Cümlə üzvlərinin ifadə vasitələri: nitq hissəsi və söz birləşməsi

Cümlə üzvü bir sözlə — nitq hissəsi ilə — və ya söz birləşməsi ilə ifadə oluna bilər. DİM izahında “Yeni gələn adam həyətə daxil olub darvazanın böyük qapılarını taybatay açdı” cümləsində zərfliklərdən biri feili birləşmə (həyətə daxil olub), digəri zərflə (taybatay) ifadə olunub; təyin yalnız söz birləşməsi ilə (yeni gələn) ifadə olunub; qrammatik əsası təşkil edən üzvlər isə nitq hissəsi ilə ifadə olunub.

Baş üzvlər də müxtəlif cür ifadə olunur: “Bədən dili davranışla idarə olunan ünsiyyət növüdür” — həm mübtəda, həm xəbər söz birləşməsi ilə; “İşləyənlər həmişə lazımınca mükafatlandırılırlar” — həm mübtəda, həm xəbər feillə; “… içəri dolan yaz küləyi … gətirir” — mübtəda ismi birləşmə ilə (yaz küləyi). “Özündən gücsüzə qəzəblənməklə öz gücsüzlüyünü göstərirsən” cümləsində zərflik məsdər tərkibi ilə ifadə olunub.

taybatayzərflik — zərfləhəyətə daxil olubzərflik — feili birləşmə iləyaz küləyimübtəda — ismi birləşmə iləcümləni və görünüşü seç ↓ class="demo js-demo" aria-live="polite">Cümlə üzvü bir sözlə (nitq hissəsi) və ya söz birləşməsi ilə ifadə oluna bilər

Yuxarıda neçə üzvün bir sözlə (göy) və neçəsinin söz birləşməsi ilə (qırmızı) ifadə olunduğu göstərilir. Ortada cümlə üzvləri rənglə seçilib: “üzvlər” görünüşündə üzvün adı, “ifadə vasitəsi” görünüşündə nə ilə ifadə olunduğu yazılır. Boz hissələri DİM izahı təhlil etmir. Aşağıda izahın cümləsi verilib.

DİM cümləsiGörünüş

• Bir sözlə
• Söz birləşməsi ilə

Tapşırıq 1 / 3○○○

Mübtədası da, xəbəri də söz birləşməsi ilə ifadə olunan cümləni tap.

Sürgüləri və düymələri tənzimlə…

Simulyasiyada nə görürsən?

sürgünün dili ilə

• Zakir dostu Fərruxa dərhal teleqram göndərdi — bütün üzvlər bir sözlə.
• Özündən gücsüzə qəzəblənməklə — zərflik, öz gücsüzlüyünü — tamamlıq.
• Zərflik məsdər tərkibi ilə ifadə olunub.
• Bədən dili, ünsiyyət növü — baş üzvlər söz birləşməsi ilə.
• İşləyənlər — mübtəda feillə ifadə olunub.

DİM izahlarındakı təhlillər

üzv · ifadə vasitəsi

Cümlə üzvü	Nümunə	Nə ilə ifadə olunub
Zərflik	həyətə daxil olub / taybatay	feili birləşmə / zərf
Zərflik	özündən gücsüzə qəzəblənməklə	məsdər tərkibi
Təyin	yeni gələn	söz birləşməsi
Mübtəda	yaz küləyi / bədən dili	ismi birləşmə / söz birləşməsi
Mübtəda, xəbər	işləyənlər, mükafatlandırılırlar	feil
Xəbər	ünsiyyət növüdür	söz birləşməsi

Ən çox edilən səhvlər

qırmızı qələm“Bir neçə sözdən ibarət hissə bir neçə üzvdür”

Söz birləşməsi bütövlükdə bir üzv ola bilər: yaz küləyi — mübtəda (ismi birləşmə), yeni gələn — təyin.

“Mübtəda yalnız isimlə ifadə olunur”

İşləyənlər — feillə, yaz küləyi — ismi birləşmə ilə, bədən dili — söz birləşməsi ilə ifadə olunub.

“Zərflik həmişə zərflə ifadə olunur”

Həyətə daxil olub — feili birləşmə, taybatay — zərf, özündən gücsüzə qəzəblənməklə — məsdər tərkibi.

Həll olunmuş məsələlər

əvvəl özün həll et

Məsələ 1

“Yeni gələn adam həyətə daxil olub darvazanın böyük qapılarını taybatay açdı” cümləsində zərfliklərin ifadə vasitələrini göstərin.

Həllini göstərhəyətə daxil olub — feili birləşmətaybatay — zərf (nitq hissəsi)

Cavab: zərfliklərin ifadə vasitəsi müxtəlifdir.

Məsələ 2

“Zakir dostu Fərruxa dərhal teleqram göndərdi” cümləsində ikincidərəcəli üzvləri müəyyən edin.

Həllini göstərdostu — təyinFərruxa, teleqram — tamamlıqdərhal — zərflik

Cavab: ikincidərəcəli üzvlərin hamısı işlənib.

="sect js-rl">

Real həyatda: birləşmə qısalır, üzv dəyişmir

söz birləşməsi → bir sözBizim məktəbin şagirdləri → Şagirdlər: yenə mübtəda

Elan, başlıq və mesaj yazanda söz birləşməsini tək sözlə əvəz edirik, amma cümlə üzvünün vəzifəsi dəyişmir. İmtahanda da üzvün adı ilə onun ifadə vasitəsini ayırmaq tələb olunur.

Özünü yoxla: 5 sınaq testi

5 sual

1“Yeni gələn adam həyətə daxil olub darvazanın böyük qapılarını taybatay açdı” cümləsində zərfliklər necə ifadə olunub?

2“Bədən dili davranışla idarə olunan ünsiyyət növüdür” cümləsində baş üzvlər nə ilə ifadə olunub?

3“İşləyənlər həmişə lazımınca mükafatlandırılırlar” cümləsində mübtəda nə ilə ifadə olunub?

4“Pəncərənin pərdəsini yellədərək içəri dolan yaz küləyi sanki özü ilə yeni duyğular gətirir” cümləsində mübtədanın ifadə vasitəsi hansıdır?

5Açıq tipli: “Zakir dostu Fərruxa dərhal teleqram göndərdi” cümləsində neçə tamamlıq var?

Mənbə

Yalnız DİM izahları:

1. 24.05.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Cümlə üzvləri (A variantı, 26), Cümlə üzvləri. Baş üzvlər (A variantı, 13), Tabeli mürəkkəb cümlə (A variantı, 18)
2. 19.04.2026, buraxılış (eksternat) imtahanı (PDF) — Sintaksis (A variantı, 35), Mövzulararası əlaqə (A variantı, 40)