Kimyəvi tənliklər üzrə hesablamalar

Əsas kimyəvi anlayışlar · Mövzu 3 / 35

Kimyəvi tənliklər üzrə hesablamalar

Bu dərsi Novruz ərəfəsində kənd evində keçirəcəyik: səhər baba əhəng söndürür, günorta divarlar ağardılır, axşam isə kisənin etiketi gözlənilməz bir həqiqəti açır. Tənlik üzrə hesablamanın alqoritmini, qaz həcmləri ilə hesabı, artıq götürülmüş maddəni, çıxımı və aşqarlı maddələri öyrənəcək, DİM tapşırıqlarını həll edəcəyik.

≈ 50 dəqiqə5 fəsil4 DİM tapşırığı8–9-cu sinif materialı

Bu dərsdən sonra bacaracaqsan

• tənlik üzrə hesablamanı mol vasitəsilə aparmağı;
• qazların həcmini və həcm dəyişməsini tənliyə görə hesablamağı;
• artıq götürülmüş və çatışmayan maddəni müəyyən etməyi;
• məhsulun çıxımını hesablamağı və nəzərə almağı;
• aşqarlı maddələr və qarışıqlarla hesablama aparmağı.

Başlamazdan əvvəl xatırla

• Kimyəvi tənliklərin əmsallaşdırılması.
• Maddə miqdarı, molyar kütlə, molyar həcm (22,4 l/mol).
• Kütlə payı və faiz.

Mündəricat

1. GirişSituasiya: Novruz ərəfəsində əhəng söndürülürhekayə və təxmin
2. Fəsil 1Tənlik üzrə hesablamanın alqoritmimol nisbəti, alqoritm, yanma
3. Fəsil 2Qazlarla hesablamalar: həcm22,4 l/mol, kmol və m³, həcmin azalması
4. Fəsil 3Artıq götürülmüş maddəartıq və çatışmayan, P₂S₃, laboratoriya
5. Fəsil 4Reaksiya məhsulunun çıxımınəzəri və praktiki kütlə, η
6. Fəsil 5Qarışıqlar və aşqarlı maddələrlə hesablamalartəmiz maddə, aşqar, qarışığın yanması
7. YekunYadda saxlaqısa xülasə və tipik səhvlər
8. YekunMüstəqil iş6 tapşırıq, asandan çətinə

Giriş

Situasiya: Novruz ərəfəsində əhəng söndürülür

vg aria-hidden="true" focusable="false" style="position:absolute;width:0;height:0;overflow:hidden">CCaHOPSHekayə

Novruza bir həftə qalıb. Kənddə adət var: bayramdan əvvəl evin divarlarını əhənglə ağardırlar. Səhər baba bazardan 28 kq-lıq kisə sönməmiş əhəng (CaO) gətirib, həyətdəki dəmir çəlləyə su töküb, əhəngi yavaş-yavaş əlavə edir. Çəllək fısıldayır, su qaynayır, buxar qalxır — bu, əhəngin sönməsidir: CaO + H₂O → Ca(OH)₂ + Q.

11-ci sinif şagirdi, DİM-ə hazırlaşan nəvə, soruşur: “Bu kisədən neçə kiloqram sönmüş əhəng, Ca(OH)₂ alınacaq? Və çəlləyə ən azı neçə kiloqram su lazımdır?” Baba gülür: “Hesabla, görək, kitablar nə deyir”.

Çəlləkdə əhəng sönür: qabarcıqlar və buxar; dairədə CaO su ilə birləşir.Əvvəlcə təxmin et

Sənin fikrincə, 28 kq CaO-dan neçə kq Ca(OH)₂ alınar? Cavabı 1-ci fəsildə hesablayacağıq.

Kimyəvi tənlik yalnız “nə nəyə çevrilir” demir — o, həm də dəqiq reseptdir: hansı maddədən neçə mol götürmək, neçə mol məhsul alınacağını göstərir. Bu dərsdə tənlik üzrə hesablamanın alqoritmini, qazlarla hesablamaları, artıq götürülmüş maddəni, məhsulun çıxımını və aşqarlı maddələri öyrənəcəyik — günün sonunda isə babanın kisəsində bir “sürpriz” tapacağıq.

