Həzm sistemi: həzm yolu, fermentlər və sorulma

Həzm — qida maddələrinin fermentlər vasitəsilə qana və limfaya sorula bilən kiçik molekullara parçalanmasıdır: zülallar → amin turşuları, karbohidratlar → qlükoza, yağlar → qliserin və yağ turşuları. Həzm yolu: ağız boşluğu → udlaq → qida borusu → mədə → onikibarmaq bağırsaq → nazik bağırsaq → yoğun bağırsaq.

Hər şöbənin öz fermenti və mühiti var: ağızda tüpürcək amilazası nişastanı parçalamağa başlayır, mədədə turş mühitdə pepsin zülalları parçalayır, onikibarmaq bağırsaqda mədəaltı vəzinin fermentləri və qaraciyərin hazırladığı öd işləyir. Qida maddələrinin əsas hissəsi nazik bağırsağın xovlarında sorulur, yoğun bağırsaqda su sorulur.

zülal → amin turşusupepsin (mədə), tripsin (onikibarmaq bağırsaq)nişasta → qlükozaamilaza (ağız, mədəaltı vəzi), maltazayağ → qliserin + yağ turşusuöd emulsiya edir, lipaza parçalayırqida maddəsini seç və həzm yolu ilə irəlilə ↓Karbohidratlar: həzm artıq ağızda başlayır — amilaza nişastanı parçalayır

Solda həzm orqanları dərslikdəki kimi: qida borusu, mədə, qaraciyər (öd kisəsi ilə), mədəaltı vəzi, onikibarmaq, nazik və yoğun bağırsaq. Seçilmiş şöbə yaşıl çərçivə ilə göstərilir, sarı kürəcik — qida. Sağda həmin şöbədə molekulların necə parçalandığı.

Qida maddəsiHəzm yolunun şöbəsi1 / 6

• Ferment
• Mühit
• Nə baş verir

Tapşırıq 1 / 3○○○

Zülalların həzminin başladığı şöbəni tap.

Sürgüləri və düymələri tənzimlə…

Simulyasiyada nə görürsən?

sürgünün dili ilə

• Karbohidratlar: nişastanın parçalanması artıq ağızda başlayır — çörəyi uzun çeynəyəndə şirinləşir.
• Mədədə turş mühit amilazanı dayandırır, amma zülalların həzmi məhz burada — pepsinlə başlayır.
• Yağlar: onikibarmaq bağırsaqda öd yağı xırda damcılara ayırır, sonra lipaza onları parçalayır.
• Nazik bağırsaqda bütün zəncirlər “kərpiclərə” qədər parçalanır və xovlar vasitəsilə sorulur: qlükoza və amin turşuları qana, yağların məhsulları limfaya.
• Yoğun bağırsaqda həzm demək olar ki, getmir: burada su sorulur.

Həzm fermentləri

harada, nəyi parçalayır

Şöbə	Şirə / ferment	Nəyi parçalayır
Ağız boşluğu	tüpürcək: amilaza	nişasta → maltoza
Mədə	mədə şirəsi: pepsin, HCl	zülallar → polipeptidlər
Onikibarmaq bağırsaq	mədəaltı vəzi şirəsi: tripsin, amilaza, lipaza; öd	zülal, nişasta, yağ; öd yağı emulsiya edir
Nazik bağırsaq	bağırsaq şirəsi: peptidaza, maltaza və s.	son məhsullara qədər; sorulma
Yoğun bağırsaq	bakteriyalar	sellüloza qismən; su sorulur

Ən çox edilən səhvlər

qırmızı qələm“Öd ferment kimi yağı parçalayır”

Öd ferment deyil: o, yağı xırda damcılara ayırır (emulsiya edir) və lipazanın işini asanlaşdırır. Yağı lipaza parçalayır.

“Qida maddələri əsasən mədədə sorulur”

Mədədə çox az şey (su, spirt) sorulur. Əsas sorulma nazik bağırsağın xovlarında gedir.

“Öd öd kisəsində əmələ gəlir”

Öd qaraciyərdə əmələ gəlir, öd kisəsində isə toplanır və lazım olanda onikibarmaq bağırsağa axıdılır.

Həll olunmuş məsələlər

əvvəl özün həll et

Məsələ 1

Nişasta, zülal və yağın həzmi həzm yolunun hansı şöbəsində başlayır?

Həllini göstərNişasta — ağızda (amilaza), zülal — mədədə (pepsin)Yağ — əsasən onikibarmaq bağırsaqda (öd + lipaza)

Cavab: ağız, mədə, onikibarmaq bağırsaq.

Məsələ 2

Niyə nazik bağırsağın daxili səthində xovlar var?

Həllini göstərXovlar sorulma səthini çox dəfə artırırHər xovda qan və limfa kapilyarları var — qida maddələri ora sorulur

Cavab: sorulma səthini artırmaq üçün.

Real həyatda: çörəyi uzun çeynəyəndə niyə şirinləşir?

amilaza ağızdaÇörəkdə nişasta var — uzun qlükoza zənciri, şirin deyil

Bu sadə təcrübəni evdə yoxlamaq olar: ağ çörək parçasını 1–2 dəqiqə çeynəyin — dad dəyişəcək. Bu, tüpürcək amilazasının işidir. Məktəb laboratoriyasında isə nişastanın parçalanmasını yod məhlulu ilə izləyirlər: nişasta yodla göyərir, parçalandıqca rəng itir.

Özünü yoxla: 5 sınaq testi

5 sual

1Pepsin hansı orqanda təsir göstərir?

2Öd harada əmələ gəlir?

3Nişastanın həzmi harada başlayır?

4Qida maddələrinin əsas hissəsi harada sorulur?

5Açıq tipli: yetkin insanın neçə daimi dişi var? Cavabı rəqəmlə yaz.

Mənbə

DİM 2026 qəbul imtahanı proqramı: Biologiya (anatomiya) → Həzm sistemi: həzm orqanları, həzm şirələri və fermentlər, qida maddələrinin sorulması.

/section>