İsə hissəciyinin ixtisarı və şərt şəkilçisi: -sa, -sə nədir?
Dərsin mətni
Sözün sonundakı -sa, -sə iki fərqli şey ola bilər. DİM izahlarında “Kim məhsul yığımına kömək eləsə, sədr …” cümləsində budaq cümlə bağlayıcı söz və şərt şəkilçisi ilə bağlanıb. “Əgər onlarda … məlumat varsa, …” cümləsində isə şərt şəkilçisi yoxdur, isə hissəciyi var, çünki şərt şəkilçisi feilə qoşulur. “… nə qədər güc verdisə, …” cümləsində də feil şərt şəklində deyil: -sə isə-nin ixtisarıdır.
Bəzən isə-dən əvvəl idi də gəlir: bilərdisə, eşidirdisə, oturacaqdısa feillərinin hər birində “idi” köməkçi sözü və ondan sonra “isə” köməkçi sözü işlənmişdir. Bildisə, aldısa, yazdısa, baxdısa feillərində isə “idi” işlənməyib.
kömək eləsəşərt şəkilçisivarsa · verdisəisəbilərdisəidi + isəsözü seç, -sa, -sə hissəsini təhlil et ↓class="demo js-demo" aria-live="polite">Kömək eləsə: -sə feilə qoşulub — şərt şəkilçisiYuxarıda DİM cümləsi verilib (söz cümləsiz verilibsə, bu qeyd olunur). Ortada söz hissələrə bölünür, sarı çərçivəli hissələr təhlil olunur. Düzgün seçimdən sonra çərçivələr rənglənir: qırmızı — şərt şəkilçisi, yaşıl — isə, bənövşəyi — idi; altında sözün açıq forması (məsələn, bilər + idi + isə), ən aşağıda izah göstərilir.
SözSondakı -sa, -sə- Açıq forma
- Sənin seçimin
- Nəticə
“Əgər onlarda … məlumat varsa” cümləsində -sa hissəsinin nə olduğunu düzgün seç.
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- Oturacaqdısa: oturacaq + idi + isə.
- Bildisə: idi yoxdur — bildi + isə.
- Eşidirdisə: eşidir + idi + isə.
- Verdisə üçün “şərt şəkilçisi” seçimi səhvdir: -sə isə-nin ixtisarıdır.
- Bildisə üçün “idi + isə” səhvdir: burada idi işlənməyib.
DİM izahlarındakı -sa, -sə nümunələri
söz · hissə| Söz | Açıq forma | DİM izahı |
|---|---|---|
| kömək eləsə | elə- + -sə | şərt şəkilçisi (02.03.2025) |
| varsa | var + isə | isə hissəciyi, şərt şəkilçisi yox (05.07.2026) |
| verdisə | verdi + isə | -sə isə-nin ixtisarı (06.07.2025) |
| bilərdisə, eşidirdisə, oturacaqdısa | … + idi + isə | idi, sonra isə (25.05.2025) |
| bildisə, aldısa, yazdısa, baxdısa | idi yoxdur | idi işlənməyib (25.05.2025) |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələm“Varsa sözündəki -sa şərt şəkilçisidir”Şərt şəkilçisi yoxdur, isə hissəciyi var (varsa); şərt şəkilçisi feilə qoşulur.
“Verdisə feili şərt şəklindədir”Verdisə feilindəki -sə isə-nin ixtisarıdır, feil şərt şəklində deyil.
“Bildisə sözündə də idi var”Bildisə, aldısa, yazdısa, baxdısa feillərində “idi” köməkçi sözü işlənməyib.
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
Hansı cərgədə hər sözdə “isə” “idi”dən sonra işlənib: 1) bilərdisə, eşidirdisə, oturacaqdısa; 2) bildisə, aldısa, yazdısa?
Həllini göstərbilərdisə = bilər + idi + isə, eşidirdisə, oturacaqdısa da belədirbildisə, aldısa, yazdısa — idi işlənməyibCavab: 1-ci cərgə.
Məsələ 2
“Kim məhsul yığımına kömək eləsə, sədr onun məzuniyyət müddətini artıracaq” cümləsində budaq cümlə nə ilə bağlanıb?
Həllini göstərkim — bağlayıcı sözeləsə: -sə — şərt şəkilçisi (isə-nin ixtisarı deyil)Cavab: bağlayıcı söz və şərt şəkilçisi ilə.
ss="sect js-rl">Real həyatda: mesajdakı -sa, -sə
varsa · gəlsən · gəldisəVaxtın varsa — var + isəBu mesajlar bizim nümunələrimizdir, DİM cümləsi deyil. Danışıqda -sa, -sə çox işlənir; açıq formasını deyib yoxlamaq olar: “var isə”, “gəldi isə” deyə bilirsənsə, bu, isə hissəciyidir.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual1“Əgər onlarda sənin düşündüyün məlumat varsa, narahat olmağa ehtiyac yoxdur” cümləsində nə var?
2Hansı cərgədəki sözlərin hamısında “isə” “idi”dən sonra işlənib?
3“… nə qədər güc verdisə, onu yerindən tərpədə bilmədi” cümləsindəki verdisə feili haqqında doğru fikir:
4Hansı cümlədə -sə şərt şəkilçisidir?
5Açıq tipli: “bilərdisə, eşidirdisə, oturacaqdısa, bildisə, verdisə” sözlərindən neçəsində “idi” köməkçi sözü işlənib?
MənbəYalnız DİM izahları:
- 05.07.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Tabeli mürəkkəb cümlə (A variantı, 3)
- 06.07.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Nitq hissələri (A variantı, 14)
- 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Feil (A variantı, 1; B-16, C-17, D-18)
- 02.03.2025, buraxılış imtahanı (PDF) — Tabeli mürəkkəb cümlə (A variantı, 31; B-38, C-39, D-40)