Xülasə və tezis: müddəa, fakt və mətnin quruluşu
Dərsin mətni
Xülasə mətnin məzmununun əsas fikirləri saxlanmaqla öz sözlərimizlə qısa ifadəsidir: ikinci dərəcəli detallar, dialoqlar və təkrarlar buraxılır, hadisələrin ardıcıllığı və əsas fikir qorunur. Tezis mətnin və ya onun bir hissəsinin əsas müddəasının qısa, ümumiləşdirilmiş ifadəsidir; tezislər mətnin hissələrinə uyğun ardıcıllıqla, adətən nömrələnərək yazılır. Plan mətnin hissələrinin ardıcıl sıralanmış qısa adlarıdır (sual plan, adlıq cümlələrlə plan, tezis plan). Mətn adətən giriş, əsas hissə və nəticədən ibarət olur, başlıq isə mətnin (hissənin) məzmununu əks etdirməlidir.
DİM tezisi faktla yoxlayır: fikir mətndəki faktlarla təsdiq olunursa tezisdir, onu təsdiq edən fakt yoxdursa (“… mətndə bu fikirləri təsdiq edən fakt yoxdur”), tezis deyil; mətnə zidd fikir də tezis ola bilməz (“… ölkələr tədbirlər görməkdə acizdir müddəası yanlışdır”). Tezisin quruluşu “Müddəa — Müddəanı təsdiq edən faktlar” cədvəlində görünür: Şumerlər bəzi ilklərə imza atıblar (müddəa) ← ən qədim yazının müəllifidirlər, ilk təkəri, altmışlıq hesablama sistemini yaratmışlar (faktlar). Mətnin hissələrində başlıq məzmuna uyğun olmalıdır (“Şumerlərin məşğuliyyəti” başlığı yanlışdır, çünki əsas hissədə əfsanənin yayılmasından danışılır), giriş və nəticədəki fikirlər bir-biri ilə əlaqəli olmalıdır; abzaslar arasında əlaqə yaratmayan əlavə detal cümləsi çıxarılsa, məzmuna xələl gəlməz, hadisə zəncirinin halqası olan cümlə isə çıxarıla bilməz.
Eyni mövzuya … rast gəlmək olartezis… müraciət etmişlərtezis deyilŞumerlər bəzi ilklərə …müddəafikri seç, tezis, müddəa və ya fakt olduğunu yoxla ↓iv class="demo js-demo" aria-live="polite">Eyni mövzuya müxtəlif xalqların … — tezisdirYuxarıda DİM tapşırıqlarındakı fikirlər verilib: “Tufan” əfsanəsi və “Üzən şəhərlər” mətnlərindən. Kartlardan birini seç: fikrin mətnin tezislərinə aid edilib-edilmədiyini, müddəa və ya fakt olduğunu, mətnin hissələri ilə bağlı fikrin doğruluğunu müəyyən et. Düzgün cavabdan sonra kart yaşıl olur, ən aşağıda izah açılır.
NümunəCavab- Sənin cavabın
- Nəticə
“İnsanlar bütün təbii fəlakətlərin qarşısını tamamilə ala bilərlər” fikrinin mətnin tezisi olub-olmadığını yoxla.
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- Eyni mövzuya müxtəlif xalqların … — tezisdir, faktlarla təsdiqlənir.
- … əhalinin köçürülməsi … — tezis deyil: mətndə belə fakt yoxdur.
- Şumerlər bəzi ilklərə imza atıblar — müddəa.
- Şumerlər ilk təkəri yaratmışdılar — müddəanı təsdiq edən fakt.
- “Şumerlərin məşğuliyyəti” başlığı — “doğrudur” seçimi səhvdir: başlıq məzmuna uyğun deyil.
DİM izahlarındakı nümunələr
tezis · müddəa · fakt · mətnin hissələri| Nümunə | Hökm | Qeyd | DİM izahı |
|---|---|---|---|
| Eyni mövzuya müxtəlif xalqların mifologiyasında rast gəlmək olar; Arxeoloji araşdırmalar … məlumat verir | tezisdir | mətndəki faktlarla təsdiqlənir | 09.03.2025 |
| Şumerlər digər xalqların mifologiyasına …; … yaşayış yerlərini daim dəyişmişdilər; İnsanlar bütün təbii fəlakətlərin … | tezis deyil | təsdiq edən fakt yoxdur | 09.03.2025 |
| Müxtəlif təbiət hadisələri yaşayış məntəqələrini təhlükə qarşısında qoya bilir | tezisdir | quraqlıq, fırtına, daşqın … | 02.03.2025 |
| … ölkələr tədbirlər görməkdə acizdir; … əhalinin köçürülməsi … | tezis deyil | mətnə ziddir; fakt yoxdur | 02.03.2025 |
| Şumerlər bəzi ilklərə imza atıblar | müddəa | yazı, təkər, altmışlıq sistem — faktlar | 09.03.2025 |
| Xalçalarda müxtəlif naxış elementlərindən istifadə edilir | müddəa | həndəsi, bitki naxışları, buta, ulduz | 15.03.2026 |
| Robotlarda insana məxsus bəzi xüsusiyyətlər mövcuddur | müddəa | Ameka, Atlas, Ksenobot | 19.04.2026 |
| Mətnin əsas hissəsinə “Şumerlərin məşğuliyyəti” başlığını vermək olar | yanlışdır | əsas hissədə əfsanənin yayılmasından danışılır | 09.03.2025 |
| V cümlə (… 2,5 metr qalınlıqda palçıq qatının altında …) | çıxarılsa, məzmuna xələl gəlməz | abzaslar arasında əlaqə yaratmır | 09.03.2025 |
| ▲, ● abzasları; ■ abzası (“Mükəmməllik axtarışında”) | bədbindir; nikbindir | problem → çıxış yolu | 25.05.2025 |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələm“Mətndən çıxan hər fikir tezisdir”Şumerlər digər xalqların mifologiyasına müraciət etmişlər — mətndə təsdiq edən fakt yoxdur, tezis deyil.
