Say: növləri, omonimliyi və yazılışı
Dərsin mətni
Say əşyanın miqdarını və sırasını bildirir. Miqdar sayları müəyyən (üç, iyirmi), qeyri-müəyyən (bir neçə, bir çox, onlarca) və kəsr (yarım, üçdə bir) olur; sıra sayı -ıncı, -inci, -uncu, -üncü şəkilçisi ilə düzəlir (birinci, üçüncü). DİM izahlarındakı nümunələrdə “… bu hadisə bir çox qəzetlərdə …” cümləsindəki bir çox sayı təyin vəzifəsindədir; bir neçə, onlarca, bir çox sayları rəqəmlə yazıla bilmir; “Onlarla həll olunmamış məsələyə …” cümləsində onlarla sözü həm say, həm də əvəzlik kimi düşünülə bilər.
Hər “bir” say deyil: “… kiçik bir kənd klubunda …” birləşməsində bir ədatdır, leksik mənası yoxdur. Müəyyən saydan və “bir neçə”dən sonra isim təkdə işlənir: “Bir neçə illərdir ki, onu görmürəm” cümləsində norma pozulub, “Üç yekə sandıq …” cümləsində pozulmayıb (“bir çox” ilə isə cəm də işlənir: bir çox qəzetlərdə). Sayla isim arasında nəfər, baş, dənə kimi numerativ sözlər də işlənə bilər; “Onlarca insanın …” birləşməsində numerativ söz yoxdur. Rəqəmlə yazılan sıra sayında şəkilçi defislə yazılır: 2021-ci il; əsr Roma rəqəmi ilə verilir: XXI əsr.
bir çoxqeyri-müəyyənonlarlasay və ya əvəzlik2021-ci ildefislə yazılışnümunəni seç, sayı təhlil et ↓iv class="demo js-demo" aria-live="polite">Bir çox — qeyri-müəyyən miqdar sayıYuxarıda DİM tapşırığındakı cümlə və ya say verilib. Kartlardan birini seç: sayın növü, rəqəmlə yazıla bilib-bilməməsi, omonimliyi, cümlədə norma və ya yazılış. Düzgün cavabdan sonra kart yaşıl olur, ən aşağıda izah açılır.
NümunəCavab- Sənin cavabın
- Nəticə
“Onlarla həll olunmamış məsələyə …” cümləsində onlarla sözünü düzgün təhlil et.
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- Onlarca insanın — say ilə isim arasında numerativ söz işlənməyib.
- Üç yekə sandıq — saydan sonra isim təkdə: norma pozulmayıb.
- 2021-ci il — rəqəm, defis, şəkilçi.
- Kiçik bir kənd klubunda — “miqdar sayı” seçimi səhvdir: bir burada ədatdır.
- Bir neçə, onlarca, bir çox — rəqəmlə yazıla bilməz.
DİM izahlarındakı nümunələr
say · növ · yazılış| Nümunə | Hökm | Qeyd | DİM izahı |
|---|---|---|---|
| bir çox (qəzetlərdə) | qeyri-müəyyən miqdar sayı | təyin vəzifəsində | 15.03.2026 |
| bir neçə, onlarca, bir çox | rəqəmlə yazıla bilmir | — | 15.03.2026 |
| onlarla (həll olunmamış) | həm say, həm əvəzlik | — | 15.03.2026 |
| onlarca insanın; bir çox qəzetlərdə | numerativ söz işlənməyib | — | 15.03.2026 |
| bir (kiçik bir kənd klubunda) | ədat | leksik mənası yoxdur | 24.05.2026 |
| Bir neçə illərdir | norma pozulub | saydan sonra isim cəmdədir | 25.05.2025 |
| Üç yekə sandıq | norma pozulmayıb | — | 06.07.2025 |
| 2021-ci il; XXI əsr | izah mətnində belə yazılıb | — | 19.04.2026 |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələm“Onlarla sözü həmişə saydır”“Onlarla həll olunmamış …” birləşməsində onlarla sözü həm say, həm də əvəzlik kimi düşünülə bilər.
“Kiçik bir kənd klubunda — bir saydır”Bu birləşmədə bir ədatdır, leksik mənası yoxdur.
“Bir neçə sözündən sonra isim cəmdə işlənə bilər”“Bir neçə illərdir” — norma pozulub; düzgünü: bir neçə ildir.
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
“Onlarla həll olunmamış məsələyə birgə baxış keçirilsə də, yenə də bir neçə işi yekunlaşdırmaq mümkün olmadı” cümləsində sayları tapın.
Həllini göstərbir neçə — qeyri-müəyyən sayonlarla — həm say, həm əvəzlik kimi düşünülə bilərona görə sayların sayını dəqiq demək olmurCavab: bir neçə və ehtimal ki, onlarla.
Məsələ 2
Düzgün yazın: 2021 ci il, XXI-ci əsr, bir neçə illər.
Həllini göstər2021-ci ilXXI əsrbir neçə ilCavab: 2021-ci il, XXI əsr, bir neçə il.
class="sect js-rl">Real həyatda: bazar siyahısı və bilet
beş · bir neçə · iki baş · 5-cibeş alma — isim təkdəBu nümunələr bizimdir, DİM tapşırığından deyil. Bazar siyahısında “beş alma”, “iki baş soğan” yazırıq, “beş almalar” yox; teatr biletində isə sıra “5-ci sıra” kimi yazılır.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual1“… bu hadisə bir çox qəzetlərdə dəfələrlə işıqlandırılmışdı” cümləsində bir çox sayı:
2Hansı say rəqəmlə yazıla bilməz?
3“Mən öz arzularıma həmişəlik vida edib kiçik bir kənd klubunda işləməyə gedirdim” cümləsində bir sözü:
4Hansı birləşmədə qrammatik norma pozulub?
5Açıq tipli: “2021-ci il, 2021 ci il, 2021ci il, 1663-cü il” — bu yazılışlardan neçəsi düzgündür?
MənbəYalnız DİM izahları:
- 15.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF) — Say (A variantı, 31; B-37, C-40, D-39)
- 24.05.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 24; B-24, C-25, D-23)
- 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Ədəbi dil normaları (A variantı, 15; B-12, C-10, D-6)
- 06.07.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Ədəbi dilin normaları (A variantı, 8; B-21, C-18, D-4)
- 19.04.2026, buraxılış (eksternat) imtahanı (PDF) — Mətn (A variantı, 51; B-52, C-54, D-54)