Kimyanın ilk anlayışları. Atom-molekul təlimi. Kimyəvi formullar

Əsas kimyəvi anlayışlar · Mövzu 1 / 35

Kimyanın ilk anlayışları. Atom-molekul təlimi. Kimyəvi formullar

Bu dərsi Abşerondakı bağ evində keçirəcəyik: nənə qızılgül ləçəklərindən gülab çəkir, baba güllərə gübrə verir, axşam isə mətbəxdə soda ilə sirkəni qapalı şüşədə, tərəzinin üstündə sınayırıq. Bu hadisələrdə kimyanın ilk anlayışlarını — maddə və qarışıq, fiziki və kimyəvi hadisə, element və allotropiya, nisbi kütlə və kütlə payı — görəcək, kimyanın iki əsas qanununu öyrənəcək və DİM tapşırıqlarını həll edəcəyik.

≈ 45 dəqiqə5 fəsil4 DİM tapşırığı7–8-ci sinif materialı

Bu dərsdən sonra bacaracaqsan

• maddələri xassələrinə görə tanımağı, n.ş.-də onların aqreqat halını müəyyən etməyi;
• saf maddəni qarışıqdan fərqləndirməyi və qarışığın ayrılma üsulunu seçməyi;
• fiziki və kimyəvi hadisələri, bəsit və mürəkkəb maddələri, allotropiyanı tanımağı;
• Mᵣ-i, elementin kütlə payını və kütlə nisbətini hesablamağı;
• kütlənin saxlanması və tərkibin sabitliyi qanunlarını tətbiq edib formul çıxarmağı.

Başlamazdan əvvəl xatırla

• Fizikadan: kütlə, həcm, sıxlıq, temperatur.
• Riyaziyyatdan: faiz, nisbət və tənasüb, kəsrlərin ixtisarı.
• Ən çox rast gəlinən elementlərin simvolları: H, C, N, O, Na, S, Cl, Fe, Cu.

Mündəricat

1. GirişSituasiya: həyətdə gülab çəkilirhekayə və təxmin
2. Fəsil 1Kimya fənni. Maddələr və onların xassələricisim və maddə, xassələr, aqreqat hal, n.ş.
3. Fəsil 2Saf maddələr və qarışıqlar. Qarışıqların ayrılmasıhomogen və heterogen, ayırma üsulları, distillə
4. Fəsil 3Fiziki və kimyəvi hadisələr. Element, bəsit və mürəkkəb maddələr. Allotropiyareaksiyanın əlamətləri, atom və molekul, element, allotropiya
5. Fəsil 4Nisbi atom və molekul kütləsi. Kütlə payıa.k.v., Aᵣ və Mᵣ, kütlə payı və kütlə nisbəti
6. Fəsil 5Formulların çıxarılması. Tərkibin sabitliyi və kütlənin saxlanması qanunlarıiki qanun, kristalhidratlar, formulun tapılması
7. YekunYadda saxlaqısa xülasə və tipik səhvlər
8. YekunMüstəqil iş6 tapşırıq, asandan çətinə

Giriş

Situasiya: həyətdə gülab çəkilir

vg aria-hidden="true" focusable="false" style="position:absolute;width:0;height:0;overflow:hidden">CHNOHekayə

May ayının bazar səhəri, Abşerondakı bağ evi. 11-ci sinif şagirdi DİM imtahanına hazırlaşır, amma bu gün nənəsinə kömək edir: həyətdə qızılgüllər açıb, nənə gülab çəkir. O, mis qazana su töküb içini gül ləçəkləri ilə doldurur, qapağı kip bağlayır və ocağı yandırır. Qapaqdan çıxan boru soyuq su ilə dolu çəlləyin içindən keçir, çəlləyin altındakı lüləkdən isə şüşə butulkaya damla-damla şəffaf, ətirli maye süzülür.

Şagird düşünür: qazanda ləçəklər, su, rəng — hər şey bir-birinə qarışıb, butulkaya isə təmiz görünən maye damır. Gülab nədir — təmiz su, yoxsa başqa bir şey? Qazanda yeni maddə yaranırmı, yoxsa nənə sadəcə nəyi isə nədənsə ayırır?

Ocaqda qazan qaynayır, buxar çəlləkdəki ilan boruda soyuyub mayeyə çevrilir və butulkaya damır.Əvvəlcə təxmin et

Sənin fikrincə, butulkaya damlayan gülab nədir? Cavabı 2-ci fəsildə tapacağıq.

Nənənin “mətbəx texnologiyası” kimyanın ilk suallarına aparır: maddə nədir, qarışıq nədir, onu necə ayırırlar, hansı hadisədə yeni maddə yaranır? Bu dərsdə maddələrin xassələrindən başlayıb atom və molekullara, elementlərə, nisbi kütlələrə və kimyanın iki əsas qanununa qədər gedəcəyik. Günün qalan hissəsində babanın gübrəsi və axşamkı mətbəx təcrübəsi də bizə kömək edəcək.