Fəsil 1

Tənlik üzrə hesablamanın alqoritmi

Tənlikdəki əmsallar maddələrin mol nisbətini göstərir, kütlə nisbətini yox. Ona görə hesablama həmişə mol üzərindən gedir: verilən kütləni (həcmi) mola çeviririk, əmsallara görə axtarılan maddənin molunu tapırıq, sonra onu kütləyə (həcmə) çeviririk.

Alqoritm

1. Tənliyi yaz və əmsalları qoy (balansı yoxla).
2. Verilən maddənin mol miqdarını tap: n = m/M və ya n = V/22,4.
3. Əmsallara görə axtarılan maddənin molunu tap: n(B) = n(A) · b/a.
4. Cavaba keç: m = n·M, V = n·22,4, N = n·NA.

Animasiya · m → n → n → mKiloqramla işləyəndə rahatlıq üçün kmol götürülür: M ədədcə eyni qalır (kq/kmol).Hekayə

Babanın sualı. CaO + H₂O → Ca(OH)₂: n(CaO) = 28/56 = 0,5 kmol; əmsallar 1 : 1 : 1, deməli n(Ca(OH)₂) = n(H₂O) = 0,5 kmol; m(Ca(OH)₂) = 0,5 · 74 = 37 kq, m(H₂O) = 0,5 · 18 = 9 kq. Yoxlama: 28 + 9 = 37 — kütlə saxlanılır. Praktikada suyu çox tökürlər: reaksiya çox istilik verir, suyun bir hissəsi buxarlanır, qalan su isə əhəng südü əmələ gətirir.

Nümunə 1

4,8 q maqnezium yandıqda neçə qram maqnezium-oksid alınır və neçə litr oksigen (n.ş.) sərf olunur? Aᵣ(Mg) = 24.

1. 2Mg + O₂ → 2MgO; n(Mg) = 4,8/24 = 0,2 mol.
2. n(MgO) = n(Mg) = 0,2 mol; n(O₂) = 0,2/2 = 0,1 mol.Niyə belədir?

   Mg və MgO-nun əmsalları eynidir (2 : 2), O₂-nin əmsalı iki dəfə kiçikdir.

3. m(MgO) = 0,2 · 40 = 8 q; V(O₂) = 0,1 · 22,4 = 2,24 l.
4. Cavab: 8 q MgO; 2,24 l O₂.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

Yanan maddə molekulunda neçə atom vardır?

0,1 → 1;   1 → 10 molC₅HₙO + yO₂ → 5CO₂ + (n/2)H₂O5 + n/2 = 10 → n = 10;   5 + 10 + 1 = 16

1. Mol miqdarı 10 dəfə artsa, məhsulun molu da 10 dəfə artır: 1 mol C₅HₙO yananda 10 mol məhsul alınır.Niyə belədir?

   Tənlikdəki əmsallar 1 mol yanan maddəyə görə yazılır — ona görə əvvəl 1 mola keçirik.

2. Tam yanma: C₅HₙO + yO₂ → 5CO₂ + (n/2)H₂O — 5 C atomu 5 CO₂, n H atomu n/2 H₂O verir.Niyə belədir?

   Atomların saxlanması: hər karbon CO₂-yə, hər iki hidrogen bir H₂O-ya keçir.

3. 5 + n/2 = 10 → n = 10: C₅H₁₀O. Atomlar: 5 + 10 + 1 = 16.
4. Cavab: 16.

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

0,1 mol (C₅HₙO) ------- 1 mol (məhsul alınır) 1 mol (C₅HₙO) ------- x mol (məhsul alınır) x = 10 mol (məhsul alınır) C₅HₙO + y O₂ → 5CO₂ + n/2H₂O 5 + n/2 = 10 n/2 = 5 n = 10 [C₅H₁₀O molekulunda 16 atom olur]Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

2H₂ + O₂ → 2H₂O. 0,6 mol hidrogen tam yanarsa, neçə qram su alınar?

n(H₂O) = n(H₂) = 0,6 mol; m = 0,6 · 18.

