Vasitəsiz və vasitəli nitq
Dərsin mətni
Vasitəsiz nitq başqasının sözlərinin dəyişdirilmədən verilməsidir; onu kimin dediyini bildirən müəllif sözləri vasitəsiz nitqdən əvvəl, sonra və ya ortada gələ bilər. Yazıda vasitəsiz nitq dırnaqda verilir, dialoqda isə yeni sətirdən tire ilə başlayır. DİM izahlarında müəllif sözünün yerinə görə sxemlər belə təsdiq olunur: əvvəldə — M: “V”. (Kapitan səmimiyyətlə dedi: “Sizi təbrik edirəm, leytenant”), sonda — “V”, – m. (“Biz, demək olar ki, çatmışıq”, – deyə Səlim gülümsədi), həm əvvəldə, həm sonda — M: “V”, – m. (Qarı bir az düşünüb: “Yaxşı, qərar sənindir”, – dedi), ortada — “V, – m, – v” (“Bəli, – dedi, – bir dəfə yerli bələdçilərlə qoruğa getmişdik”).
Müəllif sözündən sonra qoşa nöqtə qoyulur; ortadakı müəllif sözü hər iki tərəfdən vergül və tire ilə ayrılır, dırnaq isə bir dəfə açılıb sonda bağlanır. Sual işarəsi dırnağın içində (“… bura gələ bilərsinizmi?”), nöqtə dırnaqdan sonra qoyulur. Dialoqda vasitəsiz nitq tire ilə başlayır: – Qardaş, – dedi, – kəndə hay salmışam ki, Saday Quliyev gəlib, onu qarşılamalıyıq. Vasitəsiz nitqin içindəki xitab da vergüllə ayrılır (– Aslan, bugünkü danışıqlar, – dedi, – …). Vasitəli nitq başqasının sözlərini danışanın öz dili ilə, adətən ki bağlayıcısı ilə budaq cümlə şəklində verir: şəxs əvəzlikləri və feilin şəxsi dəyişir, dırnaq və tire işlənmir. Məsələn, Leyla dedi: “Mən kitabxanaya gedirəm”. → Leyla dedi ki, o kitabxanaya gedir. Başqasından eşidilən məlumat çox vaxt -mış ilə verilir: Deyirdilər ki, qədimdə … gözəl bir qızı varmış.
Kapitan … dedi: “…”M: “V”.“…”, – deyə Səlim …“V”, – m.“Bəli, – dedi, – …”“V, – m, – v”cümləni seç, sxemi və durğunu yoxla ↓iv class="demo js-demo" aria-live="polite">Kapitan … dedi: “…”. — M: “V”.Yuxarıda DİM tapşırığındakı cümlə verilib. Kartlardan birini seç: vasitəsiz nitqli cümlənin sxemini, müəllif sözünü və vasitəsiz nitqi, buraxılmış durğu işarəsini və ya vergüllərin sayını müəyyən et. Düzgün cavabdan sonra kart yaşıl olur, ən aşağıda izah açılır.
NümunəCavab- Sənin cavabın
- Nəticə
“Biz, demək olar ki, çatmışıq”, – deyə Səlim gülümsədi cümləsinin sxemini seç.
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- Qarı bir az düşünüb: “…”, – dedi — M: “V”, – m.
- Otur — vasitəsiz nitq; müəllifin nitqi ilə növbələşir.
- – Aslan, … — xitabdan sonra vergül.
- Ortadakı dedi — hər iki tərəfdən vergül və tire.
- “Bəli, – dedi, – …” — M: “V”. seçimi səhvdir: sxem “V, – m, – v”-dir.