Fəsil 1

Kimya fənni. Maddələr və onların xassələri

Ətrafımızdakı hər şey — qazan, butulka, su, hava, gül ləçəyi — fiziki cisimlərdir. Cisimlər isə maddələrdən ibarətdir: qazan misdən, butulka şüşədən, ləçək müxtəlif üzvi maddələrdən. Eyni maddədən müxtəlif cisimlər (mis qazan, mis məftil), eyni cismi isə müxtəlif maddələrdən (şüşə və ya plastik butulka) düzəltmək olar.

Kimya fənni

Kimya — maddələri, onların tərkibini, quruluşunu, xassələrini və bir-birinə çevrilmələrini, həmçinin bu çevrilmələrin qanunlarını öyrənən elmdir.

Maddəni tanımaq üçün onun fiziki xassələrinə baxırlar: aqreqat hal (bərk, maye, qaz), rəng, iy, parıltı, sıxlıq (ρ = m/V), ərimə və qaynama temperaturu, suda həll olma, istilik və elektrik keçiriciliyi. Məsələn, mis — qırmızımtıl, parlaq, elektriki yaxşı keçirən bərk metaldır (tər = 1083 °C); su — rəngsiz, iysiz maye (tər = 0 °C, tqayn = 100 °C, ρ = 1 q/ml). Laboratoriyada maddəni heç vaxt dadmırlar, iyini isə ehmalca, əl hərəkəti ilə özünə tərəf yönəltməklə yoxlayırlar.

Aqreqat hal hissəciklərin necə düzüldüyündən və bir-birini nə qədər güclü cəzb etdiyindən asılıdır. Buzu qızdırıb su molekullarının taleyini izləyək.

Animasiya · buz → su → buxarBərk maddədə molekullar yerlərində titrəyir, mayedə bir-birinin üstündən sürüşür, qazda bir-birindən uzaqlaşıb qabın bütün həcmini tutur. Ərimə və qaynama zamanı temperatur dəyişmir: istilik molekulları bir-birindən ayırmağa sərf olunur.Normal şərait

Normal şərait (n.ş.) — 0 °C (273 K) temperatur və 101,3 kPa təzyiq. Maddənin n.ş.-də halını onun ərimə və qaynama temperaturları müəyyən edir: tqayn < 0 °C — qaz; tər < 0 °C < tqayn — maye; tər > 0 °C — bərk.

Nümunə 1

Ammonyak (tər = −78 °C, tqayn = −33 °C), brom (−7 °C; 59 °C), etanol (−114 °C; 78 °C) və xörək duzu (801 °C; 1465 °C) n.ş.-də hansı haldadır?

1. Ammonyak: tqayn = −33 °C < 0 °C — 0 °C-də artıq qaynayıb, qazdır.Niyə belədir?

   Qaynama temperaturundan yuxarı temperaturda maddə qaz halında olur.

2. Brom və etanol: tər < 0 °C < tqayn — hər ikisi mayedir.
3. Xörək duzu: tər = 801 °C > 0 °C — bərk.Niyə belədir?

   NaCl ionlardan qurulub, ionlar arasındakı cazibə çox güclüdür — ion birləşmələri adi şəraitdə həmişə bərkdir.

4. Cavab: NH₃ — qaz; Br₂ və C₂H₅OH — maye; NaCl — bərk.

Qaydanı yadda saxlamağın yolu: kiçik molekullardan (H₂, O₂, N₂, Cl₂, HCl, H₂S, CO, CO₂, NH₃, CH₄, C₂H₄, C₂H₂) ibarət maddələr n.ş.-də adətən qazdır; ion birləşmələri (duzlar, metal oksidləri, NaH, CaH₂ kimi metal hidridləri) və atom kristal qəfəsli maddələr (almaz, SiO₂) bərkdir.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

Hansı maddələr qaz halındadır (n.ş.)?

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.

1. n.ş. — 0 °C və 101,3 kPa. Qaynama temperaturu 0 °C-dən aşağı olan maddə n.ş.-də qazdır.Niyə belədir?

   Ona görə hər variantda iki maddənin halını ayrıca yoxlayırıq: düzgün cüt yalnız iki qazdan ibarət olmalıdır.

2. Bərk: CuO (metal oksidi), CaH₂ və LiH (metal hidridləri — ion birləşmələri), SiO₂ (atom kristal qəfəsi — qum, kvars). Qaz: H₂S, C₂H₄, CO₂, NH₃, CH₄ — kiçik molekullar.Niyə belədir?

   İonlar və ya atom qəfəsi çox möhkəm saxlanılır — belə maddələr yüzlərlə dərəcədə əriyir. Kiçik molekullar arasında cazibə zəifdir.

3. Hər iki maddəsi qaz olan yeganə cüt C variantıdır: CO₂ və NH₃. Diqqət: DİM izahında H₂S, C₂H₄ və CH₄ çəkilmir, amma onlar da qazdır — sadəcə onların cütündə bərk maddə var.
4. Cavab: CO₂, NH₃ (C variantı).

DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)

LiH, SiO₂, CaH₂, CuO maddələri bərk CO₂ və NH₃ maddələri isə qaz halındadır …Mənbə: DİM izahı — 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

25 sm³ alüminium parçasının kütləsi 67,5 q-dır. Alüminiumun sıxlığı neçə q/sm³-dir?

ρ = m/V = 67,5/25.

Fəsil 2

Saf maddələr və qarışıqlar. Qarışıqların ayrılması

Təbiətdə maddələr çox vaxt qarışıq halında olur: hava, dəniz suyu, neft, torpaq, süd, gülab. Saf maddə yalnız bir maddədən ibarətdir və sabit xassələrə malikdir: distillə olunmuş su həmişə 0 °C-də donur, 100 °C-də qaynayır. Qarışıq iki və daha çox maddədən ibarətdir; onun tərkibi istənilən nisbətdə ola bilər, maddələr isə qarışıqda öz xassələrini saxlayır: duzlu su duzlu dadır, dəmir qırıntısı qumun içində də maqnitə çəkilir.

Heterogen və homogen qarışıqlar

Heterogen (eynicinsli olmayan) qarışıqda komponentlərin sərhədi gözlə və ya mikroskopla görünür: qum + su, yağ + su, dəmir + kükürd ovuntusu. Homogen (eynicinsli) qarışıqda sərhəd görünmür: duz + su, spirt + su, hava, gülab. Homogen qarışığın komponentlərindən birinin kütlə payı: ω = m(komponent) / m(qarışıq) · 100 %.

Qarışığı ayırmaq üçün komponentlərin fiziki xassələrindəki fərqdən istifadə edirlər. Əsas üsullar:

Üsul	Nəyə əsaslanır	Misal
durultma (çökdürmə)	sıxlıq fərqi, həll olmama	qum + su; ayırıcı qıfda yağ + su
süzmə (filtrləmə)	hissəciklərin ölçüsü: bərk maddə süzgəcdə qalır	qum + su, tabaşir + su
maqnitlə ayırma	maqnit xassəsi	dəmir qırıntısı + kükürd
buxarlandırma, kristallaşdırma	bərk maddə uçucu deyil	duz + su (duz qalır)
distillə (qovma)	qaynama temperaturlarının fərqi	spirt + su, neftin fraksiyaları, gülab
xromatoqrafiya	adsorbsiya (udulma) fərqi	rəngləyicilərin qarışığı

Nümunə 2

Xörək duzu, qum və dəmir qırıntısı qarışığını necə ayırmaq olar?

1. Əvvəl maqnitlə dəmir qırıntısını çıxarırıq.Niyə belədir?

   Yalnız dəmir maqnitə çəkilir — qalan iki maddəyə toxunmuruq.

2. Qalan qarışığı suya töküb qarışdırırıq: duz həll olur, qum həll olmur.
3. Süzürük: qum süzgəcdə qalır, duz məhlulu süzgəcdən keçir.Niyə belədir?

   Süzgəcin məsamələri ionlardan və su molekullarından böyük, qum dənələrindən kiçikdir.

4. Süzüntünü buxarlandırırıq: su buxarlanır, duz kristalları qalır.
5. Cavab: maqnit → həll etmə → süzmə → buxarlandırma.

Homogen maye qarışıqları — məsələn, spirt və suyu — süzgəc ayıra bilmir. Onları qaynama temperaturlarının fərqinə görə ayırırlar: qarışığı qızdırır, əvvəl qaynayan maddənin buxarını soyuducuda yenidən mayeyə çevirirlər. Nənənin qurğusu da elə budur.

Animasiya · distillə: etanol + suSxemdə proses sadələşdirilib: temperatur 78 °C-də dayanır, çünki bu vaxt etanol qaynayır və qovulur; o qurtardıqdan sonra temperatur 100 °C-yə qalxır və su qovulur. Real təcrübədə ayırma tam olmur: qovma ilə ən çox təxminən 96 %-li spirt almaq olur — qalan su onunla birlikdə qaynayır.Hekayə

Gülabın sualı. Gül ləçəklərində uçucu ətirli maddələr (efir yağları) var. Qazan qaynayanda onlar su buxarı ilə birlikdə buxarlanır, ilan boruda soyuyub yenidən mayeyə çevrilir. Butulkaya təmiz su deyil, suda həll olmuş ətirli maddələr — homogen qarışıq damır. Ləçəklərin rəngləyiciləri və digər uçucu olmayan maddələri qazanda qalır. Heç bir yeni maddə yaranmayıb: nənə maddələri qaynama temperaturlarının fərqinə görə ayırıb — bu, distillədir, fiziki hadisədir.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

X-i müəyyən edin.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) durultmaB) süzməC) kristallaşdırmaD) distilləE) xromatoqrafiya

1. Etanol suda istənilən nisbətdə həll olur — qarışıq homogendir: təbəqələr və hissəciklər görünmür.Niyə belədir?

   Durultma və süzmə yalnız heterogen qarışıqlarda işləyir: onlar həll olmayan bərk hissəcikləri və ya ayrı təbəqələri ayırır.

