İdi və imiş köməkçi sözləri

iv class="answer">

İdi və imiş köməkçi sözləri (hissəcikləri) feilə və ada qoşulub keçmişə aid edir: gəlir idi — gəlirdi, şad idi — şaddı; var imiş — varmış. Bitişik yazılanda idi -dı, -di, -du, -dü, imiş -mış, -miş, -muş, -müş şəklinə düşür. DİM izahlarında idi olan və olmayan formalar belə ayrılır: bilərdisə, eşidirdisə, oturacaqdısa sözlərində idi, ondan sonra isə işlənib; bildisə, aldısa, yazdısa, baxdısa sözlərində isə idi yoxdur.

İdi indiki zaman formasına qoşulanda iş keçmişə aid olur, amma təhlildə zamanın adı dəyişmir: “O, həmişə deyirdi ki …” cümləsində deyirdi idi ilə işlənmiş indiki zamanda olan sadə feildir; həmin cümlədəki unutmamalı, qaytarmalıyıq isə vacib şəklindədir. “… həlledici rol oynamışdır” xəbərində hissəcik yoxdur. Şəxs-kəmiyyət şəkilçisi idi-dən sonra gəlir: “Qohumlarımız bizə tez-tez gələrlərdi” səhvdir, düzgünü gələrdilər. İdi addan sonra da işlənir: “… çıxış yolu uşaqlarını buradan uzaqlaşdırmaq idi” — xəbər məsdər tərkibi ilə ifadə olunub. İmiş də eyni yolla qoşulur: varmış, yazılıbmış.

bilərdisəidi + isəbildisəidi yoxdurdeyirdiindiki zaman + idinümunəni seç, idi-ni tap ↓="demo js-demo" aria-live="polite">Bil-ər-di-sə — idi, ondan sonra isə

Yuxarıda DİM tapşırığındakı söz və ya cümlə verilib. Kartlardan birini seç: sözdə idi köməkçi sözünün olub-olmadığını, feilin zamanını və ya cümlədə normanı müəyyən et. Düzgün cavabdan sonra kart yaşıl olur, ən aşağıda izah açılır.

NümunəCavab

• Sənin cavabın
• Nəticə

Tapşırıq 1 / 3○○○

Bildisə sözündə idi köməkçi sözünün olub-olmadığını müəyyən et.

Sürgüləri və düymələri tənzimlə…

Simulyasiyada nə görürsən?

sürgünün dili ilə

• Qaytarmalıyıq — vacib şəkli, zaman şəkilçisi yoxdur.
• Uşaqlarını buradan uzaqlaşdırmaq idi — məsdər tərkibi xəbərdir.
• Bildisə — idi yoxdur: bil-di-sə.
• Deyirdi — “keçmiş zamanda olan sadə feil” seçimi səhvdir: idi ilə işlənmiş indiki zamandır.
• Gələrlərdi — norma pozulub: gələrdilər.

DİM izahlarındakı nümunələr

idi · isə · indiki zaman

Nümunə	Hökm	Qeyd	DİM izahı
bilərdisə, eşidirdisə, oturacaqdısa	idi + isə	isə idi-dən sonra	25.05.2025
oxuyarlarsa, bildisə, aldısa, yazdısa, baxdısa	idi işlənməyib	—	25.05.2025
deyirdi; deyirdilər	idi ilə işlənmiş indiki zaman	sadə feil	25.05.2025
unutmamalı, qaytarmalıyıq	vacib şəkli	zaman şəkilçisi yoxdur	25.05.2025
rol oynamışdır	hissəciklə işlənməyib	məlum növ	25.05.2025
gələrlərdi	norma pozulub	düzgün şəkilçi: -dilər	06.07.2025
uzaqlaşdırmaq (idi)	məsdər tərkibi, xəbər	oxumaq (idi) — məsdər	15.03.2026

Ən çox edilən səhvlər

qırmızı qələm“Bildisə sözündə də idi var, çünki -di var”

Bil-di-sə: -di keçmiş zaman şəkilçisidir, idi yoxdur; bilər-di-sə sözündə isə idi var.

“Deyirdi keçmiş zamandır”

De-yir-di idi ilə işlənmiş indiki zamandır.

“Gələrlərdi düzgün formadır”

Şəxs-kəmiyyət şəkilçisi idi-dən sonra gəlir: gələrdilər.

Həll olunmuş məsələlər

əvvəl özün həll et

Məsələ 1

Hansı sözlərdə idi var: yazacaqdısa, yazdısa, görmüşdüsə, aldısa?

Həllini göstəryazacaq + idi + isəyaz-dı-sa — keçmiş zamangörmüş + idi + isəal-dı-sa — keçmiş zaman

Cavab: yazacaqdısa və görmüşdüsə.

Məsələ 2

Düzəldin: “Onlar hər yay kəndə gedərlərdi.”

Həllini göstərgedər + idi + lərcəm şəkilçisi idi-dən sonra gəlir

Cavab: Onlar hər yay kəndə gedərdilər.

ect js-rl">

Real həyatda: ailə xatirələri

gedərdik · var idi · imiş · getdikgedərdik — idi, şəxs şəkilçisi sonda

Bu nümunələr bizimdir, DİM tapşırığından deyil. Xatirə danışanda idi və imiş tez-tez işlənir; imiş adətən başqasından eşidilən, sonradan öyrənilən hadisəni bildirir.

Özünü yoxla: 5 sınaq testi

5 sual

1Hansı cərgədəki sözlərin hamısında isə idi-dən sonra işlənib?

2“O, həmişə deyirdi ki, …” cümləsində deyirdi:

3Hansı cümlədə qrammatik norma pozulub?

4Hansı sözdə idi köməkçi sözü yoxdur?

5Açıq tipli: “bilərdisə, bildisə, eşidirdisə, yazdısa, oturacaqdısa, baxdısa” — neçə sözdə idi işlənib?

Mənbə

Yalnız DİM izahları:

1. 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Feil (A variantı, 2; B-1, C-18, D-17)
2. 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 1; B-16, C-17, D-18)
3. 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 5; B-19, C-7, D-10)
4. 06.07.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Ədəbi dilin normaları (A variantı, 8; B-21, C-18, D-4)
5. 15.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF) — Söz birləşmələri (A variantı, 33; B-34, C-35, D-32)