Dilin üslubi imkanları və funksional üslublar
Dərsin mətni
Üslub dil vasitələrinin ünsiyyət sahəsinə və məqsədə görə seçilməsidir. Ədəbi dilin funksional üslubları: bədii (obrazlı, məcazi ifadələrlə zəngin), elmi (dəqiq, terminlərlə, emosiyasız), publisistik (mətbuat dili: aydın, geniş oxucuya ünvanlı, fakt və qiymətləndirmə birlikdə), rəsmi-işgüzar (ərizə, arayış, protokol: sabit qəliblər, birmənalılıq) və danışıq (məişət) üslubu. Yazıçının özünəməxsus dil seçimi fərdi üslub adlanır. Dilin üslubi imkanı ondadır ki, eyni fikri müxtəlif sözlərlə vermək olur, amma hər söz hər birləşməyə yaraşmır.
DİM üslubu nəzəri sualla deyil, mətn tapşırıqları ilə yoxlayır. Birincisi, cümlənin mətnə məzmun və üslub cəhətdən uyğunluğu: “Voyniç” əlyazması haqqındakı elmi-kütləvi mətn də, nümunə cümlə də “publisistik üslubdadır”, “aydın, anlaşıqlı nitq formasıdır”, “xalq dilinə yaxındır”; üslubca uyğun cümlə məzmunca yanlış ola bilər. İkincisi, cümlədə “yalnız qüsurlu məqamlarda” düzəliş: evimizə səmtlənərkən → gedərkən, gündəliyində istinad etmişdir → qeyd etmişdir, öz ifasını qoruyub saxlayır → yerini, saxta varlıqlar → süni, sayında ucalma → artım, axtarmağa tədqiq etdi → vadar etdi. Qüsurlu söz mənaca və ya səslənişcə yaxın görünür, amma birləşməyə uyğun gəlmir; düzgün sözlər (rastlaşdım, toxunduğunu) isə dəyişdirilmir.
evimizə səmtlənərkənqüsurlu… gənclə rastlaşdımqüsursuz“Voyniç” mətnipublisistikcümləni seç, sözü və uyğunluğu yoxla ↓ class="demo js-demo" aria-live="polite">evimizə səmtlənərkən — qüsurlu: gedərkənYuxarıda DİM tapşırıqlarındakı cümlələr verilib. Kartlardan birini seç: altından xətt çəkilmiş sözün qüsurlu olub-olmadığını, “Voyniç” cümlələrində isə mətnə üslub və məzmun cəhətdən uyğunluğu müəyyən et. Düzgün cavabdan sonra kart yaşıl olur, ən aşağıda izah açılır.
NümunəCavab- Sənin cavabın
- Nəticə
“… bir neçə gənclə rastlaşdım” cümləsində rastlaşdım sözünün düzəlişə ehtiyacı olub-olmadığını yoxla.
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- evimizə səmtlənərkən — qüsurludur: gedərkən (yollanarkən).
- … gənclə rastlaşdım — qüsursuzdur, dəyişmir.
- gündəliyində istinad etmişdir — qüsurludur: qeyd etmişdir.
- “… mətbuat da xəbər verir” — üslubca uyğundur: publisistik üslub.
- Əlyazma dövrümüzə tam … — “uyğundur” seçimi səhvdir: məzmunca uyğun deyil.
