Feil: təsdiq və inkar, şəxs və kəmiyyət, quruluşca növlər
Dərsin mətni
Feil iş, hərəkət bildirir və nə etmək? nə etdi? kimi suallara cavab verir. Feil təsdiqdə və ya inkarda olur: inkar -ma, -mə (-maz, -məz) şəkilçisi ilə düzəlir — gəlmədi, sevməz. Nə…nə də bağlayıcısı inkar bildirdiyi üçün belə cümlədə xəbər təsdiqdə olmalıdır: “Nə tamaşaçılar vaxtında gəldilər, nə də konsert deyilən vaxt başladı”. DİM izahlarında “Könül bir quşdur ki, sevməz əsarət, Daim çırpınır, istəyir hürriyyət” misralarındakı feillərdən biri inkarda, ikisi təsdiqdə sayılır, kökləri isə sev, çırp, istə kimi verilir.
Quruluşca feil sadə, düzəltmə və mürəkkəb olur: dinlə-yir-di sadədir, yu-yun-ur düzəltmədir, “vida edib” və “dəlalət edir” mürəkkəbdir; dinləyirdi və yuyunur feillərinin həm kökü, həm də başlanğıc forması feildir. Feil şəxsə və kəmiyyətə görə dəyişir: “… öz gücsüzlüyünü göstərirsən” — II şəxsin təki, “… bəhs edirdilər” — 3-cü şəxsin cəmi. Xəbər mübtəda ilə kəmiyyətə görə uzlaşır: “Adamların hamısı … gözləyirdilər” cümləsində mübtəda təkdə olduğu üçün xəbər də təkdə — gözləyirdi olmalıdır.
nə…nə dəxəbər təsdiqdədinlə-yir-disadə feilgöstərirsənII şəxsin təkinümunəni seç, feili təhlil et ↓iv class="demo js-demo" aria-live="polite">Nə … gəlmədilər, nə də … başlamadı — norma pozulubYuxarıda DİM tapşırığındakı cümlə və ya feil verilib. Kartlardan birini seç: təsdiq və ya inkar, quruluşca növ, şəxs və kəmiyyət, cümlədə norma. Düzgün cavabdan sonra kart yaşıl olur, ən aşağıda izah açılır.
NümunəCavab- Sənin cavabın
- Nəticə
“Könül bir quşdur ki, sevməz əsarət …” misrasında sevməz feilinin təsdiq və ya inkarda olduğunu müəyyən et.
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- Yu-yun-ur — düzəltmə feil: kökü yu da feildir.
- Dəlalət edir — mürəkkəb feil, xəbər şəklində.
- Bəhs edirdilər — 3-cü şəxsin cəmi: cümlə qeyri-müəyyən şəxslidir.
- Adamların hamısı … gözləyirdilər — “pozulmayıb” seçimi səhvdir: xəbər təkdə olmalıdır.
- Göstərirsən — II şəxsin təki, mübtəda yoxdur.
DİM izahlarındakı nümunələr
feil · təsdiq/inkar · quruluş · şəxs| Nümunə | Hökm | Qeyd | DİM izahı |
|---|---|---|---|
| Nə … gəlmədilər, nə də … başlamadı | norma pozulub | nə…nə də ilə xəbər təsdiqdə olmalıdır | 02.03.2025 |
| sevməz, çırpınır, istəyir | biri inkarda, ikisi təsdiqdə | köklər: sev, çırp, istə | 25.05.2025 |
| dinlə-yir-di; yu-yun-ur | sadə; düzəltmə | kökü və başlanğıc forması feildir | 05.07.2026 |
| vida edib; işləməyə; gedirdim | mürəkkəb; düzəltmə; sadə | izahda: gedirəm | 24.05.2026 |
| dəlalət edir | mürəkkəb feil | xəbər şəklində | 09.03.2026 |
| göstərirsən | II şəxsin təki | mübtəda yoxdur | 19.04.2026 |
| bəhs edilirdi; bəhs edirdilər | 3-cü şəxsin təki; 3-cü şəxsin cəmi | şəxssiz; qeyri-müəyyən şəxsli cümlə | 25.05.2025 |
| Adamların hamısı … gözləyirdilər | norma pozulub | düzgünü: gözləyirdi | 06.07.2025 |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələm“Nə…nə də ilə xəbər də inkarda olmalıdır”Bu bağlayıcı özü inkar bildirir: Nə tamaşaçılar vaxtında gəldilər, nə də konsert deyilən vaxt başladı.
“Dinləyirdi düzəltmə feildir, kökü din sözüdür”Dinlə-yir-di sadə feildir: kökü dinlə, başlanğıc forması dinləmək — ikisi də feildir.
“Hamısı sözündən sonra xəbər cəmdə gəlir”Hamısı təkdədir, ona görə xəbər də təkdə olmalıdır: … gözləyirdi.
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
“Nə qonaqlar gəlmədilər, nə də zəng etmədilər” cümləsini düzəldin.
Həllini göstərnə…nə də inkar bildirirxəbərlər təsdiqdə olmalıdırvə ya bağlayıcı çıxarılır, xəbərlər inkarda qalırCavab: Nə qonaqlar gəldilər, nə də zəng etdilər (və ya: Qonaqlar gəlmədilər, zəng etmədilər).
Məsələ 2
Quruluşca növünü müəyyən edin: yuyunur, dinləyirdi, dəlalət edir.
Həllini göstəryu-yun-ur — kökə leksik şəkilçi qoşulubdinlə-yir-di — kök dinlə, leksik şəkilçi yoxdurdəlalət edir — iki sözdən ibarətdirCavab: düzəltmə, sadə, mürəkkəb.
class="sect js-rl">Real həyatda: telefon mesajları
inkar · şəxs · kəmiyyət · quruluşGəlmirəm, gözləmə — hər iki feil inkardadırBu nümunələr bizimdir, DİM tapşırığından deyil. Gündəlik mesajlarda da feilin inkarı, şəxsi və kəmiyyəti hər addımda seçilir: “Hamı gəldi” deyirik, “Hamı gəldilər” yox.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual1“Nə tamaşaçılar vaxtında gəlmədilər, nə də konsert deyilən vaxt başlamadı” cümləsində səhv nədədir?
2Hansı feil quruluşca düzəltmədir?
3“Özündən gücsüzə qəzəblənməklə öz gücsüzlüyünü göstərirsən” cümləsində xəbər:
4Hansı cümlədə qrammatik norma pozulub?
5Açıq tipli: “Könül bir quşdur ki, sevməz əsarət, Daim çırpınır, istəyir hürriyyət” misralarında neçə feil təsdiqdədir?
MənbəYalnız DİM izahları:
- 02.03.2025, buraxılış imtahanı (PDF) — Feil (A variantı, 31; B-38, C-39, D-40)
- 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Feil (A variantı, 26; B-23, C-24, D-24)
- 05.07.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Feil (A variantı, 6; B-9, C-11, D-3)
- 24.05.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 24; B-24, C-25, D-23)
- 09.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF) — Feil (A variantı, 40; B-32, C-31, D-37)
- 19.04.2026, buraxılış (eksternat) imtahanı (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 40; B-40, C-39, D-35)
- 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Sadə cümlənin şəxsə görə növləri (A variantı, 10; B-17, C-11, D-21)
- 06.07.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Ədəbi dilin normaları (A variantı, 8; B-21, C-18, D-4)