2. Komponentlərin qaynama temperaturları fərqlidir: etanol 78 °C, su 100 °C. Qızdırdıqda əvvəl etanol buxarlanır, buxar soyuducuda mayeyə qayıdır.Niyə belədir?

   Distillə (qovma) məhz qaynama temperaturlarının fərqinə əsaslanır.

3. Kristallaşdırma məhluldan bərk maddəni almaq üçündür, xromatoqrafiya isə maddələrin az miqdarını adsorbsiya fərqinə görə ayırır. Deməli, X — distillədir.
4. Cavab: distillə (D variantı).

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

Etanol suda həll olan mayedir və su ilə eynicinsli qarışıq əmələ gətirir. Məlumdur ki, … həll olan maye maddələri bir-birindən ayırmaq üçün distillə üsulundan istifadə olunur.Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

Xəzər dənizi suyunun 500 q-ı buxarlandırıldı, 6,5 q duz qaldı. Suda duzların kütlə payı neçə faizdir?

ω = 6,5/500 · 100 %.

Fəsil 3

Fiziki və kimyəvi hadisələr. Element, bəsit və mürəkkəb maddələr. Allotropiya

Gülab çəkiləndə maddələr yalnız halını dəyişdi. Belə hadisələr fiziki hadisələrdir: buzun əriməsi, suyun qaynaması, şəkərin həll olması, şüşənin sınması. Odun yananda, dəmir paslananda, süd turşuyanda isə yeni maddələr yaranır — bunlar kimyəvi hadisələr, yəni kimyəvi reaksiyalardır. Reaksiyanın getdiyini əlamətlərdən bilirik: rəngin dəyişməsi, qaz ayrılması, çöküntü düşməsi, istilik və işıq ayrılması, iyin yaranması.

Fərqi molekullar səviyyəsində görmək olar. Bunu atom-molekul təlimi izah edir (M. V. Lomonosov, C. Dalton): maddələr molekullardan, molekullar isə atomlardan ibarətdir; hissəciklər fasiləsiz hərəkətdədir; fiziki hadisədə molekullar saxlanılır, kimyəvi hadisədə molekullar dağılır, atomlar isə saxlanılıb yeni qaydada birləşir.

Animasiya · fiziki və kimyəvi hadisəQaynayan suda molekullar yalnız bir-birindən uzaqlaşır — hər biri H₂O olaraq qalır. Hidrogen yananda isə H–H və O=O rabitələri qırılır, atomlar yeni maddənin — suyun molekullarını əmələ gətirir; atomların sayı dəyişmir.Nümunə 3

Hansı hadisələr kimyəvidir: 1) şamın əriməsi; 2) şamın yanması; 3) dəmirin paslanması; 4) şəkərin suda həll olması; 5) südün turşuması?

1. 1 və 4 — fiziki: parafin və şəkər dəyişmir, yalnız hal (bərk → maye) və ya paylanma dəyişir.Niyə belədir?

   Əridilmiş parafin soyuyanda yenə parafindir; şəkər məhlulu buxarlananda yenə şəkər qalır.

2. 2 — kimyəvi: parafin CO₂ və suya çevrilir, işıq və istilik ayrılır. 3 — kimyəvi: qəhvəyi pas yaranır. 5 — kimyəvi: turşu və yeni iy yaranır.
3. Cavab: 2, 3, 5.

Element, bəsit və mürəkkəb maddə

Kimyəvi element — eyni növ atomlardır (eyni nüvə yükünə malik atomlar). Hazırda 118 element məlumdur; hər birinin simvolu var: H, O, C, Fe, Cu… Bəsit (sadə) maddə bir elementin atomlarından ibarətdir: O₂, O₃, H₂, Fe, S. Mürəkkəb maddə müxtəlif elementlərin atomlarından ibarətdir: H₂O, CO₂, NaCl, CuSO₄.

“Element” və “bəsit maddə” sözlərini qarışdırma. Suyun tərkibində oksigen elementi var, amma suda oksigen qazı (O₂) yoxdur — balıqlar suda həll olmuş O₂ ilə nəfəs alır. Element — atom növüdür, bəsit maddə — həmin atomlardan qurulmuş real maddədir. Bir element bir neçə bəsit maddə də əmələ gətirə bilər.

Animasiya · allotropiya: oksigendən ozonİldırım çaxanda havada 3O₂ → 2O₃ reaksiyası gedir — yağışdan sonrakı təzə iy ozonun iyidir. O₂ rəngsiz, iysiz qazdır, O₃ isə açıq-mavi, kəskin iyli, çox güclü oksidləşdiricidir. Element eynidir, maddələr fərqlidir.Allotropiya

Allotropiya — bir kimyəvi elementin bir neçə bəsit maddə əmələ gətirməsidir. Səbəbi: molekulda atomların sayının fərqi (O₂ və O₃) və ya kristal quruluşun fərqi (almaz və qrafit).