DİM izahlarındakı nümunələr
vasitəsiz nitq · sxem · durğu| Nümunə | Hökm | Qeyd | DİM izahı |
|---|---|---|---|
| Kapitan səmimiyyətlə dedi: “Sizi təbrik edirəm, leytenant” | M: “V”. | — | 09.03.2026 |
| “Biz, demək olar ki, çatmışıq”, – deyə Səlim gülümsədi | “V”, – m. | — | 09.03.2026 |
| Qarı bir az düşünüb: “Yaxşı, qərar sənindir”, – dedi | M: “V”, – m. | — | 09.03.2026 |
| “Mən buradayam, komandir, – cəld dilləndim, – bura gələ bilərsinizmi?” | “V, – m, – v?” | sual işarəsi dırnağın içində | 09.03.2026 |
| “Bəli, – dedi, – bir dəfə yerli bələdçilərlə qoruğa getmişdik” | “V, – m, – v” | M: “V”. sxemi yanlışdır | 09.03.2026 |
| Ev sahibi qonağın əlini sıxa-sıxa: “Otur, – dedi, – indi gələcəklər” | müəllifin nitqi və vasitəsiz nitq növbələşir | qoşa nöqtə, dırnaqlar, 2 vergül, 2 tire | 24.05.2026 |
| Eldar … gizlətməyərək Aslan bugünkü danışıqlar dedi … | qoşa nöqtə; vasitəsiz nitqin əvvəlində tire; xitabdan sonra vergül; dedi-nin iki tərəfində vergül və tire | qoşa nöqtə, 3 tire, 3 vergül | 05.07.2026 |
| Kişi … müraciət etdi: – Ay oğul, nə yaman arxayın danışırsan, axı sənin nəyin var ki? | qoşa nöqtə, bir tire, iki vergül, bir sual işarəsi | — | 25.05.2025 |
| – Qardaş, – dedi, – kəndə hay salmışam ki, … | dialoq: 3 tire, 4 vergül | — | 06.07.2025 |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələm“Nöqtə həmişə dırnağın içində qoyulur”M: “V”. — nöqtə dırnaqdan sonra; sual işarəsi isə içəridə: “… bilərsinizmi?”
“Müəllif sözü ortada olanda dırnaq iki dəfə açılır”“Bəli, – dedi, – bir dəfə … getmişdik” — dırnaq bir dəfə açılır, sonda bağlanır.
“Vasitəli nitqdə də dırnaq qoyulur”Vasitəli nitqdə dırnaq və tire olmur: Leyla dedi ki, o kitabxanaya gedir.
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
Durğu işarələrini qoyun və sxemini yazın: Müəllim dedi Sabah imtahan olacaq
Həllini göstərmüəllif sözü əvvəldədir: Müəllim dediondan sonra qoşa nöqtə, vasitəsiz nitq dırnaqdanöqtə dırnaqdan sonraCavab: Müəllim dedi: “Sabah imtahan olacaq”. — M: “V”.
Məsələ 2
Vasitəli nitqə çevirin: Leyla dedi: “Mən kitabxanaya gedirəm”.
Həllini göstərki bağlayıcısı ilə budaq cümlə qurI şəxs (mən) → III şəxs (o)feilin şəxsi dəyişir: gedirəm → gedir; dırnaq götürülürCavab: Leyla dedi ki, o kitabxanaya gedir.
class="sect js-rl">Real həyatda: xəbər və mesajlar
vasitəsiz · vasitəli nitqmüəllif sözü əvvəldə: qoşa nöqtə və dırnaqBu nümunələr bizimdir, DİM tapşırığından deyil. Xəbər mətnlərində rəsmi şəxsin sözləri ya dırnaqda, olduğu kimi (vasitəsiz nitq), ya da ki bağlayıcısı ilə jurnalistin öz dili ilə (vasitəli nitq) verilir.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual1Hansı cümlənin sxemi “V”, – m. şəklindədir?
2“Mən buradayam, komandir, – cəld dilləndim, – bura gələ bilərsinizmi?” cümləsində sual işarəsi:
3Hansı dialoq replikasında durğu düzgündür?
4Hansı cümlə vasitəli nitqdir?
5Açıq tipli: “Ev sahibi qonağın əlini sıxa-sıxa Otur dedi indi gələcəklər” cümləsində neçə tire buraxılıb?
MənbəYalnız DİM izahları:
- 09.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF) — Vasitəsiz nitq (A variantı, 35; B-38, C-35, D-32)
- 24.05.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Durğu işarələri (A variantı, 7; B-19, C-15, D-15)
- 05.07.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Durğu işarələri (A variantı, 11; B-12, C-18, D-18)
- 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Vasitəsiz nitq. Durğu işarələri (A variantı, 14; B-14, C-5, D-11)
- 06.07.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Durğu işarələri (A variantı, 22; B-18, C-6, D-9)