Fəsil 2

Qazlarla hesablamalar: həcm

Hekayə

Günorta ağartma başlayır. Ata nərdivana çıxıb fırça ilə divarlara əhəng südü çəkir. Divar əvvəlcə boz-yaş görünür, saatlar keçdikcə ağarır və bərkiyir. Nənə izah edir: “Əhəng havadan nəfəs alır”.

Şagird bilir: divarda Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃ + H₂O reaksiyası gedir — sönmüş əhəng havadakı karbon qazını udur və bərk təbaşirə (CaCO₃) çevrilir. Bir otağın divarlarına 7,4 kq Ca(OH)₂ çəkilib. O, neçə kubmetr CO₂ (n.ş.) udacaq? Havada CO₂ həcmcə cəmi 0,04 %-dir — bu qədər CO₂ neçə kubmetr havada olur?

Divar zolaq-zolaq ağardılır; dairədə havadakı CO₂ əhəng qatında udulur.

Qazlarla işləyəndə kütləyə keçmək lazım deyil: n.ş.-də 1 mol qaz 22,4 l, 1 kmol isə 22,4 m³ tutur. Qazlar arasında isə həcmlər birbaşa əmsallar kimi nisbətdədir (Gey-Lüssak qanunu).

Hekayə

Divarın sualı. n(Ca(OH)₂) = 7,4/74 = 0,1 kmol → n(CO₂) = 0,1 kmol → V(CO₂) = 0,1 · 22,4 = 2,24 m³. Bu qədər CO₂ 2,24 / 0,0004 = 5600 m³ havada olur — otağın həcmindən yüz dəfələrlə çox! Ona görə əhəng bir neçə həftə ərzində tam bərkiyir: otağa təzə hava daxil olduqca reaksiya davam edir.

Qazların reaksiyasında ümumi həcm dəyişə bilər. Bu dəyişmə də tənliyə tabedir və ondan reaksiyaya girən və ya alınan qazın həcmini tapmaq olar.

Animasiya · 2CO + O₂ → 2CO₂: həcm azalırHər 3 həcm qazdan (2CO + O₂) 2 həcm CO₂ alınır: həcm 1 vahid azalır, CO₂ isə 2 vahid yaranır. Deməli V(CO₂) = 2·ΔV.İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

CO və O₂-dən ibarət qaz qarışığı müəyyən şəraitdə reaksiyaya daxil olmuşdur. Qrafikə əsasən τ₁ anına qədər alınan CO₂-nin həcmini (litrlə) hesablayın.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) 40B) 15C) 20D) 5E) 10

1. Qrafikdən: qarışığın həcmi 90 l-dən 70 l-ə enib: ΔV = 20 l.
2. 2CO + O₂ → 2CO₂: 3 həcm qazdan 2 həcm qaz alınır — hər reaksiya “vahidi” həcmi 1 azaldır və 2 həcm CO₂ verir.Niyə belədir?

   Qazlar üçün həcmlər mol kimi əmsallarla mütənasibdir — mola keçmədən birbaşa həcmlərlə işləyirik.

3. 1 l azalma — 2 l CO₂; 20 l azalma — x: x = 40 l. Diqqət: DİM izahında düsturlar indekssiz yazılıb (“O2”, “CO2”), düzgünü: 2CO + O₂ → 2CO₂.
4. Cavab: 40 l (A variantı).

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

… reaksiyası üzrə: Reaksiyaya daxil olan maddələrin həcmi =2+1=3 l Reaksiyadan alınan … həcmi = 2 l Fərq = 3-2 = 1 litr Reaksiya tənliyi üzrə 1 litr fərq------2 litr … 20 litr fərq-------x litr … alınır x = 40 litrMənbə: DİM izahı — 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

Neçə litr CO₂ (n.ş.) 11,1 q Ca(OH)₂ ilə tam reaksiyaya girər?

n = 11,1/74 = 0,15 mol; V = 0,15 · 22,4.

