Feili tərkiblər və onların cümlədə vəzifəsi
Dərsin mətni
Təsriflənməyən feil (feili bağlama, feili sifət, məsdər) özündən asılı sözlərlə birlikdə tərkib yaradır. DİM izahında: feili bağlama tərkibləri — uzun yollar keçərək, vida deyib elimə; feili sifət tərkibi — dağlar aşan; məsdər tərkibləri — bu bayrağı ucaltmaq, azadlığın yolunda ölmək. “Sürücü maşından düşdü və palçığa bata-bata uzaqdan görünən evlərin arasında gözdən itdi” cümləsində təsriflənməyən feillərin hər ikisi tərkib əmələ gətirib.
Tərkib və ya tək təsriflənməyən feil cümlədə müxtəlif vəzifədə işlənir: “Deyiləni kiçik eşidər” — feili sifət tamamlıq vəzifəsində; “Əli Bakıya işləməyə gəlmişdi” — məsdər zərflik vəzifəsində; “Gülümsəyib üzümə baxdı” — feili bağlama hərəkətin tərzini bildirir; “bata-bata” da hərəkətin tərzini bildirir.
uzun yollar keçərəkfeili bağlama tərkibidağlar aşanfeili sifət tərkibibu bayrağı ucaltmaqməsdər tərkibitərkibin növünü və nümunəni seç ↓iv class="demo js-demo" aria-live="polite">Təsriflənməyən feil asılı sözlərlə tərkib yaradır: uzun yollar keçərək — feili bağlama tərkibiYuxarıda üç tərkib növü göstərilir, seçilmiş nümunədəki növ rənglənir. Ortada cümlədə tərkib mötərizə ilə əhatə olunub: əsas söz (təsriflənməyən feil) qırmızı, ondan asılı sözlər qəhvəyi rənglə; ikinci tərkib göy rəngdədir. Aşağıda DİM izahının cümləsi verilib.
NövDİM nümunəsi- Növ
- Tərkib
Məsdər tərkibi olan nümunəni tap.
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- Sürücü … palçığa bata-bata uzaqdan görünən … — iki tərkib.
- Azadlığın yolunda ölmək — məsdər tərkibi.
- Deyiləni — feili sifət tamamlıq vəzifəsində.
- Gülümsəyib — hərəkətin tərzini bildirən feili bağlama.
- Dağlar aşan — feili sifət tərkibi.
DİM izahlarındakı tərkiblər
növ · nümunə| Növ | Nümunə | İzah |
|---|---|---|
| Feili bağlama tərkibi | uzun yollar keçərək; vida deyib elimə; palçığa bata-bata | 02.03.2025; 24.05.2026 |
| Feili sifət tərkibi | dağlar aşan; uzaqdan görünən | 02.03.2025; 24.05.2026 |
| Məsdər tərkibi | bu bayrağı ucaltmaq; azadlığın yolunda ölmək | 02.03.2025 |
| Vəzifə | deyiləni — tamamlıq; işləməyə — zərflik; gülümsəyib — tərz | 25.05.2025 |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələm“Tərkib yalnız feili bağlamadan yaranır”Feili sifət (dağlar aşan) və məsdər (bu bayrağı ucaltmaq) də tərkib yaradır.
“Feili sifət həmişə təyin olur”“Deyiləni kiçik eşidər” cümləsində feili sifət tamamlıq vəzifəsindədir.
“Məsdər həmişə mübtəda olur”“Əli Bakıya işləməyə gəlmişdi” cümləsində məsdər zərflik vəzifəsindədir.
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
Tərkibləri tapın və növünü göstərin: “Uzun yollar keçərək gəldim”; “Bu bayrağı ucaltmaq işi deyil hər kəsin”.
Həllini göstəruzun yollar keçərək — feili bağlama tərkibibu bayrağı ucaltmaq — məsdər tərkibiCavab: yuxarıdakı kimi.
Məsələ 2
“Deyiləni kiçik eşidər” və “Əli Bakıya işləməyə gəlmişdi” cümlələrində təsriflənməyən feillərin vəzifəsini göstərin.
Həllini göstərdeyiləni — feili sifət, tamamlıqişləməyə — məsdər, zərflikCavab: tamamlıq; zərflik.
ass="sect js-rl">Real həyatda: qaydalar tərkiblərlə qısa yazılır
feili sifət · feili bağlama · məsdərKitabı oxuyub qurtaran — feili sifət tərkibiElan və qaydalarda bir neçə hərəkəti bir cümləyə yığmaq üçün feili tərkiblərdən istifadə olunur. Tərkibi tanımaq üçün təsriflənməyən feili və ondan asılı sözləri birlikdə götürürük.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual1“Dağlar aşan seləm mən” misrasında hansı tərkib var?
2Hansı nümunədə məsdər tərkibi işlənib?
3“Deyiləni kiçik eşidər” cümləsində feili sifət hansı vəzifədədir?
4“Əli Bakıya işləməyə gəlmişdi” cümləsində məsdər hansı vəzifədədir?
5Açıq tipli: “Sürücü maşından düşdü və palçığa bata-bata uzaqdan görünən evlərin arasında gözdən itdi” cümləsində neçə təsriflənməyən feil tərkib əmələ gətirib?
MənbəYalnız DİM izahları:
- 02.03.2025, buraxılış imtahanı (PDF) — Feili birləşmələr
- 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 17)
- 24.05.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Təsriflənməyən feillər (A variantı, 25)