Baş üzvlər: mübtəda və xəbər
Dərsin mətni
Cümlənin baş üzvləri mübtəda və xəbərdir, birlikdə qrammatik əsası yaradır. Mübtəda kim? nə? hara? suallarına cavab verir və haqqında danışılanı bildirir; isim, əvəzlik, isimləşmiş söz, məsdər və söz birləşməsi ilə ifadə olunur. Xəbər mübtəda haqqında deyiləni bildirir: feillə ifadə olunursa feili, isim, sifət, say, əvəzlik və ya var, yox, lazım sözləri ilə ifadə olunursa ismi xəbərdir. DİM izahlarında “İşləyənlər həmişə lazımınca mükafatlandırılırlar” cümləsində hər iki baş üzv feillə, “Bədən dili davranışla idarə olunan ünsiyyət növüdür” cümləsində söz birləşməsi ilə ifadə olunur; “Doktor, siz çox xeyirxahsınız” cümləsindəki xəbər ismi xəbər adlanır.
Cümlədə baş üzvlərdən biri olmaya bilər: “Hamının sevindiyindən qol-qanad açdığı gün idi” — yalnız xəbər, “Mavi Xəzərdən qopub gələn ilıq səhər mehi” — yalnız mübtəda (adlıq cümlə). Mübtəda buraxıla da bilər: “Bu sözləri eşidərkən diksindim, dediklərinə inanmadım” — mübtəda (mən) xəbərin şəxs şəkilçisindən asanlıqla bərpa olunur. “… oradan uzaqlaşmaq lazımdır” cümləsində məsdər tərkibi mübtəda, lazımdır xəbərdir. Xəbər mübtəda ilə kəmiyyətə görə uzlaşmalıdır: “Uşaqların çoxu bu fikrə etiraz edirdilər” səhvdir, düzgünü — etiraz edirdi.
İşləyənlərmübtəda — feil… gün idiyalnız xəbərxeyirxahsınızismi xəbərcümləni seç, baş üzvləri tap ↓ class="demo js-demo" aria-live="polite">İşləyənlər … mükafatlandırılırlar — hər iki baş üzv feilləYuxarıda DİM tapşırığındakı cümlə verilib. Kartlardan birini seç: baş üzvlərin ifadə vasitəsini, hansının iştirak etdiyini, xəbərin növünü və ya uzlaşmanı müəyyən et. Düzgün cavabdan sonra kart yaşıl olur, ən aşağıda izah açılır.
NümunəCavab- Sənin cavabın
- Nəticə
“Mavi Xəzərdən qopub gələn ilıq səhər mehi” cümləsində hansı baş üzvün iştirak etdiyini müəyyən et.
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- Bədən dili … ünsiyyət növüdür — hər iki baş üzv söz birləşməsi ilə.
- Yaxşılaşır — sifətdən düzələn feil.
- Oradan uzaqlaşmaq lazımdır — məsdər tərkibi mübtəda, lazımdır xəbər.
- Uşaqların çoxu … etiraz edirdilər — norma pozulub.
- … səhər mehi — “yalnız xəbər” seçimi səhvdir: yalnız mübtəda iştirak edir.
DİM izahlarındakı nümunələr
mübtəda · xəbər · qrammatik əsas| Nümunə | Hökm | Qeyd | DİM izahı |
|---|---|---|---|
| İşləyənlər … mükafatlandırılırlar; Surxay … davam etdirmədi | hər iki baş üzv feillə; mübtəda isimlə, xəbər feillə | — | 19.04.2026 |
| Bədən dili … ünsiyyət növüdür | hər iki baş üzv söz birləşməsi ilə | — | 19.04.2026 |
| … gün idi; … işə qarışmazlar | yalnız xəbər iştirak edir | — | 19.04.2026 |
| … ilıq səhər mehi | mübtəda əsasında adlıq cümlə | Soyuq qış günlərindən biri idi — şəxssiz | 05.07.2026 |
| diksindim, inanmadım; baxırdı | mübtəda buraxılıb (mən, o) | asanlıqla bərpa olunur | 05.07.2026 |
| xeyirxahsınız, xoşdur; yaxşılaşır | ismi xəbər; sifətdən düzələn feil | — | 05.07.2026 |
| oradan uzaqlaşmaq — lazımdır | mübtəda — xəbər; ikincidərəcəli üzv yoxdur | var, yoxdur, lazımdır — suala cavab verməyən üzvlər | 05.07.2026 |
| Uşaqların çoxu … edirdilər | norma pozulub | kəmiyyətə görə uzlaşma yoxdur | 25.05.2025 |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələm“Cümlədə həmişə hər iki baş üzv olur”“… gün idi” cümləsində yalnız xəbər, “… səhər mehi” cümləsində yalnız mübtəda var.
“Mübtəda yoxdursa, cümlə həmişə şəxssizdir”“… diksindim, inanmadım” — mübtəda (mən) buraxılıb, asanlıqla bərpa olunur.
“Xəbər yalnız feillə ifadə olunur”“siz çox xeyirxahsınız” — ismi xəbər; lazımdır, yoxdur da xəbər olur.
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
Baş üzvləri tapın və ifadə vasitəsini yazın: “Bədən dili davranışla idarə olunan ünsiyyət növüdür.”
Həllini göstərnə? — bədən dili (mübtəda)nədir? — ünsiyyət növüdür (xəbər)hər ikisi iki sözdən ibarət birləşmədirCavab: mübtəda və xəbər söz birləşməsi ilə ifadə olunub.
Məsələ 2
Düzəldin: “Tələbələrin hamısı imtahana hazırlaşırdılar.”
Həllini göstərmübtəda: tələbələrin hamısıəsas tərəf hamısı təkdədirxəbər də təkdə olmalıdırCavab: Tələbələrin hamısı imtahana hazırlaşırdı.
s="sect js-rl">Real həyatda: qısa cümlələr
mübtəda · feili və ismi xəbərqatar (nə?) — mübtəda, gecikir — feili xəbərBu nümunələr bizimdir, DİM tapşırığından deyil. Ən qısa gündəlik cümlə də qrammatik əsas üzərində qurulur: mübtəda kimin və ya nəyin haqqında danışıldığını, xəbər isə nə baş verdiyini bildirir; mübtəda buraxılanda xəbərin şəxs şəkilçisindən bərpa olunur.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual1Hansı cümlədə həm mübtəda, həm də xəbər söz birləşməsi ilə ifadə olunub?
2“Mavi Xəzərdən qopub gələn ilıq səhər mehi” cümləsi:
3Hansı cümlənin xəbəri ismi xəbərdir?
4Hansı cümlədə qrammatik norma pozulub?
5Açıq tipli: “İl yağıntılı keçdiyindən düzlər, zəmilər yamyaşıldır” cümləsində neçə mübtəda var?
MənbəYalnız DİM izahları:
- 19.04.2026, buraxılış (eksternat) imtahanı (PDF) — Sintaksis (A variantı, 35; B-33, C-33, D-39)
- 05.07.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Sadə cümlənin şəxsə görə növləri (A variantı, 27; B-27, C-27, D-27)
- 05.07.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Sintaktik təhlil (A variantı, 18; B-5, C-15, D-2)
- 05.07.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası (A variantı, 8; B-14, C-14, D-22)
- 05.07.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Tabeli mürəkkəb cümlə (A variantı, 3; B-1, C-16, D-8)
- 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Ədəbi dil normaları (A variantı, 15; B-12, C-10, D-6)