Element	Allotropik şəkildəyişmələr
oksigen O	oksigen O₂ (rəngsiz, iysiz), ozon O₃ (açıq-mavi, kəskin iyli)
karbon C	almaz (ən bərk təbii maddə, elektriki keçirmir), qrafit (yumşaq, elektriki keçirir), karbin, fulleren C₆₀
fosfor P	ağ fosfor P₄ (zəhərli, havada özbaşına alışır), qırmızı və qara fosfor
kükürd S	rombik, monoklin və plastik kükürd

Nümunə 4

Maddələri bəsit və mürəkkəb maddələrə ayırın: O₃, H₂O, Fe, CO₂, S₈, NaCl, N₂.

1. Formulda bir element simvolu varsa — bəsit maddədir: O₃, Fe, S₈, N₂.Niyə belədir?

   İndeks (O₃-də 3, S₈-də 8) atomların sayını göstərir, elementlərin sayını yox.

2. İki və daha çox element simvolu varsa — mürəkkəb maddədir: H₂O, CO₂, NaCl.
3. Cavab: bəsit — O₃, Fe, S₈, N₂; mürəkkəb — H₂O, CO₂, NaCl.

Özün yoxla

Ozonlaşdırıcıda 30 oksigen molekulunun hamısı ozona çevrildi (3O₂ → 2O₃). Neçə ozon molekulu alındı?

Oksigen atomlarının sayı dəyişmir: 30 · 2 = 60 atom, hər O₃ molekulunda 3 atom.

Fəsil 4

Nisbi atom və molekul kütləsi. Kütlə payı

Hekayə

Günorta baba qızılgüllərə gübrə verir. Anbarda iki kisə var — hər biri 30 kq: birində ammonium-nitrat NH₄NO₃, digərində karbamid CO(NH₂)₂. Baba deyir: “Gülə ən çox azot lazımdır. Satıcı karbamidi tərifləyir, amma kisələr eyni ağırlıqdadır — nə fərqi var?”

Şagird kisələrdəki formullara baxır. Azotun miqdarı kisənin kütləsi ilə yox, maddədə azotun kütlə payı ilə müəyyən olunur. Hər kisədə neçə kiloqram azot var və hansı gübrə sərfəlidir?

Baba gübrə səpir; dairədə karbamid molekulu — iki azot atomu parıldayır.

Atomlar çox yüngüldür: oksigen atomunun kütləsi 2,66·10⁻²⁶ kq-dır. Belə ədədlərlə işləmək çətin olduğu üçün kimyaçılar atomların kütləsini bir-biri ilə müqayisə edirlər. Ölçü vahidi kimi karbon-12 atomu kütləsinin 1/12 hissəsi götürülüb — atom kütlə vahidi: 1 a.k.v. = 1,66·10⁻²⁷ kq.

Aᵣ və Mᵣ

Nisbi atom kütləsi (Aᵣ) — atomun kütləsinin karbon-12 atomu kütləsinin 1/12 hissəsindən neçə dəfə böyük olduğunu göstərir; vahidsiz ədəddir: Aᵣ(H) = 1, Aᵣ(C) = 12, Aᵣ(O) = 16. Nisbi molekul kütləsi (Mᵣ) — molekuldakı bütün atomların nisbi atom kütlələrinin cəmidir: Mᵣ(H₂O) = 2·1 + 16 = 18.

ω(E) = n · Aᵣ(E) / Mᵣ · 100 %m(E₁) : m(E₂) = n₁·Aᵣ(E₁) : n₂·Aᵣ(E₂)

Burada n — formulda elementin atomlarının sayıdır. Birinci düstur elementin kütlə payını (ω, “omeqa”), ikinci isə elementlərin kütlə nisbətini verir. Karbamidin molekulunu atom-atom “çəkək”.

Animasiya · karbamidin Mᵣ-i və kütlə paylarıMᵣ = 12 + 16 + 2·14 + 4·1 = 60. Kütlənin 28/60 hissəsi — 46,7 %-i azotun payına düşür.Nümunə 5

Sulfat turşusunun (H₂SO₄) nisbi molekul kütləsini, kükürdün kütlə payını və elementlərin kütlə nisbətini tapın.

1. Mᵣ(H₂SO₄) = 2·1 + 32 + 4·16 = 98.
2. ω(S) = 32/98 · 100 % ≈ 32,7 %.Niyə belədir?

   Molekulda bir S atomu var — onun “çəkisi” 32, bütün molekulun “çəkisi” 98.

3. m(H) : m(S) : m(O) = 2 : 32 : 64 = 1 : 16 : 32.Niyə belədir?

   Kütlə nisbətini ixtisar etmək olar, amma bu, atom saylarının nisbəti (2 : 1 : 4) deyil.

4. Cavab: Mᵣ = 98; ω(S) ≈ 32,7 %; m(H) : m(S) : m(O) = 1 : 16 : 32.

Hekayə

Gübrənin sualı. Mᵣ(CO(NH₂)₂) = 60, ω(N) = 28/60 ≈ 46,7 %; 30 kq karbamiddə 30 · 28/60 = 14 kq azot var. Mᵣ(NH₄NO₃) = 14 + 4 + 14 + 48 = 80, ω(N) = 28/80 = 35 %; 30 kq ammonium-nitratda 30 · 0,35 = 10,5 kq azot var. Kisələr eyni ağırlıqdadır, amma karbamid 3,5 kq çox azot verir — satıcı haqlıdır.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 07.06.2026

Hansı kimyəvi birləşmədə elementlərin kütlə nisbəti düzgün göstərilib? Aᵣ(H)=1, Aᵣ(C)=12, Aᵣ(O)=16, Aᵣ(S)=32

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.