Fəsil 3

Artıq götürülmüş maddə

Reagentlər çox vaxt tənliyin tələb etdiyi nisbətdə götürülmür: onlardan biri tam sərf olunur, digəri isə artıq qalır. Məhsulun miqdarını həmişə tam sərf olunan (çatışmayan) maddəyə görə hesablayırlar — artıq maddənin “artığı” heç nəyə çevrilmir.

Artıq və çatışmayan maddə

Hansının artıq olduğunu tapmaq üçün hər reagentin mol miqdarını onun tənlikdəki əmsalına bölüb müqayisə et: n(A)/a və n(B)/b. Kiçik olan — çatışmayan maddədir, hesab ona görə aparılır.

Animasiya · 2P + 3S: kim artıq qalır?Fosfor və kükürdün atom kütlələri yaxındır (31 və 32), ona görə bərabər kütlələrdə atomların sayı demək olar ki, eynidir. Tənlik isə 2 P-yə 3 S tələb edir — kükürd tez qurtarır, fosforun təxminən üçdə biri artıq qalır.İmtahanda belə soruşulurDİM · 07.06.2026

Reaksiya zamanı maddələrin biri tam sərf olunur, digərindən isə 17 q artıq qalırsa, başlanğıc qarışığın kütləsini (q) (1) və alınan P₂S₃-ün mol miqdarını (2) hesablayın. Aᵣ(P)=31, Aᵣ(S)=32

2P + 3S → P₂S₃:   62 q — 96 q(m − 17)/62 = m/96 → m = 48 q2m = 96 q48 q S → x = 0,5 mol P₂S₃

1. 2P + 3S → P₂S₃: 62 q P 96 q S ilə reaksiyaya girir. Bərabər kütlələrdə (m və m) kükürd çatışmır, fosfor artıq qalır.Niyə belədir?

   n(P)/2 = m/62 > n(S)/3 = m/96 — kükürd çatışmayan maddədir.

2. Reaksiyaya girən fosfor (m − 17) q: (m − 17)/62 = m/96 → 96m − 1632 = 62m → 34m = 1632 → m = 48 q.
3. Başlanğıc qarışıq: 2m = 96 q.
4. Məhsulu çatışmayan kükürdə görə hesablayırıq: 96 q S — 1 mol P₂S₃; 48 q S — x: x = 0,5 mol.Niyə belədir?

   Artıq qalan 17 q fosfor məhsula keçmir.

5. Cavab: 1) 96 q; 2) 0,5 mol.

DİM-in rəsmi izahı (07.06.2026)

Reaksiya tənliyindən göründüyü kimi maddələr eyni kütlədə götürüldükdə fosfor artıq qalır. Bunu nəzərə alaraq m-i hesablayaq: m=48 q Başlanğıc qarışığın kütləsi : 2m=96 q Alınan P₂S₃-ün mol miqdarının (2) hesablanması: x=0,5 molMənbə: DİM izahı — 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Laboratoriyada dəmir ovuntusu ilə kükürdü müxtəlif kütlələrdə qarışdır (Fe + S → FeS, qızdırdıqda). Hansı maddə artıq qalır və nə qədər FeS alınır?

Laboratoriya · Fe + S: hansı maddə artıqdır?dəmirin kütləsi7 qkükürdün kütləsi6 qn(Fe) = 0 mol; n(S) = 0 mol; m(FeS) = 0 qNümunə 2

6,5 q sinki 0,3 mol HCl olan xlorid turşusu ilə reaksiyaya saldılar. Neçə litr hidrogen (n.ş.) ayrılır? Aᵣ(Zn) = 65.

1. Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂↑; n(Zn) = 6,5/65 = 0,1 mol.
2. Müqayisə: n(Zn)/1 = 0,1, n(HCl)/2 = 0,15 — sink çatışmır, HCl artıqdır.Niyə belədir?

