Sözün leksik və qrammatik mənası

Sözün leksik mənası onun nəyi adlandırdığıdır, qrammatik mənası isə onun ad, əlamət, hərəkət bildirməsi və hansı nitq hissəsinə aid olması ilə bağlıdır. DİM izahlarındakı nümunələrdə “Qarşı tərəf buz bağladığından …” cümləsində tərəf isimdir, leksik mənası var; “Maşın saat ikidə şərqə tərəf yol aldı” cümləsində isə tərəf qoşmadır, sözə qoşularaq məna çaları yaradır və yalnız qrammatik mənası var.

Ümumi qaydaya görə köməkçi sözlərin yalnız qrammatik mənası olur. Nümunələr: “Gərək öyrədəydin yıxılmamağı” misrasında gərək ədatı yalnız qrammatik mənası olan sözdür; “… kiçik bir kənd klubunda …” cümləsində bir ədatdır və leksik mənası yoxdur. “Asfalt yolla …” cümləsində isə asfalt sözü leksik və qrammatik mənasına görə isimdir.

tərəf (isim)leksik məna vartərəf (qoşma)yalnız qrammatikgərək, bir (ədat)yalnız qrammatiksözü seç, mənasını müəyyən et ↓iv class="demo js-demo" aria-live="polite">Qarşı tərəf … — tərəf isimdir: leksik mənası var

Yuxarıda DİM nümunəsindəki cümlə verilib, sözün altından xətt çəkilib. Ortadakı iki kartdan birini seç: “leksik və qrammatik mənası var” və ya “yalnız qrammatik mənası var”. Düzgün cavabdan sonra kart yaşıl olur, altında sözün nitq hissəsi yazılır, ən aşağıda izah açılır.

SözMəna

• Sənin cavabın
• Nəticə

Tapşırıq 1 / 3○○○

“Şərqə tərəf yol aldı” cümləsində tərəf sözünün mənasını düzgün müəyyən et.

Sürgüləri və düymələri tənzimlə…

Simulyasiyada nə görürsən?

sürgünün dili ilə

• Kiçik bir kənd klubunda — bir ədatdır, leksik mənası yoxdur.
• Şərqə tərəf — qoşma: yalnız qrammatik məna.
• Qarşı tərəf — isim: leksik məna var.
• Gərək — “leksik məna” seçimi səhvdir: ədatın yalnız qrammatik mənası var.
• Asfalt — leksik və qrammatik mənasına görə isim.

DİM izahlarındakı nümunələr

söz · məna

Söz	Nitq hissəsi	Məna	DİM izahı
Qarşı tərəf …	isim	leksik mənası var	09.03.2025
şərqə tərəf …	qoşma	yalnız qrammatik mənası var	09.03.2025
Gərək öyrədəydin …	ədat	yalnız qrammatik mənası var	09.03.2026
kiçik bir kənd klubunda	ədat	leksik mənası yoxdur	24.05.2026
asfalt yolla	isim	leksik və qrammatik mənasına görə isim	25.05.2025

Ən çox edilən səhvlər

qırmızı qələm“Tərəf həmişə isimdir”

Şərqə tərəf yol aldı cümləsində tərəf qoşmadır və yalnız qrammatik mənası var.

“Bir sözü həmişə saydır”

“… kiçik bir kənd klubunda …” cümləsində bir ədatdır, leksik mənası yoxdur.

“Gərək sözünün leksik mənası var”

Bu misrada gərək ədatdır — yalnız qrammatik mənası olan söz.

Həll olunmuş məsələlər

əvvəl özün həll et

Məsələ 1

İki cümlədəki tərəf sözünü müqayisə edin: “Qarşı tərəf buz bağladı” və “Şərqə tərəf yol aldı”.

Həllini göstərbirinci: tərəf — isim, leksik mənası varikinci: tərəf — qoşma, yalnız qrammatik mənası var

Cavab: eyni söz müxtəlif nitq hissəsidir.

Məsələ 2

“Mən öz arzularıma həmişəlik vida edib kiçik bir kənd klubunda işləməyə gedirdim” cümləsində leksik mənası olmayan sözü tapın.

Həllini göstərbir — burada ədatdırədatın leksik mənası yoxdur

Cavab: bir.

lass="sect js-rl">

Real həyatda: adlandıran sözlər və köməkçi sözlər

kitab · masa · üçün · vəkitab — əşyanı adlandırır

Bu nümunələr bizimdir, DİM tapşırığından deyil. Kitab, masa sözləri əşyanı adlandırır — onları gözümüzün önünə gətirə bilirik. Üçün, və kimi köməkçi sözlər isə heç nəyi adlandırmır, yalnız cümlədəki sözləri əlaqələndirir.

Özünü yoxla: 5 sınaq testi

5 sual

1Hansı cümlədə tərəf sözünün yalnız qrammatik mənası var?

2“Gərək öyrədəydin yıxılmamağı” misrasında gərək sözü:

3“Kiçik bir kənd klubunda işləməyə gedirdim” cümləsində bir sözü haqqında doğru fikir:

4Hansı söz leksik və qrammatik mənasına görə isimdir?

5Açıq tipli: iki cümlədən (“Qarşı tərəf …”, “Şərqə tərəf …”) neçəsində tərəf sözünün leksik mənası var?

Mənbə

Yalnız DİM izahları:

1. 09.03.2025, buraxılış imtahanı (PDF) — Morfologiya (A variantı, 38; B-38, C-35, D-31)
2. 09.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF) — Morfoloji təhlil (A variantı, 33; B-35, C-34, D-33)
3. 24.05.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 24; B-24, C-25, D-23)
4. 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 3; B-22, C-8, D-22)