1. Kütlə nisbəti = hər elementin atom sayı ilə Aᵣ-in hasillərinin nisbətidir: m(E₁) : m(E₂) = n₁·Aᵣ(E₁) : n₂·Aᵣ(E₂).Niyə belədir?

   Molekulda hər atom öz Aᵣ-i qədər “çəki” verir, ona görə atom sayını Aᵣ-ə vururuq.

2. Hesablayırıq: H₂S — 2 : 32 = 1 : 16; H₂O — 2 : 16 = 1 : 8; CO — 12 : 16 = 3 : 4; CO₂ — 12 : 32 = 3 : 8; SO₂ — 32 : 32 = 1 : 1.
3. Yalnız CO üçün verilən nisbət (3 : 4) düzgündür.Niyə belədir?

   Tələ: SO₂-də 2 : 1 — atom saylarının tərs nisbətidir (atomlar 1 : 2), kütlələr isə bərabərdir (32 = 2·16). Kütlə nisbətini həmişə Aᵣ-lə hesabla.

4. Cavab: CO, 3 : 4 (C variantı).

DİM-in rəsmi izahı (07.06.2026)

Təqdim olunmuş test tapşırığını yerinə yetirmək üçün birləşmədə olan hər bir elementin nisbi atom kütləsini atom sayına vurub və onların nisbəti müəyyən edilir. Yalnız CO birləşməsi üçün bu nisbət doğru göstərilib: Aᵣ(C) : Aᵣ(O) = 12 : 16, bu ədədləri 4-ə ixtisar etdikdə nisbət 3: 4 kimi olur.Mənbə: DİM izahı — 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

Dəmir filizi hematitdə (Fe₂O₃) dəmirin kütlə payı neçə faizdir? Aᵣ(Fe) = 56.

Mᵣ = 2·56 + 3·16 = 160; ω = 112/160.

Fəsil 5

Formulların çıxarılması. Tərkibin sabitliyi və kütlənin saxlanması qanunları

Hekayə

Axşam nənə şəkərbura üçün xəmir yoğurur və sodanı sirkə ilə “söndürür” — fısıltı ilə köpük qalxır. Şagird bunu təcrübəyə çevirir: 1,5 litrlik plastik şüşəyə 100 ml 9 %-li sirkə tökür, 4,2 q soda (NaHCO₃) olan kağız kisəciyi ip ilə qapağın altından asır, qapağı bağlayır və şüşəni mətbəx tərəzisinə qoyur: 146,0 q. (Böyüklərin yanında, qoruyucu eynəklə; qapağı yavaş aç!)

Şüşəni silkələyəndə soda sirkəyə düşür: NaHCO₃ + CH₃COOH → CH₃COONa + H₂O + CO₂↑. Köpük qalxır, şüşə bərkiyir. Tərəzinin göstəricisi dəyişəcəkmi? Qapağı açıb qazı buraxsaq, kütlə nə qədər azalacaq və bunu tərəziyə baxmadan, sodanın formulundan hesablamaq olarmı?

Soda sirkəyə düşür, qaz ayrılır — qapalı şüşədə tərəzi 146,0 q göstərir; qapaq açılanda qaz çıxır və göstərici azalır.Kütlənin saxlanması qanunu

Reaksiyaya daxil olan maddələrin kütləsi reaksiya nəticəsində alınan maddələrin kütləsinə bərabərdir. Səbəb: kimyəvi reaksiyada atomlar yox olmur və yaranmır, yalnız yenidən qruplaşır. M. V. Lomonosov bunu 1756-cı ildə metalları bağlı qablarda qızdırmaqla, A. Lavuazye isə 1789-cu ildə dəqiq təcrübələrlə təsdiq edib.

Tərkibin sabitliyi qanunu

Hər bir saf maddənin (molekulyar quruluşlu maddənin), alınma üsulundan asılı olmayaraq, sabit keyfiyyət və miqdar tərkibi var (J. Prust). Su — çaydan, dənizdən, buzlaqdan və ya hidrogenin yanmasından alınsın — həmişə 11,1 % hidrogen və 88,9 % oksigendən ibarətdir: m(H) : m(O) = 1 : 8. Qarışıqların tərkibi isə istənilən ola bilər.

İki qanunu bir təcrübədə görək. Mis kuporosu CuSO₄·5H₂O — kristalhidratdır: onun kristallarında hər CuSO₄-ə sabit olaraq 5 su molekulu düşür. Qızdırdıqda su çıxır, göy kristallar ağ ovuntuya çevrilir.

