Fotosintez: işıq və qaranlıq fazalar, məhdudlaşdırıcı amillər
Dərsin mətni
Fotosintez — yaşıl bitkilərin işıq enerjisi ilə CO₂ və sudan üzvi maddə (qlükoza) yaratmasıdır: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂. O, xloroplastlarda gedir və iki fazadan ibarətdir.
İşıq fazasında (tilakoidlərdə) işıq suyu parçalayır — ayrılan O₂ məhz sudandır — və ATP ilə NADF·H₂ yaranır. Qaranlıq fazada (stromada) bu enerji ilə CO₂ qlükozaya çevrilir. Fotosintezin sürəti ən çatışmayan amillə — işıq, CO₂ və ya temperaturla — məhdudlaşır.
işıq fazasıtilakoidlər: suyun parçalanması, O₂, ATPqaranlıq fazastroma: CO₂ → qlükoza (Kalvin dövrü)məhdudlaşdırıcı amilən çatışmayan amil sürəti təyin edirişığı, CO₂-ni və temperaturu dəyiş ↓iv class="demo js-demo" aria-live="polite">Zəif işıq: az qabarcıq — işıq məhdudlaşdırırSolda: su bitkisi işıqda O₂ qabarcıqları buraxır — qabarcıqlar nə qədər tezdirsə, fotosintez bir o qədər sürətlidir. Sağda: sürətin işıqdan asılılığı (yaşıl), qırmızı nöqtə — indiki vəziyyət, boz qırıq xətt — ən yaxşı şərtlər.
İşığın intensivliyi50 %CO₂ qatılığı40 %Temperatur25 °C- Fotosintezin sürəti (O₂ qabarcıqları)
Fotosintezin ən yüksək sürətinə çat.
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- İşığı artırdıqca qabarcıqlar çoxalır — amma müəyyən həddən sonra qrafik üfüqi olur: indi işıq yox, CO₂ çatışmır.
- Plato vəziyyətində CO₂-ni artır: qrafik yuxarı qalxır — məhdudlaşdırıcı amil dəyişdi.
- Temperaturu 40 °C-dən yuxarı qaldır: sürət kəskin düşür — fermentlər istidən pis işləyir.
- İşığı 0-a endir: qabarcıqlar dayanır — işıq olmadan işıq fazası getmir, qaranlıq fazaya da enerji çatmır.
- Ayrılan oksigen CO₂-dən yox, sudan gəlir — işıq fazasında su parçalanır.
İki faza: müqayisə
harada, nə alınır| İşıq fazası | Qaranlıq faza | |
|---|---|---|
| Harada | xloroplastın tilakoidlərində | xloroplastın stromasında |
| Nə lazımdır | işıq, su, xlorofil | CO₂, ATP, NADF·H₂ |
| Nə alınır | O₂ (sudan), ATP, NADF·H₂ | qlükoza |
| İşıqdan asılılıq | birbaşa işıq lazımdır | işıq birbaşa lazım deyil, amma işıq fazasının məhsulları lazımdır |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələm“Fotosintezdə oksigen CO₂-dən ayrılır”Oksigen suyun parçalanmasından — fotolizdən ayrılır. CO₂-nin oksigeni qlükozanın tərkibinə daxil olur.
“Qaranlıq faza yalnız gecə gedir”“Qaranlıq” o deməkdir ki, bu faza üçün işıq birbaşa lazım deyil. O, gündüz işıq fazası ilə eyni vaxtda gedir.
“İşığı artırdıqca fotosintez həmişə sürətlənir”Müəyyən həddən sonra başqa amil — CO₂ və ya temperatur — çatışmır və sürət artmır. Bu, məhdudlaşdırıcı amil qanunudur.
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
Bitki 12 mol CO₂ udub. Neçə mol qlükoza və neçə mol O₂ əmələ gələr?
Həllini göstər6CO₂ → 1 qlükoza: 12 / 6 = 2 mol qlükoza6CO₂ → 6O₂: 12 mol O₂Cavab: 2 mol qlükoza, 12 mol O₂.
Məsələ 2
İstixanada işıq güclü, temperatur 25 °C-dir, amma məhsul artmır. Hansı amili dəyişmək lazımdır?
Həllini göstərİşıq və temperatur kifayətdir — məhdudlaşdırıcı amil CO₂ ola bilərHavaya əlavə CO₂ vermək fotosintezi sürətləndirərCavab: CO₂ qatılığını artırmaq.
sect js-rl">Real həyatda: istixanada CO₂ ilə “yemləmə”
məhdudlaşdırıcı amil təsərrüfatdaİki eyni istixana: işıq və istilik eynidirMüasir istixanalarda fotosintezin məhdudlaşdırıcı amilləri idarə olunur: qışda süni işıqlandırma, isitmə və havaya əlavə CO₂ verilməsi məhsuldarlığı artırır. Yer atmosferindəki oksigenin demək olar ki, hamısı da milyonlarla il ərzində fotosintez nəticəsində yaranıb.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual1Fotosintez hüceyrənin hansı orqanoidində gedir?
2Fotosintezdə ayrılan oksigenin mənbəyi nədir?
3İşıq fazasında nə baş verir?
4Qaranlıq fazanın əsas nəticəsi nədir?
5Açıq tipli: 1 mol qlükoza yaranması üçün neçə mol CO₂ lazımdır? Cavabı rəqəmlə yaz.
MənbəDİM 2026 qəbul imtahanı proqramı: Biologiya → Hüceyrədə maddələr mübadiləsi: fotosintez, onun işıq və qaranlıq fazaları, fotosintezə təsir edən amillər.