Dayaq-hərəkət sistemi: sümüklər, oynaqlar və qolun ling kimi işləməsi

Skelet sümükləri dayaq və qoruma rolunu oynayır, oynaqlar isə onlara hərəkətlilik verir. Sümükləri skelet əzələləri hərəkətə gətirir: əzələ yalnız yığıla (qısala) bilər, uzanmağı isə əks təsirli — antaqonist əzələ təmin edir. Qolda biseps (ikibaşlı əzələ) bazunun önündə yerləşib qolu bükür, triseps (üçbaşlı əzələ) arxada yerləşib qolu açır.

Saidin sümükləri ling kimi işləyir: dayaq nöqtəsi — dirsək oynağı, biseps saidə oynaqdan cəmi ≈ 4 sm məsafədə bağlanır, yük isə əldə ≈ 35 sm məsafədədir. Ling qaydası: F₁·d₁ = F₂·d₂. Ona görə biseps yükün çəkisindən ≈ 9 dəfə böyük qüvvə göstərməlidir — qüvvədə uduzuruq, amma əl sürətlə və geniş məsafədə hərəkət edir.

biseps ↔ trisepsantaqonist əzələlərF₁·d₁ = F₂·d₂ling qaydasıF₁ ≈ 8,75 · F₂biseps: d₁ = 4 sm, d₂ = 35 smdirsəkdəki bucağı və yükü dəyiş ↓Dirsək 90°: biseps 5 kq yükü saxlayır — ≈ 440 N

Solda qol dərslikdəki kimi: bazu sümüyü, said sümükləri (mil və dirsək sümüyü), önda biseps, arxada triseps, dirsək oynağı. Yığılan əzələ parlaq qırmızı və qalın görünür. Sağda eyni qol ling sxemi kimi. g = 10 N/kq.

Dirsəkdə bucaq90°Əldəki yük5

• Yükün ağırlığı, F₂
• Əzələlər
• Ling

Tapşırıq 1 / 3○○○

5 kq yük saxla: biseps ≈ 438 N.

Sürgüləri və düymələri tənzimlə…

Simulyasiyada nə görürsən?

sürgünün dili ilə

• Qolu bük (bucağı kiçilt): biseps qısalır və qalınlaşır, triseps uzanır.
• Qolu aç (170°): indi triseps yığılır, biseps uzanır — əzələlər antaqonistdir.
• 5 kq yük üçün biseps ≈ 440 N qüvvə göstərir — yükün çəkisindən 8,75 dəfə çox.
• Yükü 2 dəfə artır: biseps qüvvəsi də 2 dəfə artır.
• Ling qüvvədə uduzdurur, amma əl əzələnin qısalmasından ≈ 9 dəfə çox yol gedir.

Oynaqların növləri

hərəkətlilik

Birləşmə	Nümunə	Hərəkət
Hərəkətsiz (tikiş)	kəllənin qapaq sümükləri	yoxdur
Yarımhərəkətli (qığırdaq)	fəqərələr arası	az
Oynaq — blokvari	dirsək, diz	bir müstəvidə bükmə-açma
Oynaq — kürəvi	çiyin, bud	bütün istiqamətlərdə
Oynağın quruluşu: oynaq başı və çuxuru, qığırdaq, oynaq kisəsi, oynaq mayesi

Ən çox edilən səhvlər

qırmızı qələm“Əzələ itələyə bilər”

Əzələ yalnız yığılaraq çəkir. Qolu açmaq üçün başqa əzələ — triseps yığılmalıdır.

Bisepsin qüvvəsini yükə bərabər saymaq

Biseps oynağa yaxın bağlanıb: d₁ ≪ d₂, ona görə F₁ = F₂·d₂/d₁ yükdən çox böyükdür.

Oynaqla sümüyü qarışdırmaq

Oynaq — iki sümüyün hərəkətli birləşməsidir: oynaq səthləri qığırdaqla örtülüb, kisə ilə əhatə olunub, içində maye var.

Həll olunmuş məsələlər

əvvəl özün həll et

Məsələ 1

Əldə 3 kq yük var (g = 10 N/kq). Biseps saidə dirsəkdən 4 sm, yük 32 sm məsafədədir. Bisepsin qüvvəsini tapın.

Həllini göstərF₂ = 30 N; F₁·4 = 30·32F₁ = 240 N

Cavab: 240 N.

Məsələ 2

Niyə ağır vedrəni dirsəkdən asıb daşımaq əldə tutmaqdan asandır?

Həllini göstərYük dirsəyə yaxınlaşır: d₂ kiçilirF₁ = F₂·d₂/d₁ azalır — biseps daha az qüvvə sərf edir

Cavab: yükün qolu qısalır.

Real həyatda: çantanı əldə yox, dirsəkdə daşı

ling qaydasıÇanta əldədir: yükün qolu ≈ 35 sm

Bədənimiz linglərlə doludur: ayaq, çənə, baş. Ağır əşyanı qaldıranda onu bədənə yaxın tutmaq bel əzələlərinin yükünü də dəfələrlə azaldır — fizioterapevtlərin əsas tövsiyəsi budur.

Özünü yoxla: 5 sınaq testi

5 sual

1Qolu dirsəkdə hansı əzələ bükür?

2Antaqonist əzələlər nədir?

3Dirsək hansı növ oynaqdır?

4Bisepsin göstərdiyi qüvvə yükün çəkisindən niyə böyükdür?

5Açıq tipli: d₁ = 4 sm, d₂ = 36 sm, yükün çəkisi 20 N. Biseps neçə N qüvvə göstərir? Cavabı rəqəmlə yaz.

Mənbə

DİM 2026 qəbul imtahanı proqramı: Biologiya (anatomiya) → Dayaq-hərəkət sistemi: skelet, sümüklərin birləşməsi, oynaqlar, skelet əzələləri, antaqonist əzələlər, əzələlərin işi.

/section>