İfrazat sistemi: böyrək, nefron və sidiyin əmələ gəlməsi

Böyrəklər qanı zərərli maddələrdən təmizləyir. Hər böyrəkdə təxminən bir milyon nefron var — böyrəyin quruluş və funksional vahidi. Nefron kapilyar yumaqcıqdan, onu əhatə edən kapsuldan və uzun borucuqdan ibarətdir.

Sidik iki mərhələdə əmələ gəlir. Süzülmə: yumaqcıqda təzyiq altında qanın plazması kapsula süzülür — su, qlükoza, amin turşuları, duzlar, sidik cövhəri; zülallar və qan hüceyrələri qanda qalır. Bu, birinci sidikdir — gündə ≈ 150–180 L. Geri sorulma: borucuqlarda qlükoza, amin turşuları, suyun və duzların çoxu yenidən qana qayıdır. Nəticədə gündə ≈ 1,5 L ikinci sidik qalır.

süzülməyumaqcıq → kapsul: birinci sidik ≈ 180 L/güngeri sorulmaborucuqlarda qlükoza, su, duzlar qana qayıdırikinci sidik≈ 1,5 L/gün: su, sidik cövhəri, duzlarsidiyin əmələ gəlməsini mərhələ-mərhələ izlə ↓div class="demo js-demo" aria-live="polite">Süzülmə: yumaqcıqda plazma kapsula keçir, zülallar qanda qalır

Solda böyrəyin kəsiyi dərslikdəki kimi: qabıq maddə, beyin maddəsinin piramidaları, ləyən və sidik axarı. Sağda böyüdülmüş nefron. Yaşıl zolaq — seçilmiş mərhələ, rəngli nöqtələr — maddələr: borucuqda axanlar və qana qayıdanlar.

Sidiyin əmələ gəlməsi1 / 5Qanda qlükoza

• Nə baş verir
• Borucuqda qalır
• Qanda qalır / qana qayıdır

Tapşırıq 1 / 3○○○

Zülalların qanda qaldığı mərhələni göstər.

Sürgüləri və düymələri tənzimlə…

Simulyasiyada nə görürsən?

sürgünün dili ilə

• Süzülmədə xırda molekullar kapsula keçir, iri zülallar və qan hüceyrələri isə qanda qalır.
• 1-ci dərəcəli borucuqda qlükoza və amin turşuları tamamilə qana qayıdır.
• Henle ilgəyində su və duzlar sorulur — sidik qatılaşır.
• Toplayıcı borucuqda daha çox su sorulur: 180 litrdən cəmi ≈ 1,5 litr sidik qalır.
• “Diabet” rejimində qlükoza o qədər çoxdur ki, hamısı geri sorula bilmir — sidikdə qlükoza görünür.

Qan, birinci və ikinci sidik

tərkib

Maddə	Qan plazması	Birinci sidik	İkinci sidik
Zülallar	var	yoxdur	yoxdur
Qlükoza	var	var	yoxdur (normada)
Duzlar	var	var	var
Sidik cövhəri	az	az	çox (qatılaşıb)
Həcm, gündə	—	≈ 150–180 L	≈ 1,5 L

Ən çox edilən səhvlər

qırmızı qələm“Birinci sidikdə zülal var”

Zülal molekulları iridir və yumaqcığın divarından keçmir. Sidikdə zülal görünməsi böyrək xəstəliyinin əlamətidir.

“Qlükoza heç vaxt sidiyə keçmir”

Normada birinci sidikdəki qlükoza tamamilə geri sorulur. Qanda qlükoza çox olanda (şəkərli diabet) sorulma çatmır və qlükoza ikinci sidikdə görünür.

Nefronu böyrəklə qarışdırmaq

Nefron — böyrəyin mikroskopik vahididir, hər böyrəkdə ≈ 1 milyon nefron var.

Həll olunmuş məsələlər

əvvəl özün həll et

Məsələ 1

Gündə 180 L birinci sidik əmələ gəlir, 1,5 L ikinci sidik ifraz olunur. Suyun neçə faizi geri sorulur?

Həllini göstərGeri sorulan: 180 − 1,5 = 178,5 L178,5 / 180 · 100% ≈ 99%

Cavab: ≈ 99%.

Məsələ 2

Analizdə ikinci sidikdə zülal tapılıb. Nefronun hansı hissəsində pozuntu ola bilər?

Həllini göstərZülal normada süzülmür — yumaqcığın divarından keçmirDeməli, süzülmə gedən yumaqcıq və kapsul zədələnib

Cavab: yumaqcıqda (süzülmə mərhələsində).

iv class="sect js-rl">

Real həyatda: böyrəklər gündə nə qədər işləyir?

180 litrdən 1,5 litrBöyrəklərdən gündə ≈ 1700 L qan keçir

Böyrəklər işləmədikdə qan zərərli maddələrlə dolur. Belə xəstələrə “süni böyrək” — hemodializ aparatı kömək edir: qan xüsusi membrandan keçirilərək təmizlənir. Bol su içmək və duzu az yemək böyrəklərin işini asanlaşdırır.

Özünü yoxla: 5 sınaq testi

5 sual

1Böyrəyin quruluş və funksional vahidi nədir?

2Birinci sidikdə hansı maddə normada olmur?

3Qlükozanın qana geri sorulması harada gedir?

4Gündə nə qədər ikinci sidik əmələ gəlir?

5Açıq tipli: sidiyin əmələ gəlməsi neçə əsas mərhələdən ibarətdir? Cavabı rəqəmlə yaz.

Mənbə

DİM 2026 qəbul imtahanı proqramı: Biologiya (anatomiya) → İfrazat sistemi: böyrəyin quruluşu, nefron, sidiyin əmələ gəlməsi (süzülmə və geri sorulma).

ction>