Feilin zamanları: indiki, keçmiş, gələcək

Zaman yalnız xəbər şəklindəki feildə olur. Keçmiş zaman -dı, -di, -du, -dü və -mış, -miş, -muş, -müş şəkilçiləri ilə (getdi, görmüşdü), indiki zaman -ır, -ir, -ur, -ür ilə (yuyunur, bilirsiniz), gələcək zaman -acaq, -əcək (qəti) və -ar, -ər (qeyri-qəti) ilə düzəlir (artıracaq, tutar). DİM izahlarında “… çay sahilinə endi” və “… polis idarəsinə getdi, … siyahısını verdi” cümlələrindəki feillər keçmiş zaman, “Çobanın könlü olsa, təkədən pendir tutar” cümləsindəki tutar gələcək zaman, “… xəstəlik əskik olmaz” isə qeyri-qəti gələcək zaman sayılır.

Dinləyirdi, sürünürdü, vəd edirdi kimi formalar keçmişi bildirsə də, təhlildə indiki zaman sayılır: dinlə-yir-di — indiki zaman şəkilçisi -(y)ir və ona qoşulmuş idi (-di). Gözlədim kimi formada da səhv etməmək lazımdır: “Getdin, gözəl, çox gözlədim, gəlmədin” misrasında feil əmr şəklində deyil, xəbər şəklində, keçmiş zamandadır. İndiki zaman şəkilçisi qoşulanda kökdəki açıq sait tələffüzdə qapalı saitə çevrilə bilər: oxşayır — [oxşuyur]; yazıda isə kök olduğu kimi saxlanır.

endikeçmiş zamandinlə-yir-diindiki + idiəskik olmazqeyri-qəti gələcəknümunəni seç, zamanı tap ↓v class="demo js-demo" aria-live="polite">Endi — keçmiş zaman

Yuxarıda DİM tapşırığındakı cümlə və ya feil verilib. Kartlardan birini seç və altından xətt çəkilmiş feilin zamanını, şəklini və ya tələffüzünü müəyyən et. Düzgün cavabdan sonra kart yaşıl olur, ən aşağıda izah açılır.

NümunəCavab

• Sənin cavabın
• Nəticə

Tapşırıq 1 / 3○○○

“… təbiətin oyanış nəğməsini sükutla dinləyirdi” cümləsində feilin zamanını müəyyən et.

Sürgüləri və düymələri tənzimlə…

Simulyasiyada nə görürsən?

sürgünün dili ilə

• Getdin, gözəl, çox gözlədim — xəbər şəkli, keçmiş zaman.
• Hamınız bilirsiniz — indiki zaman.
• Oxşayır — tələffüzdə [oxşuyur].
• Dinləyirdi — “keçmiş zaman” seçimi səhvdir: idi ilə işlənmiş indiki zamandır.
• Təkədən pendir tutar — gələcək zaman.

DİM izahlarındakı nümunələr

indiki · keçmiş · gələcək

Nümunə	Zaman	Qeyd	DİM izahı
əli üzüldü, endi, getdi, verdi	keçmiş zaman	—	19.04.2026
saldı, getdin, gözlədim, gəlmədin	keçmiş zaman	xəbər şəkli; gözlədim əmr şəkli deyil	15.03.2026
yuyunur; dinləyirdi	indiki zaman	dinlə-yir-di	05.07.2026
sürünürdü	indiki zaman	keçmiş zaman deyil	25.05.2025
vəd edirdi; gətirir	indiki zaman	—	24.05.2026
bilirsiniz; əskik olmaz	indiki; qeyri-qəti gələcək zaman	hər ikisi xəbər şəklində	06.07.2025
tutar	gələcək zaman	xəbər şəkli	19.04.2026
oxşayır	[oxşuyur]	kökdə açıq sait qapalıya çevrilir	25.05.2025

Ən çox edilən səhvlər

qırmızı qələm“Dinləyirdi keçmiş zamandır, çünki sonunda -di var”

Dinlə-yir-di — indiki zaman şəkilçisi -(y)ir və idi; təhlildə indiki zaman sayılır.

“Gözlədim əmr şəklidir”

“Getdin, gözəl, çox gözlədim, gəlmədin” misrasında gözlədim xəbər şəklində, keçmiş zamandadır.

“Oxşayır sözü yazıda da oxşuyur yazılır”

Daralma yalnız tələffüzdədir: yazılır oxşayır, deyilir [oxşuyur].

Həll olunmuş məsələlər

əvvəl özün həll et

Məsələ 1

Zamanlarını müəyyən edin: endi, yuyunur, tutar, dinləyirdi.

Həllini göstərendi — -diyuyunur — -urtutar — -ardinləyirdi — -(y)ir + idi

Cavab: keçmiş, indiki, gələcək, idi ilə işlənmiş indiki zaman.

Məsələ 2

“Hamınız bilirsiniz ki, bədənin qara su yığılan nahiyəsində xəstəlik əskik olmaz” cümləsində xəbərlərin zamanlarını və şəkillərini yazın.

Həllini göstərbilirsiniz — indiki zamanəskik olmaz — qeyri-qəti gələcək zaman, inkardaşəkilləri eynidir

Cavab: zamanları fərqli, hər ikisi xəbər şəklindədir.

lass="sect js-rl">

Real həyatda: gündəlik qeydləri

getdim · yazıram · verəcəyəm · oxuyurdumgetdim — keçmiş zaman

Bu nümunələr bizimdir, DİM tapşırığından deyil. Gündəlikdə dünən, indi və sabah haqqında yazanda feilin üç zamanı növbə ilə işlənir; “oxuyurdum” kimi forma keçmişdə təkrarlanan işi bildirir.

Özünü yoxla: 5 sınaq testi

5 sual

1“Sanki günəşdən qaçan süd kimi ağ duman layları sürətlə qərbə tərəf sürünürdü” cümləsində sürünürdü feili:

2Hansı feil gələcək zamandadır?

3“Getdin, gözəl, çox gözlədim, gəlmədin” misrasında gözlədim feili:

4Hansı sözün tələffüzündə kökdəki açıq sait qapalı saitə çevrilir?

5Açıq tipli: “Axırda bu işdən əli üzüldü və soyuqdan donaraq çay sahilinə endi. Bu hadisədən sonra polis idarəsinə getdi, itən əşyalarının siyahısını verdi” — neçə təsriflənən feil keçmiş zamandadır?

Mənbə

Yalnız DİM izahları:

1. 19.04.2026, buraxılış (eksternat) imtahanı (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 37; B-36, C-36, D-38)
2. 15.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 36; B-31, C-34, D-38)
3. 05.07.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Feil (A variantı, 6; B-9, C-11, D-3)
4. 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 23; B-24, C-25, D-25)
5. 24.05.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Cümlə üzvləri. Baş üzvlər (A variantı, 13; B-10, C-19, D-8)
6. 06.07.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 12; B-17, C-14, D-6)
7. 19.04.2026, buraxılış (eksternat) imtahanı (PDF) — Tabeli mürəkkəb cümlə (A variantı, 36; B-38, C-35, D-37)
8. 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Orfoepiya (A variantı, 12; B-7, C-22, D-3)