir.

2. Fe(SCN)₃ azalır — qırmızı rəng zəifləyir.
3. Cavab: rəng açılır (tarazlıq sola sürüşür).

Özün yoxla

X + Y ⇄ Z (K = 0,5) tarazlığında [X] = 4, [Y] = 2, [Z] = 4 mol/l. 4 mol/l X əlavə ediləndən dərhal sonra [Z]/([X][Y]) nisbəti neçə olur?

4 / (8 · 2).

Fəsil 5

Temperaturun və təzyiqin təsiri. Ammonyak sintezi

Hekayə

Zavodun laboratoriyasında mühəndis şagirdlərə maraqlı bir təcrübə göstərir. İki bağlı şüşə ampulada qəhvəyi qaz — azot(IV)-oksid NO₂ var; o, rəngsiz N₂O₄ ilə tarazlıqdadır: 2NO₂ ⇄ N₂O₄ + Q. Ampulalardan birini isti suya (80 °C), digərini buzlu suya salır.

Bir dəqiqədən sonra isti sudakı qaz tünd qəhvəyi, buzlu sudakı isə demək olar ki, rəngsiz olur. Tarazlıq hər ampulada hansı tərəfə sürüşdü? Və nə üçün zavod ammonyak sintezini daha soyuq şəraitdə yox, 450 °C-də aparır?

İsti suda ampuladakı qaz tündləşir, buzlu suda solur; dairədə NO₂ molekulları N₂O₄-ə birləşir və ayrılır.

• Temperatur. Qızdırdıqda tarazlıq istilik udan — endotermik reaksiya tərəfə, soyutduqda ekzotermik reaksiya tərəfə sürüşür. Temperatur K-nı dəyişən yeganə amildir.
• Təzyiq (yalnız qazlar üçün). Təzyiqi artırdıqda tarazlıq qaz molekullarının sayı az olan tərəfə, azaltdıqda — çox olan tərəfə sürüşür. Qazların mol sayı dəyişmirsə (H₂ + I₂ ⇄ 2HI), təzyiq tarazlığa təsir etmir.
• Katalizator tarazlığı sürüşdürmür: o, düz və əks reaksiyaları eyni dəfə sürətləndirir və tarazlığa tez çatmağa kömək edir.

Animasiya · sıxılan NO₂Həcm 2 dəfə azalanda bütün qatılıqlar bir anda 2 dəfə artır. Sonra tarazlıq 2 mol qazdan 1 mol qaz alınan tərəfə — N₂O₄-ə sürüşür: [NO₂] 2-dən 1,5-ə enir, [N₂O₄] 2-dən 2,25-ə qalxır, K = 2,25 / 1,5² = 1 saxlanılır.Hekayə

Laboratoriyanın sualı. 2NO₂ ⇄ N₂O₄ + Q: düz reaksiya ekzotermikdir. İsti suda tarazlıq endotermik tərəfə — sola sürüşür, qəhvəyi NO₂ çoxalır, rəng tündləşir. Buzlu suda — sağa, rəngsiz N₂O₄ çoxalır. Ammonyak sintezi də ekzotermikdir (N₂ + 3H₂ ⇄ 2NH₃ + 92 kC), ona görə aşağı temperatur çıxımı artırır: 200 atm-də 300 °C-də tarazlıqda 66,7 % NH₃, 500 °C-də cəmi 18,3 %. Amma soyuqda reaksiya çox yavaş gedir, dəmir katalizator isə yalnız ~400 °C-dən yuxarıda yaxşı işləyir. Ona görə zavod güzəşt seçir: 450 °C (kifayət qədər sürət), yüksək təzyiq (200 atm — tarazlıq az mollu NH₃ tərəfə) və katalizator; ammonyak soyudulub ayrılır, qalan qaz kolona qaytarılır.

Laboratoriyada temperaturu və təzyiqi dəyiş: tarazlıqda ammonyakın payı necə dəyişir? (Real ölçmə cədvəli, N₂ : H₂ = 1 : 3.)

Laboratoriya · ammonyak sintezi: T və ptemperatur400 °Cİmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

N₂ + 3H₂ ⇔ 2NH₃ + Q reaksiyasında temperatur və təzyiqi necə dəyişmək lazımdır ki, tarazlıq ilkin maddələrin alınması istiqamətinə yerini dəyişsin?

