Zərf: məna növləri, quruluşu və aid olduğu sözlər
Dərsin mətni
Zərf hərəkətin, əlamətin tərzini, zamanını, yerini və miqdarını bildirir; necə? nə vaxt? harada? nə qədər? suallarına cavab verir. Mənaca dörd növü var: tərzi-hərəkət (güclə, sürətlə), zaman (gec-tez, indi), yer (ora-bura, irəli), kəmiyyət (birə-beş, bir qədər, xeyli). DİM izahlarında “O, ətrafına baxa-baxa ora-bura vurnuxurdu”, “… sahil güclə seçilirdi”, “… məhsuldarlıq birə-beş artmışdı”, “Gec-tez əzəli torpaqlarımız … azad olacaq” cümlələri bu ardıcıllıqla yer, tərzi-hərəkət, kəmiyyət və zaman zərfi kimi verilir; zərfin sifətə (“Tamamilə xəbərsiz idi”) və feili bağlamaya (“Dilucu təşəkkür edib …”) aid ola bildiyi də göstərilir.
Quruluşca zərf sadə, düzəltmə və mürəkkəb olur. Düzəltmə zərflər -la, -lə, -casına, -cəsinə, -da, -də kimi şəkilçilərlə yaranır: həyəcanla, qəhrəmancasına, yazda. “Yazda dağların əriyən qarı …” cümləsində yazda isim deyil, düzəltmə zərfdir. Mürəkkəb zərflər çox vaxt defislə yazılır: ora-bura, gec-tez, birə-beş. Zərf nitq hissəsidir, zərflik isə cümlə üzvüdür: “… duman layları sürətlə qərbə tərəf sürünürdü” cümləsində sürətlə həm zərf, həm də zərflikdir, qərbə tərəf isə zərflik olsa da, zərf deyil.
ora-burayer zərfitamamiləsifətə aidsürətləzərf + zərfliknümunəni seç, zərfi təhlil et ↓iv class="demo js-demo" aria-live="polite">Ora-bura — yer zərfiYuxarıda DİM tapşırığındakı cümlə və ya zərf verilib. Kartlardan birini seç: zərfin məna növünü, hansı sözə aid olduğunu, quruluşunu və ya zərf–zərflik fərqini müəyyən et. Düzgün cavabdan sonra kart yaşıl olur, ən aşağıda izah açılır.
NümunəCavab- Sənin cavabın
- Nəticə
“Fermer təsərrüfatında məhsuldarlıq birə-beş artmışdı” cümləsində zərfin məna növünü müəyyən et.
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- Gec-tez — zaman zərfi.
- Dilucu — tərzi-hərəkət zərfi, feili bağlamaya (təşəkkür edib) aiddir.
- Həyəcanla — düzəltmə zərf.
- Sürətlə — “yalnız zərf” seçimi natamamdır: sürətlə həm zərf, həm də zərflikdir.
- Yazda — isim deyil, düzəltmə zərf.
DİM izahlarındakı nümunələr
zərf · məna növü · quruluş| Nümunə | Hökm | Qeyd | DİM izahı |
|---|---|---|---|
| ora-bura; güclə; birə-beş; gec-tez | yer; tərzi-hərəkət; kəmiyyət; zaman | — | 25.05.2025 |
| güclə; bir qədər | tərzi-hərəkət; kəmiyyət | — | 09.03.2025 |
| tamamilə; çiyin-çiyinə, iftixarla; dilucu | sifətə; feili sifətə; feili bağlamaya aid | gülə-gülə — zərf deyil, feili bağlama | 09.03.2026 |
| irəli, həyəcanla; xeyli; indi | zərflər | həyəcanla — düzəltmə; sonra — zaman mənalı qoşma | 05.07.2026 |
| gecə, sonra, iti | həm zərf, həm başqa nitq hissəsi | — | 06.07.2025 |
| qəzəblə, qəhrəmancasına | düzəltmə zərf | — | 06.07.2025 |
| Yazda | düzəltmə zərf | isim deyil | 25.05.2025 |
| sürətlə; qərbə tərəf | zərf və zərflik; zərflik | — | 25.05.2025 |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələm“Zərf yalnız feilə aid olur”Zərf sifətə də aid olur: “Tamamilə xəbərsiz idi”; feili bağlamaya da: “Dilucu təşəkkür edib …”.
“Yerlik hal şəkilçili söz həmişə isimdir”“Yazda dağların əriyən qarı …” cümləsində yazda düzəltmə zərfdir.
“Zərf və zərflik eyni şeydir”Zərf nitq hissəsidir, zərflik cümlə üzvü: qərbə tərəf zərflikdir, amma zərf deyil.
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
Məna növlərini müəyyən edin: “O, ətrafına baxa-baxa ora-bura vurnuxurdu”, “Gec-tez əzəli torpaqlarımız düşmən tapdağından azad olacaq”.
Həllini göstərora-bura — harada? sualına cavab verirgec-tez — nə vaxt? sualına cavab verirCavab: yer zərfi, zaman zərfi.
Məsələ 2
“Cavanşir bir qədər dincəlib yoluna davam etdi” cümləsində zərfi tapın və məna növünü yazın.
Həllini göstərbir qədər — nə qədər? sualına cavab verirdincəlib sözünə aiddirCavab: bir qədər — kəmiyyət zərfi.
class="sect js-rl">Real həyatda: yol göstərişləri
yavaş-yavaş · irəli · indi · bir azyavaş-yavaş — necə?Bu nümunələr bizimdir, DİM tapşırığından deyil. Taksidə deyilən qısa cümlələrdə zərf hərəkətin necə, hara, nə vaxt və nə qədər olduğunu bildirir.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual1“O, ətrafına baxa-baxa ora-bura vurnuxurdu” cümləsində ora-bura:
2“Biz kəndə çatanda meşədəki torağayların səsi güclə eşidilirdi” və “Cavanşir bir qədər dincəlib yoluna davam etdi” cümlələrində zərfin hansı növləri işlənib?
3Hansı cümlədə zərf sifətə aiddir?
4“Yazda dağların əriyən qarı üzüaşağı axaraq Kürə qovuşur” cümləsində yazda sözü:
5Açıq tipli: “ora-bura, güclə, birə-beş, gec-tez” — bu zərflər neçə fərqli məna növünə aiddir?
MənbəYalnız DİM izahları:
- 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Zərf (A variantı, 16; B-20, C-6, D-12)
- 09.03.2025, buraxılış imtahanı (PDF) — Zərf (A variantı, 37; B-34, C-31, D-34)
- 09.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 34; B-31, C-37, D-38)
- 05.07.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Zərf (A variantı, 24; B-24, C-26, D-23)
- 06.07.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Zərf (A variantı, 17; B-2, C-7, D-20)
- 06.07.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Söz yaradıcılığı (A variantı, 1; B-15, C-21, D-11)
- 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 19; B-8, C-2, D-15)
- 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 23; B-24, C-25, D-25)