“Tezis konkret faktın təkrarıdır”Müxtəlif təbiət hadisələri yaşayış məntəqələrini təhlükə qarşısında qoya bilir — ümumiləşdirmədir; quraqlıq, fırtına, daşqın isə onu təsdiq edən faktlardır.
“Xülasədə mətnin bütün detalları saxlanır”Xülasədə ikinci dərəcəli detallar və dialoqlar buraxılır, əsas hadisə və fikir saxlanır.
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
Faktlara uyğun müddəa yazın: “Lənkəranda çay becərilir. Şəkidə ipək toxunur. Quba almaları məşhurdur.”
Həllini göstərhər cümlə bir bölgənin məhsulunu bildirir — faktümumi cəhət: bölgələr öz məhsulları ilə tanınırmüddəa ümumiləşdirici sözlə qurulur (müxtəlif, bir sıra)Cavab (nümunə): Azərbaycanın müxtəlif bölgələri öz məhsulları ilə tanınır.
Məsələ 2
Mətn: “Səhər idmanı əhvalı yaxşılaşdırır. Həkimlər hər kəsə gündə 30 dəqiqə hərəkət etməyi məsləhət görür.” Hansı fikir mətnin tezisi deyil? 1) Hərəkət sağlamlığa faydalıdır. 2) İdmanla yalnız peşəkarlar məşğul olmalıdır.
Həllini göstər1-ci fikir mətndəki faktlarla təsdiqlənir2-ci fikri təsdiq edən fakt yoxdurüstəlik, həkimlər hər kəsə hərəkəti məsləhət görür — 2-ci fikir mətnə ziddirCavab: 2-ci fikir mətnin tezisi deyil.
ss="sect js-rl">Real həyatda: təqdimat slaydı
başlıq · tezis · nəticəbaşlıq slaydın bütün məzmununu əhatə edirBu nümunələr bizimdir, DİM tapşırığından deyil. Təqdimat slaydları tezislərlə qurulur: hər bənd qısa, ümumiləşdirici fikirdir, çıxışçı onu faktlarla açır.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual1Tezis haqqında hansı fikir doğrudur?
2Hansı cümlə müddəadır?
3Xülasə yazarkən nə mütləq saxlanmalıdır?
4“Mükəmməllik axtarışında” mətninin ■ abzasında problemdən çıxış yolu göstərilir. Bu abzasın məzmunu haqqında doğru yanaşma:
5Açıq tipli: “Şumerlər digər xalqların mifologiyasına müraciət etmişlər”, “Şumerlər daşqınlardan qorunmaq üçün yaşayış yerlərini daim dəyişmişdilər”, “İnsanlar bütün təbii fəlakətlərin qarşısını tamamilə ala bilərlər”, “Eyni mövzuya müxtəlif xalqların mifologiyasında rast gəlmək olar” — bunlardan neçəsi mətnin tezislərinə aid edilə bilməz?
MənbəYalnız DİM izahları:
- 09.03.2025, buraxılış imtahanı (PDF) — Mətn (A variantı, 55; B-55, C-51, D-55)
- 02.03.2025, buraxılış imtahanı (PDF) — Mətn (A variantı, 53; B-53, C-51, D-52)
- 09.03.2025, buraxılış imtahanı (PDF) — Mətn (A variantı, 59; B-59, C-59, D-59)
- 15.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF) — Mətn (A variantı, 57; B-57, C-57, D-57)
- 19.04.2026, buraxılış (eksternat) imtahanı (PDF) — Mətn (A variantı, 56; B-56, C-56, D-56)
- 09.03.2025, buraxılış imtahanı (PDF) — Mətn (A variantı, 53; B-53, C-55, D-53)
- 09.03.2025, buraxılış imtahanı (PDF) — Mətn (A variantı, 51; B-54, C-54, D-51)
- 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Mətn (A variantı, 28; B-28, C-28, D-28)