İmmunitet: növləri, vaksinlər və serumlar
Dərsin mətni
İmmunitet — orqanizmin yad cisimlərdən (antigenlərdən) müdafiəsidir. B-limfositlər anticisimlər hazırlayır, T-limfositlər yoluxmuş hüceyrələri məhv edir, fagositlər mikrobları udur. Birinci təmasda anticisimlər gec (≈ 1–2 həftə) və az əmələ gəlir; bu zaman yaddaş hüceyrələri yaranır. Təkrar təmasda cavab sürətli və güclü olur — xəstəlik inkişaf etmir.
Aktiv immunitet orqanizmin öz anticisimləri ilə yaranır: təbii — xəstəlikdən sonra, süni — vaksinlə (zəiflədilmiş və ya öldürülmüş mikroblar, onların hissələri). O, uzunmüddətlidir, çünki yaddaş hüceyrələri qalır. Passiv immunitet hazır anticisimlərlə verilir: süni — serumla, təbii — ana südü və cift vasitəsilə. O, dərhal qoruyur, amma qısamüddətlidir.
vaksin → aktiv süniöz anticisimləri, yaddaş — uzunmüddətliserum → passiv sünihazır anticisimlər — tez, qısamüddətlitəkrar təmassürətli və güclü cavabbirinci təmasın növünü və ikinci təmasın gününü seç ↓class="demo js-demo" aria-live="polite">Təbii xəstəlik: anticisimlər gec gəlir, insan xəstələnirGöy əyri — qanda anticisimlərin miqdarı. Solda birinci təmas (virus, vaksin və ya serum), qırmızı qırıq xətt — virusla ikinci təmas. Çəhrayı zolaq — xəstəlik dövrü. Y — anticisimlər.
Birinci təmasİkinci təmasın günü40- Birinci təmasda
- İkinci təmasda
Xəstələnmədən uzunmüddətli immunitet yarat.
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- Təbii xəstəlikdə anticisimlər gec əmələ gəlir — insan bir müddət xəstə olur.
- İkinci təmasda yaddaş hüceyrələri sayəsində cavab sürətli və 3 dəfədən çox güclüdür — xəstəlik yoxdur.
- Vaksin xəstəlik yaratmadan eyni yaddaşı formalaşdırır.
- Serum anticisimləri dərhal verir, amma onlar tez parçalanır.
- Serumdan sonra yaddaş qalmır — ikinci təmasda insan yenə xəstələnə bilər.
İmmunitetin növləri
yadda saxla| Növ | Necə yaranır | Müddət |
|---|---|---|
| Anadangəlmə (növ) | irsi, məs., insan bəzi heyvan xəstəliklərinə tutulmur | ömürlük |
| Aktiv təbii | xəstəlikdən sonra | uzun |
| Aktiv süni | vaksinasiya | uzun, bəzən təkrar doza lazımdır |
| Passiv təbii | ana südü, cift | qısa |
| Passiv süni | serum (hazır anticisimlər) | qısa (həftələr) |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələmVaksini serumla qarışdırmaqVaksində antigenlər var — orqanizm özü anticisim hazırlayır. Serumda hazır anticisimlər var.
“Serum uzunmüddətli qoruyur”Serum yaddaş hüceyrələri yaratmır, anticisimlər bir neçə həftəyə parçalanır.
“Vaksin xəstəliyi müalicə edir”Vaksin profilaktikadır — xəstəlikdən əvvəl vurulur. Artıq xəstə olana təcili kömək üçün serum verilə bilər (məs., ilan sancanda).
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
İlan sancan insana nə vurulmalıdır — vaksin, yoxsa serum? Niyə?
Həllini göstərZəhər dərhal təsir edir — gözləməyə vaxt yoxdurHazır anticisimlər lazımdır — serum (passiv süni immunitet)Cavab: serum.
Məsələ 2
Niyə qızılca keçirmiş insan adətən ikinci dəfə xəstələnmir?
Həllini göstərBirinci xəstəlikdə yaddaş hüceyrələri yaranıbTəkrar təmasda anticisimlər tez və çox hazırlanır — aktiv təbii immunitetCavab: yaddaş hüceyrələri hesabına.
"sect js-rl">Real həyatda: kollektiv immunitet
niyə hamı peyvənd olunmalıdırHər qrupda bir nəfər xəstəlik gətirirBu hadisə kollektiv immunitet adlanır. Qızılca kimi çox yoluxucu xəstəliklərdə onun yaranması üçün əhalinin 90%-dən çoxu peyvənd olunmalıdır. Peyvənd təqvimi məhz buna görə hazırlanır.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual1Vaksinasiya hansı immuniteti yaradır?
2Serumda nə var?
3Anticisimləri hansı hüceyrələr hazırlayır?
4Ana südü ilə körpəyə keçən immunitet hansıdır?
5Açıq tipli: simulyasiyada təkrar cavabın maksimumu birincidən neçə dəfə çoxdur (100 / 30, tam ədədə yuvarlaqlaşdır)? Cavabı rəqəmlə yaz.
MənbəDİM 2026 qəbul imtahanı proqramı: Biologiya (anatomiya) → Qan və immunitet: immunitetin növləri, vaksinlər və serumlar, limfositlər, anticisimlər.