   0,1 mol Zn-ə cəmi 0,2 mol HCl lazımdır, 0,1 mol HCl artıq qalır.

3. n(H₂) = n(Zn) = 0,1 mol; V = 2,24 l.
4. Cavab: 2,24 l H₂.

Özün yoxla

5,6 q dəmir 4 q kükürdlə qızdırıldı. Neçə qram FeS alınar?

n(Fe) = 0,1 mol, n(S) = 0,125 mol — kükürd artıqdır; m(FeS) = 0,1 · 88.

Fəsil 4

Reaksiya məhsulunun çıxımı

Tənliklə hesablanan kütlə nəzəri kütlədir — o, hər şey ideal getsə alınar. Real istehsalda reaksiya tam getmir, məhsulun bir hissəsi itir (toz, buxar, süzgəcdə qalan), yan reaksiyalar baş verir. Ona görə praktiki kütlə nəzəridən azdır.

Çıxım

Məhsulun çıxımı (η, “eta”) — praktiki alınan kütlənin (həcmin, molun) nəzəri mümkün olana nisbətidir: η = mpr / mnəz · 100 %.

Babanın kisəsindəki sönməmiş əhəngi zavodda əhəngdaşından alırlar: onu sobada 900–1000 °C-də yandırırlar.

Animasiya · nəzəri və praktiki kütləTənlik üzrə 100 t CaCO₃ → 56 t CaO (M: 100 və 56) — bu, nəzəri kütlədir; alınıb 50,4 t: η = 50,4/56 = 90 %.Nümunə 3

Ammonyakın sintezində 56 l azotdan (n.ş.) 85 l ammonyak alındı. Ammonyakın çıxımını hesablayın.

1. N₂ + 3H₂ ⇄ 2NH₃: nəzəri V(NH₃) = 2 · 56 = 112 l.
2. η = 85/112 · 100 % ≈ 75,9 %.Niyə belədir?

   Dönən reaksiyada çıxım heç vaxt 100 % olmur — tarazlıq yaranır.

3. Cavab: ≈ 75,9 %.

Nümunə 4

Çıxım 80 % olarsa, 49 q sulfat turşusu almaq üçün neçə qram kükürd(VI)-oksid lazımdır? SO₃ + H₂O → H₂SO₄.

1. Nəzəri kütlə praktikidən böyükdür: mnəz = 49/0,8 = 61,25 q.Niyə belədir?

   Əks məsələdə praktiki kütləni η-ya bölürük — reagent itkiləri “ödəmək” üçün çox götürülür.

2. n(H₂SO₄) = 61,25/98 = 0,625 mol = n(SO₃); m(SO₃) = 0,625 · 80 = 50 q.
3. Cavab: 50 q SO₃.

Özün yoxla

10 q CaCO₃ parçalananda 5,04 q CaO alındı. Çıxım neçə faizdir?

Nəzəri: 0,1 mol · 56 = 5,6 q; η = 5,04/5,6.

Fəsil 5

Qarışıqlar və aşqarlı maddələrlə hesablamalar

Hekayə

Axşam ağartma bitib. Şagird boş kisəni qatlayarkən etiketi oxuyur: “Sönməmiş əhəng. CaO — ən azı 80 %. Aşqarlar: qum, gil, yanmamış CaCO₃”. Çəlləyə baxır — dibində boz çöküntü yığılıb: bu, suya qarışmayan aşqarlardır.

“Deməli, səhərki hesabım səhv idi!” Əgər kisədə yalnız 80 % CaO varsa, əslində neçə kq Ca(OH)₂ alınıb və çəlləyin dibində neçə kq aşqar var?

Etiketdə “CaO ən azı 80 %”; çəlləkdə boz aşqarlar dibə çökür.Aşqarlar və qarışıqlar

Təbii və texniki maddələrdə həmişə aşqarlar olur. Hesablamaya yalnız təmiz maddənin kütləsi daxil edilir: m(təmiz) = m(nümunə) · ω, ω = 1 − ω(aşqar). Qarışıqda hər komponent öz tənliyi üzrə reaksiyaya girir — onlar üçün ayrıca tənlik yazıb məhsulları toplayırıq.

