İsim və onun növləri: konkret və mücərrəd, ümumi və xüsusi
Dərsin mətni
İsim əşyanın adını bildirir. Gözlə görülən, toxunula bilən əşya və şəxslərin adı konkret, hiss, keyfiyyət, anlayış adı isə mücərrəd isimdir. DİM izahlarındakı nümunələrdə vətənpərvərlik, azadlıq, mərdlik mücərrəd, əmanətçi, əkinçi, ovçu, sənətkar, çiçəklik isə konkret isimlərdir. Eyni cinsdən olan əşyaların ümumi adı ümumi (arzular), bir şəxsin, yerin xüsusi adı xüsusi isimdir (Şuşa, Azərbaycan).
İsim tək və cəmdə işlənir, amma saydan sonra ismə cəm şəkilçisi artırılmır: “Bir neçə illərdir ki, onu görmürəm” cümləsində saydan sonra işlənən isim cəmdə olduğundan qrammatik norma pozulub, “Üç yekə sandıq otağın yuxarı guşəsində qoyulmuşdu” cümləsində isə pozulmayıb. Hər söz ismin şəkilçisini qəbul edəndə isim olmur: “oxuyanlardan biri”, “böyüklərin duası” birləşmələrinin birinci tərəfi ismə aid qrammatik şəkilçilər qəbul etsə də, isim deyil.
mərdlikmücərrədəkinçikonkretŞuşaxüsusiismi seç, növünü müəyyən et ↓ss="demo js-demo" aria-live="polite">Mərdlik — mücərrəd isimYuxarıda DİM tapşırığındakı söz və ya cümlə, altında sual verilib. Kartlardan birini seç: konkret və ya mücərrəd, ümumi və ya xüsusi isim, son tapşırıqlarda isə cümlədə normanın pozulub-pozulmadığı. Düzgün cavabdan sonra kart yaşıl olur, ən aşağıda izah açılır.
SözCavab- Sənin cavabın
- Nəticə
Çiçəklik isminin növünü müəyyən et.
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- Əkinçi — konkret isim.
- Azadlıq — mücərrəd isim: azad-lıq.
- Arzular — “xüsusi isim” seçimi səhvdir: mübtəda ümumi isimlə ifadə olunub.
- Böyüklərin — ismə aid şəkilçi qəbul etsə də, isim deyil.
- Bir neçə illərdir — saydan sonra isim cəmdədir: norma pozulub.
DİM izahlarındakı nümunələr
isim · növ| Söz | Növ / hökm | Qeyd | DİM izahı |
|---|---|---|---|
| vətənpərvərlik, azadlıq, mərdlik | mücərrəd isim | həm də düzəltmə sözlər | 05.07.2026 |
| əmanətçi, əkinçi, qaraltı, ovçu, sənətkar, çiçəklik | konkret isim | — | 05.07.2026 |
| arzular | ümumi isim | mübtəda | 25.05.2025 |
| Azərbaycanın, Şuşanın | xüsusi isimlər | biri feili birləşmənin asılı tərəfidir | 25.05.2025 |
| Bir neçə illərdir | norma pozulub | saydan sonra isim cəmdədir | 25.05.2025 |
| Üç yekə sandıq | norma pozulmayıb | — | 06.07.2025 |
| oxuyanlardan, böyüklərin | isim deyil | ismə aid şəkilçi qəbul edib | 25.05.2025 |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələm“Düzəltmə isimlərin hamısı mücərrəddir”Əmanətçi, əkinçi, ovçu, sənətkar, çiçəklik konkret isimlərdir.
“Saydan sonra isim cəmdə də işlənə bilər”“Bir neçə illərdir” — norma pozulub; düzgünü: bir neçə ildir.
“İsmin şəkilçisini qəbul edən hər söz isimdir”Oxuyanlardan, böyüklərin sözləri ismə aid şəkilçi qəbul etsə də, isim deyil.
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
Sözləri qruplaşdırın: mərdlik, əkinçi, azadlıq, ovçu, vətənpərvərlik, sənətkar.
Həllini göstərmücərrəd: mərdlik, azadlıq, vətənpərvərlikkonkret: əkinçi, ovçu, sənətkarCavab: hər qrupda üç söz.
Məsələ 2
“Bir neçə illərdir ki, onu görmürəm” cümləsindəki səhvi düzəldin və səbəbini yazın.
Həllini göstərsaydan sonra işlənən isim cəmdədirdüzgünü: Bir neçə ildir ki, onu görmürəmCavab: ildir.
sect js-rl">Real həyatda: məktubdakı isimlər
şəhər · Bakı · kitab · sevincşəhər — ümumi isimBu nümunələr bizimdir, DİM tapşırığından deyil. “Bakı şəhərindən sənə kitab göndərdim, sevincimin həddi yoxdur” cümləsində şəhər ümumi, Bakı xüsusi, kitab konkret, sevinc mücərrəd isimdir.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual1Hansı cərgədəki isimlərin hamısı mücərrəddir?
2Hansı cümlədə qrammatik norma pozulub?
3“Can evimə sığışmayan arzular, Bir dünyada neçə dünya arzular” misralarında mübtəda (arzular) necə ifadə olunub?
4“Böyüklərin duası” birləşməsindəki böyüklərin sözü haqqında doğru fikir:
5Açıq tipli: əmanətçi, əkinçi, qaraltı, ovçu, sənətkar, çiçəklik, azadlıq — bu sözlərdən neçəsi konkret isimdir?
MənbəYalnız DİM izahları:
- 05.07.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — İsim (A variantı, 5; B-21, C-19, D-9)
- 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Sintaksis. Cümlə üzvləri (A variantı, 8; B-9, C-12, D-9), Mövzulararası əlaqə (A variantı, 5; B-19, C-7, D-10), Ədəbi dil normaları (A variantı, 15; B-12, C-10, D-6) və Mövzulararası əlaqə (A variantı, 7; B-2, C-15, D-4)
- 06.07.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Ədəbi dilin normaları (A variantı, 8; B-21, C-18, D-4)