Animasiya · mis kuporosunun susuzlaşdırılması25,0 q CuSO₄·5H₂O-dan 16,0 q CuSO₄ qalır, 9,0 q su buxar kimi çıxır: 25,0 = 16,0 + 9,0 — kütlə saxlanılır. Suyun payı 9/25 = 36 % — formula görə də 90/250 = 36 %: tərkib sabitdir.Hekayə

Şüşənin sualı. Qapaq bağlı olanda heç bir atom şüşədən çıxmır — tərəzi 146,0 q göstərməyə davam edir: kütlə saxlanılır. Qapağı açanda CO₂ havaya çıxır və göstərici 143,8 q-a düşür. Bunu formuldan da hesablamaq olar: sodada karbonun payı 12/84, ona görə 4,2 q sodada 4,2 · 12/84 = 0,6 q karbon var. Bu karbonun hamısı CO₂-yə keçir, CO₂-də isə karbonun payı 12/44: m(CO₂) = 0,6 · 44/12 = 2,2 q. Tərəzi də elə bunu göstərir: 146,0 − 143,8 = 2,2 q. Açıq qabda “itən” kütlə — çıxan qazın kütləsidir.

Tərkibin sabitliyi formulu tapmağa imkan verir. Elementlərin kütlə paylarını onların Aᵣ-ə bölsək, atomların sayları nisbətini alarıq: x : y = ω(E₁)/Aᵣ(E₁) : ω(E₂)/Aᵣ(E₂). Sonra bu nisbəti ən kiçik tam ədədlərə gətiririk.

Nümunə 6

Kükürd oksidinin tərkibində 40 % kükürd və 60 % oksigen var. Oksidin formulunu tapın.

1. x : y = 40/32 : 60/16 = 1,25 : 3,75.Niyə belədir?

   Hər S atomu 32 vahid, hər O atomu 16 vahid “çəkir”: atomların sayı kütlənin Aᵣ-ə nisbəti ilə mütənasibdir.

2. Kiçik ədədə bölürük: 1,25 : 3,75 = 1 : 3 → SO₃.
3. Yoxlama: ω(S) = 32/80 = 40 %.
4. Cavab: SO₃.

Nümunə 7

CuSO₄·xH₂O kristalhidratında suyun kütlə payı 36 %-dir. x-i tapın. Aᵣ(Cu) = 64, Aᵣ(S) = 32.

1. Mᵣ(CuSO₄) = 64 + 32 + 64 = 160, x su molekulu 18x verir.
2. 18x / (160 + 18x) = 0,36 → 18x = 57,6 + 6,48x → 11,52x = 57,6 → x = 5.Niyə belədir?

   Məxrəcdə bütün kristalhidratın Mᵣ-i durur — su da daxil olmaqla.

3. Cavab: x = 5 (CuSO₄·5H₂O).

İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

X₂SO₄ · nH₂O kristalhidratında hidrogen atomları sayının oksigen atomlarının sayına olan nisbəti 10:7 kimidir. n-i müəyyən edin.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) 7B) 10C) 2D) 6E) 5

1. Atomları sayırıq: X₂SO₄ hissəsində 4 oksigen atomu var, n su molekulunda 2n hidrogen və n oksigen atomu.Niyə belədir?

   Formulda nöqtədən sonrakı əmsal bütün su molekuluna aiddir: n H₂O = 2n H + n O.

2. N(H) : N(O) = 2n : (n + 4) = 10 : 7.Niyə belədir?

   X metalı hidrogen və oksigen saymır — ona görə onun hansı metal olduğunu bilmək lazım deyil.

3. Çarpaz vururuq: 7 · 2n = 10(n + 4) → 14n = 10n + 40 → 4n = 40 → n = 10.
4. Yoxlama: məsələn, Na₂SO₄·10H₂O (Qlauber duzu): H = 20, O = 4 + 10 = 14, 20 : 14 = 10 : 7.
5. Cavab: 10 (B variantı).

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

2n/(n+4) = 10/7 14n = 10n + 40 4n = 40 n = 10Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

Laboratoriyada natrium-sulfatın kristalhidratını “yığ”: su molekullarının sayını dəyiş və Mᵣ-in, suyun kütlə payının və H : O atom nisbətinin necə dəyişdiyinə bax. DİM tapşırığındakı 10 : 7 nisbəti hansı n-də alınır?

Laboratoriya · kristalhidratın formulusu molekullarının sayı n4Mᵣ = 214; ω(H₂O) = 33,6 %; N(H) : N(O) = 8 : 8Özün yoxla

5,6 q dəmir 3,2 q kükürdlə qalıqsız reaksiyaya girdi (Fe + S → FeS). Neçə qram dəmir(II)-sulfid alındı?

Kütlənin saxlanması qanunu: məhsulun kütləsi reagentlərin kütlələrinin cəminə bərabərdir.

Özün yoxla

Dəmir oksidində 70 % dəmir və 30 % oksigen var. FeₓOᵧ formulunda (ən kiçik tam ədədlər) y neçədir?

x : y = 70/56 : 30/16 = 1,25 : 1,875 = 2 : 3.