DİM izahlarındakı nümunələr
qüsurlu söz · üslub uyğunluğu| Nümunə | Hökm | Qeyd | DİM izahı |
|---|---|---|---|
| evimizə səmtlənərkən; teatra həvəs bəsləyən | gedərkən (yollanarkən); həvəs göstərən | rastlaşdım dəyişmir | 02.03.2025 |
| Səfəvilər tarixində …; gündəliyində istinad etmişdir | dövründə; qeyd etmişdir | — | 09.03.2026 |
| inkişaf yolu aşaraq …; öz ifasını qoruyub saxlayır | keçərək (qət edərək); yerini (mövqeyini) | — | 15.03.2026 |
| İnsanabənzər saxta varlıqlar …; sayında ucalma | süni; artım | — | 19.04.2026 |
| tərəqqi edən əhali sayı …; axtarmağa tədqiq etdi | artan; vadar etdi | — | 24.05.2026 |
| “Voyniç” əlyazmasını araşdıran alimlərin … mətbuat da xəbər verir | məzmunca və üslubca uyğundur | publisistik üslub | 06.07.2025 |
| Əlyazma dövrümüzə tam və bütöv şəkildə gəlib çatsa da … | məzmunca uyğun deyil, üslubca uyğundur | 270 səhifədən 240-ı | 06.07.2025 |
| Məqalə quru dildə yazılıb; Onun üslubu çox qurudur | quru — poetik funksiyada (mətndə informativ) | Onun üslubu çox qurudur | 09.03.2025 |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələm“Üslubca uyğun cümlə məzmunca da düzgündür”Əlyazma dövrümüzə tam … gəlib çatsa da … — üslubca uyğundur, amma məzmunca uyğun deyil: 270 səhifədən 240-ı gəlib çatıb.
“Mənaca yaxın söz həmişə yerinə düşür”gündəliyində istinad etmişdir, sayında ucalma — söz birləşməyə uyğun deyil: qeyd etmişdir, artım.
“Elmi mövzulu mətn publisistik ola bilməz”“Voyniç” əlyazması haqqındakı elmi-kütləvi mətn publisistik üslubda sayılıb.
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
Cümləni yalnız qüsurlu məqamda düzəldin: “Müəllim şagirdin səhvlərini göstərərək onu səylə çalışmağa tədqiq etdi.”
Həllini göstərtədqiq etmək — araşdırmaq deməkdirkontekstdə “həvəsləndirmək” mənası lazımdırqalan sözlər qüsursuzdur, dəyişmirCavab: Müəllim şagirdin səhvlərini göstərərək onu səylə çalışmağa təşviq etdi (həvəsləndirdi).
Məsələ 2
Hansı üslubdur: “Xahiş edirəm, mənə 3 günlük ödənişsiz məzuniyyət verəsiniz.”
Həllini göstərxahiş qəlibi: xahiş edirəm, verəsinizməcazi, emosional söz yoxdur, fikir birmənalıdırərizə mətnidirCavab: rəsmi-işgüzar üslub (ərizə).
ss="sect js-rl">Real həyatda: bir mövzu, dörd üslub
danışıq · publisistik · bədii · rəsmidostuna deyilən söz — danışıq üslubu, emosional nidaBu nümunələr bizimdir, DİM tapşırığından deyil. Eyni mövzu ünsiyyət sahəsinə görə müxtəlif sözlərlə verilir: dosta “çətirini götür”, xəbərdə “yağış gözlənilir”, elanda “təxirə salınır” deyilir.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual1“Fransız səyyahı Sarden burada müxtəlif parça növlərinin toxunduğunu gündəliyində … etmişdir” — boşluğa uyğun söz:
2Hansı cümlədə söz kontekstə uyğun işlənməyib?
3Ərizə, arayış və protokol hansı üsluba aiddir?
4DİM izahına görə “Voyniç” əlyazması haqqındakı mətn hansı üslubdadır?
5Açıq tipli: “Əlverişsiz hava şəraiti, məhsuldar torpaqların azalması, tərəqqi edən əhali sayı fermerləri alternativ yollar axtarmağa tədqiq etdi” cümləsində neçə qüsurlu ifadə var?
MənbəYalnız DİM izahları:
- 02.03.2025, buraxılış imtahanı (PDF) — Mətn (A variantı, 47; B-47, C-47, D-47)
- 09.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF) — Mətn (A variantı, 58; B-58, C-58, D-58)
- 15.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF) — Mətn (A variantı, 56; B-56, C-56, D-56)
- 19.04.2026, buraxılış (eksternat) imtahanı (PDF) — Mətn (A variantı, 58; B-58, C-58, D-58)
- 24.05.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Mətn (A variantı, 30; B-30, C-30, D-30)
- 06.07.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Mətn (A variantı, 30; B-30, C-30, D-30)
- 09.03.2025, buraxılış imtahanı (PDF) — Mətn (A variantı, 57; B-57, C-57, D-57)