Variantlarda birinci söz temperatura, ikinci — təzyiqə aiddir (DİM-də sütunlar: Temperatur | Təzyiq).

N₂ + 3H₂ ⇄ 2NH₃ + Qt ↑ → sola (endotermik)p ↓ → sola (4 mol qaz)A) artırmaq | artırmaqB) azaltmaq | artırmaqC) azaltmaq | azaltmaqD) dəyişməmək | artırmaqE) artırmaq | azaltmaq

1. N₂ + 3H₂ ⇄ 2NH₃ + Q: düz reaksiya ekzotermikdir, əks reaksiya endotermikdir.Niyə belədir?

   Tarazlığı sola (ilkin maddələrə) sürüşdürmək lazımdır.

2. Temperaturu artırmaq tarazlığı endotermik reaksiya tərəfə — sola sürüşdürür.
3. Solda 1 + 3 = 4 mol qaz, sağda 2 mol. Təzyiqi azaltmaq tarazlığı qaz molu çox olan tərəfə — sola sürüşdürür.Niyə belədir?

   Diqqət: DİM izahında “sola gedən reaksiya … təzyiqin artması ilə baş verir” yazılıb — dəqiq deyil: sola reaksiya qaz mollarını artırır və təzyiq azaldıqda üstünlük qazanır. Cavab dəyişmir.

4. Cavab: temperaturu artırmaq, təzyiqi azaltmaq (E variantı).

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

Le-Şatelye prinsipinə görə tarazlıqda olan sistemə xaricdən təsir edildikdə kimyəvi tarazlıq sistemdə həmin təsirin azaldığı tərəfə yönəlir. Verilmiş dönən reaksiyada sola gedən reaksiya endotermikdir … Bunlara əsasən , N₂ + 3H₂ ⇔ 2NH₃ + Q reaksiyasında tarazlığı ilkin maddələrin alınması istiqamətinə yönəltmək üçün temperaturu artırmaq, təzyiqi azaltmaq lazımdır.Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

2SO₂(q) + O₂(q) ⇄ 2SO₃(q) + Q tarazlığında təzyiq artırılıb. Tarazlıq sağa sürüşürsə 1, sola sürüşürsə 2, sürüşmürsə 0 yaz.

Solda 3 mol qaz, sağda 2 mol.

Məşq

İmtahan tapşırıqları ilə məşq

Bu tapşırıqlar DİM imtahanlarındandır. Əvvəl özün həll et, sonra “Cavab və DİM izahı” düyməsini aç.

DİM · 12.07.2026

HCOOC₂H₅ + H₂O ⇄ HCOOH + C₂H₅OH reaksiyasında tarazlığı C₂H₅OH-ın alınması istiqamətinə necə yönəltmək olar?I. H₂O əlavə etməkləII. HCOOH əlavə etməkləIII. HCOOC₂H₅ əlavə etməkləIV. H₂O-nu çıxarmaqla

A) II, IIIB) II, IVC) III, IVD) I, IIE) I, IIICavab və DİM izahı

Cavab: I, III (E variantı).

HCOOC₂H₅ + H₂O ⇄ HCOOH + C₂H₅OH reaksiyasında tarazlığı C₂H₅OH-ın alınması istiqamətinə yönəltmək üçün Le-Şatelye prinsipinə görə sistemə soldakı maddələr olan H₂O və HCOOC₂H₅ əlavə etmək lazımdırMənbə: DİM izahı — 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

DİM · 13.07.2025

Temperaturun artması ilə reaksiyanın getmə müddəti 3 dəfə azalarsa, kimyəvi reaksiyanın sürəti necə dəyişər?

A) dəyişməzB) 3 dəfə azalarC) 3 dəfə artarD) 9 dəfə artarE) 9 dəfə azalarCavab və DİM izahı

Cavab: 3 dəfə artar (C variantı).