Animasiya · aşqarlı əhəng: 80 % işləyirSu yalnız CaO ilə reaksiyaya girir, aşqarlar dəyişmir və çöküntüyə keçir.Hekayə

Etiketin sualı. m(CaO) = 28 · 0,8 = 22,4 kq, n = 22,4/56 = 0,4 kmol, m(Ca(OH)₂) = 0,4 · 74 = 29,6 kq — səhər hesablanan 37 kq-dan 7,4 kq az. Aşqarlar: 28 − 22,4 = 5,6 kq — onlar çəlləyin dibindədir. Maraqlıdır ki, 7,4 kq bir otağın divarına çəkilən əhəng qədərdir: “sürpriz” bir otaq çatmamağı demək idi!

Nümunə 5

Tərkibində 10 % aşqar olan 50 q əhəngdaşı (CaCO₃) xlorid turşusunda həll edildi. Neçə litr CO₂ (n.ş.) ayrılar?

1. m(CaCO₃) = 50 · 0,9 = 45 q; n = 45/100 = 0,45 mol.
2. CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂↑: n(CO₂) = 0,45 mol, V = 0,45 · 22,4 = 10,08 l.Niyə belədir?

   Aşqarların (məsələn, qumun) turşu ilə reaksiyaya girmədiyi qəbul edilir.

3. Cavab: 10,08 l CO₂.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

Eyni mol sayda götürülmüş CH₄ və C₃H₄-ün tam yanmasından cəmi 440 q CO₂ alınır. Yanma reaksiyasına daxil olan CH₄ və C₃H₄-ün kütlələri cəmini qramla hesablayın. Mᵣ(CH₄)=16, Mᵣ(C₃H₄)=40, Mᵣ(CO₂)=44

CH₄ → CO₂;   C₃H₄ → 3CO₂x + 3x = 440/44 = 10 → x = 2,52,5 · 16 + 2,5 · 40 = 140 qA) 140B) 400C) 160D) 120E) 180

1. Hər qazdan x mol: CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O — x mol CO₂; C₃H₄ + 4O₂ → 3CO₂ + 2H₂O — 3x mol CO₂.
2. Cəmi 4x mol CO₂; n(CO₂) = 440/44 = 10 mol → 4x = 10, x = 2,5 mol.Niyə belədir?

   DİM izahında 440 q-dan 10 mola keçid açıq yazılmayıb: n = m/M = 440/44.

3. m = 2,5 · 16 + 2,5 · 40 = 40 + 100 = 140 q.
4. Cavab: 140 q (A variantı).

DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)

Şərtə əsasən CH₄ və C₃H₄ … eyni mol sayda götürsək x mol CH₄ və x mol C₃H₄ olur. Uyğun tam yanma reaksiyaları üzərində hesablama aparaq. CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O C₃H₄ + 4O₂ → 3CO₂ + 2H₂O Reaksiya tənliklərindən aydın olur ki, cəmi 4x mol CO₂ alınır: 4x = 10, x = 2,5 mol Deməli 2,5 mol CH₄ və 2,5 mol C₃H₄ tam yanıb. Qarışığın kütləsi = 2,5 · 16 + 2,5 · 40 = 140 q olur.Mənbə: DİM izahı — 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

Tərkibində 20 % aşqar olan 25 q əhəngdaşı tam parçalandı. Neçə qram CaO alındı?

m(CaCO₃) = 20 q = 0,2 mol → 0,2 mol CaO · 56.

