Feilin təsriflənməyən formaları: məsdər, feili sifət, feili bağlama
Dərsin mətni
Feilin üç təsriflənməyən forması şəxsə və kəmiyyətə görə dəyişmir. Məsdər (-maq, -mək) həm feilin, həm də ismin xüsusiyyətini daşıyır: hal və mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir — qızarmasından, işləməyə. Feili sifət (-an, -ən, -mış, -dıq, -acaq, -ası) feil ilə sifətin, feili bağlama (-ıb, -araq, -anda, -dıqca, -a-a) feil ilə zərfin xüsusiyyətini birləşdirir. DİM izahlarında “narahat olmaq”, “uzaqlaşmaq” məsdərləri “həm ismin, həm də feilin xüsusiyyətini daşıyan söz” kimi verilir; “Üzünün qızarmasından yaralarının hələ də ağrıdığını hiss etdim” cümləsində qızarmasından məsdər, ağrıdığını keçmiş zaman məzmunlu feili sifətdir.
Təsriflənməyən formalar müxtəlif cümlə üzvü olur: “Əli Bakıya işləməyə gəlmişdi” — məsdər zərflikdir, “Fikirləşməkdən bezmişdi …” — məsdər tamamlıqdır. “Gülümsəyib üzümə baxdı” və “Aslan gülə-gülə otaqdan çıxdı” cümlələrində feili bağlama hərəkətin tərzini bildirir; gülə-gülə zərf deyil, feili bağlamadır. Asılı sözlə birləşəndə tərkib yaranır: “Ahəstə süzən qartal …” — feili sifət tərkibi, tək “gələn qonaqlar” isə tərkib deyil. Feili sifəti feildən düzələn sifətlə qarışdırmaq olmaz: qırılan qab (feili sifət) — qırıq qab (-ıq leksik şəkilçisi ilə feildən düzələn sifət).
məsdərisim + feilağrıdığınıkeçmiş zaman məzmunlugülə-güləfeili bağlamanümunəni seç, formanı tap ↓iv class="demo js-demo" aria-live="polite">Məsdər — həm ismin, həm də feilin xüsusiyyətiYuxarıda DİM tapşırığındakı cümlə və ya söz verilib. Kartlardan birini seç: təsriflənməyən formanı, onun zaman məzmununu, cümlədə vəzifəsini və ya tərkib yaradıb-yaratmadığını müəyyən et. Düzgün cavabdan sonra kart yaşıl olur, ən aşağıda izah açılır.
NümunəCavab- Sənin cavabın
- Nəticə
“Fikirləşməkdən bezmişdi …” cümləsində məsdərin vəzifəsini müəyyən et.
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- Əli Bakıya işləməyə gəlmişdi — məsdər zərflikdir.
- Fikirləşməkdən bezmişdi — məsdər tamamlıqdır.
- Gülümsəyib üzümə baxdı — hərəkətin tərzini bildirən feili bağlama.
- Gülə-gülə — “zərf” seçimi səhvdir: feili bağlamadır.
- Qızarmasından — məsdər.
DİM izahlarındakı nümunələr
məsdər · feili sifət · feili bağlama| Nümunə | Forma | Qeyd | DİM izahı |
|---|---|---|---|
| narahat olmaq, uzaqlaşmaq | məsdər | həm ismin, həm də feilin xüsusiyyəti | 05.07.2026 |
| qızarmasından; ağrıdığını, dayanan, əyilmiş | məsdər; feili sifət | ağrıdığını, əyilmiş — keçmiş zaman məzmunlu; əyilmiş — məchul | 06.07.2025 |
| saralmış, deyilənləri; bata-bata | feili sifət; feili bağlama | indiki və keçmiş zaman məzmunlu; tərz | 24.05.2026 |
| Gülümsəyib; Deyiləni; işləməyə | feili bağlama; feili sifət; məsdər | tərz; tamamlıq; zərflik | 25.05.2025 |
| Fikirləşməkdən; Yaşamaq; dolaşmaq üçün | məsdər | tamamlıq; mübtəda; zərflik | 05.07.2026 |
| gülə-gülə | feili bağlama | tərzi-hərəkət zərfliyi; girəndə, düşdükcə olan cümlələrdə isə zaman zərfliyi | 05.07.2026 |
| ahəstə süzən; gələn, oxuyan | feili sifət tərkibi; tərkib deyil | — | 09.03.2026 |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələm“Gülə-gülə zərfdir”Gülə-gülə feili bağlamadır, cümlədə tərzi-hərəkət zərfliyi olur.
“Hal şəkilçisi qəbul edən söz isimdir”Məsdər də hal şəkilçisi qəbul edir: qızarmasından, işləməyə, fikirləşməkdən.
“Hər feili sifət tərkib yaradır”“Gələn qonaqlar” birləşməsində gələn tək feili sifətdir; ahəstə süzən isə asılı sözlə birlikdə feili sifət tərkibidir.
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
Formalarını müəyyən edin: qızarmasından, ağrıdığını, gülümsəyib, işləməyə.
Həllini göstərqızarmasından — -ma + mənsubiyyət + halağrıdığını — -dığ, keçmiş zaman məzmunlugülümsəyib — -ib, tərzişləməyə — -mə + yönlük halCavab: məsdər, feili sifət, feili bağlama, məsdər.
Məsələ 2
“Yaşamaq yanmaqdır, yanasan gərək” və “Fikirləşməkdən bezmişdi” cümlələrində birinci məsdərin vəzifəsini yazın.
Həllini göstərYaşamaq — kim? nə? sualına cavab verir, cümlənin mübtədasıdırFikirləşməkdən — nədən? sualına cavab verir, tamamlıqdırCavab: mübtəda, tamamlıq.
class="sect js-rl">Real həyatda: idman zalında
qaçmaq · yorulan · gülə-gülə · içmək üçünqaçmaq — məsdər, mübtədaBu nümunələr bizimdir, DİM tapşırığından deyil. İdman zalında deyilən qısa cümlələrdə üç təsriflənməyən formanın hamısı işlənir və hər biri cümlədə başqa vəzifə daşıyır.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual1“Üzünün qızarmasından yaralarının hələ də ağrıdığını hiss etdim” cümləsində qızarmasından və ağrıdığını sözləri:
2Hansı cümlədə məsdər tamamlıq vəzifəsindədir?
3Hansı cümlədə tərzi-hərəkət zərfliyi feili bağlama ilə ifadə olunub?
4Hansı cümlədə feili sifət tərkibi işlənib?
5Açıq tipli: “Üzünün qızarmasından yaralarının hələ də ağrıdığını hiss etdim. Qayanın üstündə tək dayanan yola sarı əyilmiş bu ağacın xüsusi gözəlliyi var idi” — neçə təsriflənməyən feil işlənib?
MənbəYalnız DİM izahları:
- 05.07.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Tabeli mürəkkəb cümlə (A variantı, 3; B-1, C-16, D-8)
- 06.07.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Təsriflənməyən formalar (A variantı, 5; B-5, C-8, D-13)
- 24.05.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Təsriflənməyən feillər (A variantı, 25; B-26, C-23, D-26)
- 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 17; B-3, C-16, D-8)
- 05.07.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Cümlə üzvləri (A variantı, 22; B-4, C-9, D-7)
- 05.07.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Cümlə üzvləri (A variantı, 14; B-2, C-22, D-11)
- 09.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF) — Sintaksis (A variantı, 32; B-37, C-36, D-36)