Bildiyimiz kimi, υ_t₂ / υ_t₁ = τ₁ / τ₂ Buna görə, reaksiyanın sürəti getmə müddəti 3 dəfə azalarsa, sürəti 3 dəfə artarMənbə: DİM izahı — 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Yekun

Yadda saxla

• Dönən reaksiyada tarazlıq — v(düz) = v(əks); tarazlıq dinamikdir, qatılıqlar sabitdir.
• [ ]tar = başlanğıc − sərf olunan (reagent) və ya başlanğıc + alınan (məhsul); dəyişmələr əmsallarla mütənasibdir.
• K = [C]ᶜ[D]ᵈ / ([A]ᵃ[B]ᵇ); bərk maddələr yazılmır; K yalnız temperaturdan asılıdır.
• Le-Şatelye: tarazlıq xarici təsiri zəiflədən tərəfə sürüşür.
• Reagent əlavə etmək / məhsulu çıxarmaq → sağa; qızdırmaq → endotermik tərəfə; təzyiq ↑ → qaz molu az olan tərəfə.
• Katalizator tarazlığı sürüşdürmür, yalnız ona tez çatdırır; ammonyak sintezi — 450 °C, 200 atm, Fe katalizator.

Tipik səhvlər

“Tarazlıqda reaksiya dayanır.”

Tarazlıq dinamikdir: düz və əks reaksiyalar eyni sürətlə davam edir.

“Tarazlıqda başlanğıc maddələrin və məhsulların qatılıqları bərabərdir.”

Bərabər olan sürətlərdir, qatılıqlar isə istənilən ola bilər (məs. 4, 1, 2 mol/l).

“Katalizator tarazlığı məhsullar tərəfə sürüşdürür.”

Katalizator düz və əks reaksiyaları eyni dəfə sürətləndirir — tarazlıq yerində qalır.

“Təzyiq artanda tarazlıq həmişə sağa sürüşür.”

Qaz molu az olan tərəfə: N₂ + 3H₂ ⇄ 2NH₃ — sağa, N₂O₄ ⇄ 2NO₂ — sola, H₂ + I₂ ⇄ 2HI — sürüşmür.

Yekun

Müstəqil iş

Tapşırıqlar asandan çətinə düzülüb. Əvvəl özün həll et, sonra variantı seç; izah cavabdan sonra açılır.

1 · 1-ci səviyyə

Kimyəvi tarazlıq halında nə bərabərdir?

Tarazlığın tərifi: v(düz) = v(əks).

2 · 1-ci səviyyə

Hansı amil tarazlığı sürüşdürmür?

Katalizator düz və əks reaksiyaları eyni dəfə sürətləndirir.

3 · 2-ci səviyyə

H₂(q) + Cl₂(q) ⇄ 2HCl(q) tarazlığına təzyiqin artması necə təsir edir?

Hər iki tərəfdə 2 mol qaz var.

4 · 2-ci səviyyə

CaCO₃(b) ⇄ CaO(b) + CO₂(q) − Q tarazlığını sağa sürüşdürmək üçün nə etmək lazımdır?

Düz reaksiya endotermikdir və qaz əmələ gətirir; bərk CaCO₃-ün miqdarı tarazlığa təsir etmir.

5 · DİM səviyyəsi

2A(q) ⇄ B(q): tarazlıqda [A] = 0,2, [B] = 0,4 mol/l. Tarazlıq sabiti neçədir?

K = 0,4 / 0,2² = 0,4 / 0,04 = 10.

6 · DİM səviyyəsi

A + B ⇄ C: başlanğıcda [A] = [B] = 1 mol/l, tarazlıqda [C] = 0,5 mol/l. K = ?

[A] = [B] = 0,5; K = 0,5 / (0,5 · 0,5) = 2.

İmtahan tapşırıqları və rəsmi izahlar — DİM:

1. 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Kimyəvi tarazlıq (A variantı, 78; B-72, C-79, D-62)
2. 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Kimyəvi reaksiyaların sürəti. Kimyəvi tarazlıq (A variantı, 82; B-80, C-75, D-80)
3. 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Kimyəvi tarazlıq (A variantı, 44; B-39, C-34, D-51)
4. 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Kimyəvi tarazlıq (A variantı, 61; B-73, C-76, D-74)
5. 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Kimyəvi reaksiyaların sürəti. Kimyəvi tarazlıq (A variantı, 70; B-62, C-79, D-68)
6. 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Kimyəvi reaksiyanın sürəti. Kimyəvi tarazlıq (A variantı, 34; B-48, C-38, D-39)

Hekayə, səhnələr, nümunələr, “Özün yoxla” və “Müstəqil iş” tapşırıqları bizimdir, DİM-ə aid deyil. DİM tapşırıqları və izahları mənbədəki kimi verilib; “…” işarəsi buraxılmış hissəni göstərir.