Yekun

Yadda saxla

• Kimya maddələri, onların tərkibini, quruluşunu, xassələrini və çevrilmələrini öyrənir; n.ş. — 0 °C və 101,3 kPa: tqayn < 0 °C olan maddə qazdır.
• Saf maddənin xassələri sabitdir; qarışıq homogen və ya heterogen olur; ayırma üsulları fiziki xassələrin fərqinə əsaslanır (süzmə, durultma, maqnit, buxarlandırma, distillə, xromatoqrafiya).
• Fiziki hadisədə molekullar saxlanılır, kimyəvi hadisədə yeni maddələr yaranır — atomlar saxlanılır, yenidən qruplaşır.
• Element — atom növüdür; bəsit maddə bir elementdən, mürəkkəb maddə bir neçə elementdən ibarətdir; allotropiya: O₂ və O₃, almaz və qrafit, ağ və qırmızı fosfor.
• Mᵣ = Σ n·Aᵣ; ω(E) = n·Aᵣ(E)/Mᵣ · 100 %; kütlə nisbəti n₁·Aᵣ₁ : n₂·Aᵣ₂.
• Kütlənin saxlanması qanunu: reagentlərin kütləsi = məhsulların kütləsi. Tərkibin sabitliyi qanunu: saf maddənin tərkibi alınma üsulundan asılı deyil.
• Formul: x : y = ω₁/Aᵣ₁ : ω₂/Aᵣ₂ → ən kiçik tam ədədlər; kristalhidratda ω(H₂O) = 18n/Mᵣ.

Tipik səhvlər

“Element və bəsit maddə eyni şeydir.”

Element atom növüdür, bəsit maddə — real maddə. Suda oksigen elementi var, amma O₂ qazı deyil; bir element bir neçə bəsit maddə (O₂, O₃) verə bilər.

“H₂O-da hidrogenin kütlə payı 2/3-dür — üç atomdan ikisi hidrogendir.”

Kütlə payı atomların sayı ilə yox, kütlələri ilə hesablanır: ω(H) = 2/18 ≈ 11,1 %.

“Açıq qabda reaksiyadan sonra kütlə azaldı — kütlənin saxlanması qanunu pozuldu.”

Qaz məhsulu havaya çıxıb (və ya havadan qaz birləşib). Qapalı qabda kütlə dəyişmir.

“Spirt və su qarışığını süzgəclə ayırmaq olar.”

Bu, homogen qarışıqdır: hissəciklər süzgəcin məsamələrindən çox kiçikdir. Onu distillə ilə — qaynama temperaturlarının fərqinə görə ayırırlar.

Yekun

Müstəqil iş

Tapşırıqlar asandan çətinə düzülüb. Əvvəl özün həll et, sonra variantı seç; izah cavabdan sonra açılır.

1 · 1-ci səviyyə

Hansı hadisə kimyəvidir?

Yanmada yeni maddələr (CO₂, H₂O) yaranır; digərlərində yalnız hal və ya paylanma dəyişir.

2 · 1-ci səviyyə

Hansı sırada yalnız bəsit maddələr var?

O₃, Fe, S — hər biri bir elementdən ibarətdir; digər sıralarda mürəkkəb maddə (H₂O, CO₂, NaCl) var.

3 · 2-ci səviyyə

Qum, xörək duzu və su qarışığından duzu almaq üçün hansı ardıcıllıq düzgündür?

Süzgəcdə qum qalır, süzüntünü buxarlandıranda duz qalır.

4 · 2-ci səviyyə

SO₃-də kükürdün kütlə payı neçədir? Aᵣ(S) = 32, Aᵣ(O) = 16

Mᵣ = 32 + 48 = 80; ω(S) = 32/80 = 40 %.

5 · DİM səviyyəsi

CaSO₄·xH₂O kristalhidratında suyun kütlə payı təxminən 20,9 %-dir. x neçədir? Aᵣ(Ca) = 40

Mᵣ(CaSO₄) = 136; 36/(136 + 36) = 36/172 ≈ 20,9 % — x = 2 (gips).

6 · DİM səviyyəsi

3 q karbon tam yananda 11 q CO₂ alınır. Neçə qram oksigen sərf olunub?

Kütlənin saxlanması qanunu: m(O₂) = 11 − 3 = 8 q.

İmtahan tapşırıqları və rəsmi izahlar — DİM:

1. 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Kimyəvi formul. Maddə tərkibinin sabitliyi qanunu (A variantı, 48; B-45, C-35, D-37)
2. 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Kimyanın ilk anlayışları (A variantı, 61; B-71, C-64, D-81)
3. 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — İlk kimyəvi anlayışlar (A variantı, 71; B-79, C-67, D-72)
4. 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — İlk anlayışlar (A variantı, 77; B-63, C-72, D-76)

Hekayə, səhnələr, nümunələr, “Özün yoxla” və “Müstəqil iş” tapşırıqları bizimdir, DİM-ə aid deyil. DİM tapşırıqları və izahları mənbədəki kimi verilib; “…” işarəsi buraxılmış hissəni göstərir.