Yekun

Yadda saxla

• Tənlikdəki əmsallar mol nisbətini göstərir: m → n → (əmsallar) → n → m, V və ya N.
• Qazlar üçün həcmlər əmsallar kimi nisbətdədir; n.ş.-də 1 kmol qaz 22,4 m³ tutur; reaksiyada həcm dəyişməsi də tənliyə tabedir.
• Artıq və çatışmayan: n/əmsal kiçik olan maddəyə görə hesablanır; artıq maddənin qalığı məhsula keçmir.
• Çıxım: η = mpr/mnəz · 100 %; əks məsələdə mnəz = mpr/η.
• Aşqarlar: m(təmiz) = m(nümunə) · ω; qarışıqda hər komponent üçün ayrıca tənlik yazılır, məhsullar toplanır.

Tipik səhvlər

“Tənlik kütlələrin nisbətini göstərir: 2H₂ + O₂ → 2H₂O-da 2 q H₂ 1 q O₂ ilə reaksiyaya girir.”

Əmsallar mol nisbətidir: 2 mol (4 q) H₂ 1 mol (32 q) O₂ ilə reaksiyaya girir.

“Artıq məsələdə məhsulu hansı reagentə görə desən, hesablamaq olar.”

Yalnız tam sərf olunan (çatışmayan) maddəyə görə; artıq maddəyə görə hesab cavabı şişirdir.

“Çıxım 80 %-dirsə, reagentin 80 %-i götürülür.”

Çıxım məhsula aiddir: mpr = 0,8 · mnəz; lazım olan reagent isə əksinə çox götürülür (mnəz = mpr/0,8).

“Aşqarlı nümunənin bütün kütləsini tənliyə qoymaq olar.”

Tənliyə yalnız təmiz maddənin kütləsi qoyulur: m · ω.

Yekun

Müstəqil iş

Tapşırıqlar asandan çətinə düzülüb. Əvvəl özün həll et, sonra variantı seç; izah cavabdan sonra açılır.

1 · 1-ci səviyyə

2H₂ + O₂ → 2H₂O. 4 mol hidrogendən neçə mol su alınır?

n(H₂O) = n(H₂) — əmsallar eynidir (2 : 2).

2 · 1-ci səviyyə

Məhsulun çıxımı nədir?

η = mpr/mnəz · 100 %.

3 · 2-ci səviyyə

10 q H₂ və 64 q O₂ reaksiyaya girdi. Neçə qram su alınar?

n(H₂) = 5 mol, n(O₂) = 2 mol; 5/2 > 2/1 — O₂ çatışmır: n(H₂O) = 4 mol = 72 q.

4 · 2-ci səviyyə

Çıxım 80 % olarsa, 10 q CaCO₃ parçalananda neçə qram CaO alınar?

Nəzəri 5,6 q; 5,6 · 0,8 = 4,48 q.

5 · DİM səviyyəsi

Tərkibində 20 % aşqar olan 25 q əhəngdaşı HCl ilə reaksiyaya girdi. Neçə litr CO₂ (n.ş.) ayrılar?

20 q CaCO₃ = 0,2 mol → 0,2 mol CO₂ = 4,48 l.

6 · DİM səviyyəsi

13 q sink 0,3 mol HCl ilə reaksiyaya girdi. Neçə litr H₂ (n.ş.) ayrılar? Aᵣ(Zn) = 65

n(Zn) = 0,2 mol tələb edir 0,4 mol HCl — HCl çatışmır: n(H₂) = 0,15 mol = 3,36 l.

İmtahan tapşırıqları və rəsmi izahlar — DİM:

1. 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Kimyəvi tənliklərə əsasən hesablamalar (A variantı, 56; B-54, C-53, D-55)
2. 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Kimyəvi tənliklər üzrə hesablamalar (A variantı, 32; B-34, C-51, D-49)
3. 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Kimyəvi tənliklər üzrə hesablamalar (A variantı, 89; B-89, C-89, D-89)
4. 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Formul və tənliklər üzrə hesablamalar (A variantı, 38; B-46, C-39, D-35)

Hekayə, səhnələr, nümunələr, “Özün yoxla” və “Müstəqil iş” tapşırıqları bizimdir, DİM-ə aid deyil. DİM tapşırıqları və izahları mənbədəki kimi verilib; “…” işarəsi buraxılmış hissəni göstərir.