Qoşma: məna çaları, omonimliyi və cümlədə yeri

Qoşma köməkçi nitq hissəsidir: müstəqil leksik mənası yoxdur, əsas nitq hissəsinə qoşularaq ona məkan, zaman, səbəb, məqsəd, müqayisə kimi məna çaları verir. Qoşmalar müəyyən hal tələb edir: adlıq (yiyəlik) hal — kimi, üçün, ilə, qədər; yönlük hal — kimi, qədər, tərəf, görə, qarşı, sarı, doğru; çıxışlıq hal — sonra, qabaq, əvvəl, bəri, başqa, ötrü. DİM izahında “Maşın saat ikidə şərqə tərəf yol aldı” cümləsindəki tərəf belə təsvir olunur: “sözə qoşularaq məna çaları yaradır, yalnız qrammatik mənası var”; “Qarşı tərəf buz bağladığından …” cümləsində isə tərəf isimdir, leksik mənası var.

Bir çox qoşma əsas nitq hissələri ilə omonimdir: “Yeməkdən qabaq əllərini yu” — qoşma, “Qonaqlara qabaq sırada yer saxlanmışdı” — sifət; “Səlim dünəndən bəri ac idi” — qoşma, “Orada durmayın, bəri gəlin” — zərf. “Əkindən sonra yağan yağışlar …” cümləsində sonra zaman mənalı qoşmadır. Qoşma ilə işlənmiş söz ayrıca cümlə üzvü olmur: “Külək güllə kimi vıyıldayaraq …” cümləsində güllə kimi vıyıldayaraq birlikdə bir üzvdür. -dək, -can, tək qoşmaları sözə bitişik yazılır: məktəbədək, piyalətək.

şərqə tərəfqoşmaqabaq sırasifətgüllə kimibirlikdə üzvnümunəni seç, qoşmanı tap ↓iv class="demo js-demo" aria-live="polite">Şərqə tərəf — qoşma: yalnız qrammatik mənası var

Yuxarıda DİM tapşırığındakı cümlə verilib. Kartlardan birini seç və altından xətt çəkilmiş sözün qoşma, yoxsa əsas nitq hissəsi olduğunu, qoşmalı sözün cümlədə necə götürüldüyünü müəyyən et. Düzgün cavabdan sonra kart yaşıl olur, ən aşağıda izah açılır.

NümunəCavab

• Sənin cavabın
• Nəticə

Tapşırıq 1 / 3○○○

“Qarşı tərəf buz bağladığından …” cümləsində tərəf sözünü təhlil et.

Sürgüləri və düymələri tənzimlə…

Simulyasiyada nə görürsən?

sürgünün dili ilə

• Yeməkdən qabaq — qoşma.
• Orada durmayın, bəri gəlin — bəri zərfdir.
• Evə kimi — kimi qoşmadır.
• Əkindən sonra — “zaman zərfi” seçimi səhvdir: zaman mənalı qoşmadır.
• Piyalətək — tək qoşmadır, sözə bitişik yazılıb.

DİM izahlarındakı nümunələr

qoşma · əsas nitq hissəsi

Nümunə	Hökm	Qeyd	DİM izahı
şərqə tərəf; Qarşı tərəf	qoşma; isim	yalnız qrammatik mənası var; leksik mənası var	09.03.2025
Yeməkdən qabaq; qabaq sırada	qoşma; sifət	—	06.07.2025
iclasdan sonra; Əvvəl namaz, sonra niyaz	qoşma; zərf	—	06.07.2025
düşmənə qarşı; qarşı tərəfdən	qoşma; sifət	—	06.07.2025
dünəndən bəri; bəri gəlin	qoşma; zərf	—	06.07.2025
sənin kimi; Evə kimi	hər ikisi qoşma	—	06.07.2025
Əkindən sonra	zaman mənalı qoşma	zərf deyil	05.07.2026
güllə kimi vıyıldayaraq	birlikdə cümlə üzvü	qoşmalı söz müstəqil üzv deyil	25.05.2025
piyalətək	qoşma	tək: qoşma, sifət, zərf, ədat	24.05.2026

Ən çox edilən səhvlər

qırmızı qələm“Tərəf həmişə qoşmadır”

“Qarşı tərəf buz bağladığından …” cümləsində tərəf isimdir, leksik mənası var.

“Qoşmalı söz ayrıca cümlə üzvüdür”

Qoşma ilə işlənmiş söz sonrakı sözlə birlikdə üzvdür: güllə kimi vıyıldayaraq.

“Sonra həmişə zərfdir”

“Əkindən sonra” birləşməsində sonra zaman mənalı qoşmadır; “Əvvəl namaz, sonra niyaz” atalar sözündə isə zərfdir.

Həll olunmuş məsələlər

əvvəl özün həll et

Məsələ 1

Qoşma və əsas nitq hissəsini ayırın: “Əsgərlərimiz düşmənə qarşı cəsarətlə döyüşdülər”, “O, qarşı tərəfdən üç atlının gəldiyini gördü”.

Həllini göstərdüşmənə qarşı — yönlük hal + qoşmaqarşı tərəfdən — ismə aiddir, əlamət bildirir

Cavab: birincidə qoşma, ikincidə sifət.

Məsələ 2

Qoşmaların tələb etdiyi halı yazın: yeməkdən qabaq, evə kimi, şərqə tərəf, dünəndən bəri.

Həllini göstəryeməkdən — çıxışlıqevə — yönlükşərqə — yönlükdünəndən — çıxışlıq

Cavab: çıxışlıq, yönlük, yönlük, çıxışlıq hal.

class="sect js-rl">

Real həyatda: məktəb elan lövhəsi

sonra · qədər · üçün · -dəkdərsdən sonra — çıxışlıq hal

Bu nümunələr bizimdir, DİM tapşırığından deyil. Elanlarda vaxt, son tarix və kimə aid olduğu çox vaxt qoşma ilə bildirilir; qoşmadan əvvəlki söz isə müəyyən halda olur.

Özünü yoxla: 5 sınaq testi

5 sual

1“Maşın saat ikidə şərqə tərəf yol aldı” cümləsində tərəf sözü:

2Hansı cümlədə qabaq, sonra, bəri, kimi sözlərindən biri qoşma kimi işlənməyib?

3“Əkindən sonra yağan yağışlar məhsuldarlığı xeyli artırdı” cümləsində sonra sözü:

4“Külək güllə kimi vıyıldayaraq ağacların budaqlarını onun üzünə çırpırdı” cümləsi üçün hansı fikir doğrudur?

5Açıq tipli: “Yeməkdən qabaq”, “qabaq sırada”, “iclasdan sonra”, “dünəndən bəri”, “bəri gəlin”, “Evə kimi” — neçəsində fərqləndirilmiş söz qoşmadır?

Mənbə

Yalnız DİM izahları:

1. 09.03.2025, buraxılış imtahanı (PDF) — Morfologiya (A variantı, 38; B-38, C-35, D-31)
2. 06.07.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Nitq hissələri (A variantı, 9; B-4, C-5, D-1)
3. 05.07.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Zərf (A variantı, 24; B-24, C-26, D-23)
4. 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Sintaksis. Cümlə üzvləri (A variantı, 25; B-25, C-26, D-23)
5. 24.05.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Morfoloji təhlil (A variantı, 6; B-16, C-17, D-4)