Daxil olQeydiyyatdan keç
Qeydiyyat

Duzlar. Qeyri-üzvi birləşmələr arasında genetik əlaqə

KimyaTurşular və əsaslar

Dərsin mətni
Turşular və əsaslar · Mövzu 16 / 35

Duzlar. Qeyri-üzvi birləşmələr arasında genetik əlaqə

Bu dərsi evdə, şənbə günü keçəcəyik: ana xəmirə çörək sodası qatır, çaydanın dibində ərp yığılıb, ata divarı əhəng məhlulu ilə suvayır. Üç hadisənin hamısında duzlar iştirak edir. Duzların növlərini və adlarını, turş və əsasi duzların nə vaxt alındığını, duzların alınmasını və xassələrini öyrənəcək, maddə sinifləri arasında genetik əlaqəni izləyəcək və DİM tapşırıqlarını həll edəcəyik.

≈ 50 dəqiqə4 fəsil11 DİM tapşırığı8–9-cu sinif materialı

Bu dərsdən sonra bacaracaqsan

  • duzları normal, turş, əsasi, ikiqat və kompleks duzlara ayırmağı və adlandırmağı;
  • mol nisbətinə görə hansı duzun alındığını müəyyən etməyi;
  • duzların alınma üsullarını və kimyəvi xassələrini tənliklərlə yazmağı;
  • metal və qeyri-metalın genetik sıralarını qurmağı, çevrilmə zəncirlərini həll etməyi.

Başlamazdan əvvəl xatırla

  • Oksidlər, əsaslar, turşular və neytrallaşma.
  • Valentlik, ionların yükləri, gərginlik sırası.
  • Maddə miqdarı və molyar kütlə.

Mündəricat

  1. GirişSituasiya: piroq niyə qabarır?hekayə və təxmin
  2. Fəsil 1Duzların təsnifatı və adlandırılmasınormal, turş, əsasi, ikiqat; adlar
  3. Fəsil 2Turş və əsasi duzlar: mol nisbətinisbət, turş və əsasi duzlar, ərp
  4. Fəsil 3Duzların alınması və kimyəvi xassələrialınma üsulları, xassələr, çöküntü, soda
  5. Fəsil 4Qeyri-üzvi birləşmələr arasında genetik əlaqəgenetik sıralar, zəncirlər, suvaq
  6. Məşqİmtahan tapşırıqları ilə məşq5 DİM tapşırığı: cavab və rəsmi izah
  7. YekunYadda saxlaqısa xülasə və tipik səhvlər
  8. YekunMüstəqil iş6 tapşırıq, asandan çətinə
Giriş

Situasiya: piroq niyə qabarır?

aria-hidden="true" focusable="false" style="position:absolute;width:0;height:0;overflow:hidden">AgCCaClHNaOPHekayə

Şənbə səhəri ana piroq bişirir. Xəmirə maya yox, bir qaşıq çörək sodası qatır. Qutunun üstündə yazılıb: “natrium-hidrokarbonat, NaHCO₃”. Şagird soruşur: “Bu duzun adında niyə “hidro” var? Adi soda Na₂CO₃ deyilmi?”

Ana xəmiri sobaya qoyur — şüşənin arxasında piroq gözlə görünən şəkildə qabarır. Soda qızanda parçalanır və karbon qazı xəmiri “şişirdir”. Xəmirdə 8,4 q soda var. Qızanda neçə litr (n.ş.) CO₂ ayrılır?

Sobada xəmir qabarır; dairədə CO₂ molekulları qabarcıqları böyüdür.Əvvəlcə təxmin et

Sənin fikrincə, 8,4 q NaHCO₃ qızanda neçə litr CO₂ ayrılır? Cavabı 3-cü fəsildə hesablayacağıq.

Çörək sodası, xörək duzu, təbaşir, mərmər, gips, mineral gübrələr — bunların hamısı duzlardır. Bu dərsdə duzları növlərinə ayıracaq, adlandırmağı öyrənəcək, turş və əsasi duzların nə vaxt alındığını görəcək, duzların alınma üsullarını və xassələrini öyrənəcəyik. Sonda isə metal, oksid, əsas, turşu və duzun bir-birinə necə çevrildiyini — genetik əlaqəni izləyəcəyik.

Fəsil 1

Duzların təsnifatı və adlandırılması

Duzlar

Duzlar — metal kationlarından (və ya NH₄⁺) və turşu qalığı anionlarından ibarət mürəkkəb maddələrdir. Duzu turşunun hidrogen atomlarının metalla əvəz olunmasının və ya əsasın hidroksid qruplarının turşu qalığı ilə əvəz olunmasının məhsulu kimi təsəvvür etmək olar.

Animasiya · hidrogen natriumla əvəz olunurOrtofosfat turşusunda üç hidrogen atomu var. Biri və ya ikisi əvəz olunanda turş duzlar, üçü də əvəz olunanda normal duz alınır.
Duzun tipiTərkibiNümunə
normalbütün H əvəz olunubNa₂SO₄ — natrium-sulfat, K₃PO₄ — kalium-ortofosfat
turşH-ın bir hissəsi qalıbNaHCO₃ — natrium-hidrokarbonat, Ca(H₂PO₄)₂ — kalsium-dihidroortofosfat
əsasiOH qrupunun bir hissəsi qalıbMg(OH)Cl — maqnezium-hidroksoxlorid, (CuOH)₂CO₃ — mis(II)-hidroksokarbonat (malaxit)
ikiqatiki metal, bir turşu qalığıKAl(SO₄)₂ — kalium-alüminium-sulfat (kristalhidratı KAl(SO₄)₂·12H₂O — zəy)
komplekskompleks ionNa[Al(OH)₄], K₄[Fe(CN)₆]

Adlandırma. Azərbaycan dilində əvvəl metal, sonra defislə turşu qalığı yazılır: natrium-xlorid. Turşu qalıqlarının adları: Cl⁻ — xlorid, S²⁻ — sulfid, SO₄²⁻ — sulfat, SO₃²⁻ — sulfit, NO₃⁻ — nitrat, NO₂⁻ — nitrit, CO₃²⁻ — karbonat, SiO₃²⁻ — silikat, PO₄³⁻ — ortofosfat, PO₃⁻ — metafosfat. Turş duzlarda “hidro-” (bir H) və “dihidro-” (iki H), əsasi duzlarda “hidrokso-” əlavə olunur. Dəyişkən valentli metalın valentliyi mötərizədə göstərilir: dəmir(III)-xlorid FeCl₃.

Nümunə 1

Ca(H₂PO₄)₂ (superfosfat gübrəsinin əsası) və Al(OH)₂Cl duzlarını adlandırın və tipini müəyyən edin.

  1. Ca(H₂PO₄)₂: anion H₂PO₄⁻ — iki hidrogen qalıb → kalsium-dihidroortofosfat, turş duz.Niyə belədir?

    Turşunun əvəz olunmamış hidrogeni duzun tərkibində qalıb.

  2. Al(OH)₂Cl: alüminiumda iki OH qrupu qalıb → alüminium-dihidroksoxlorid, əsasi duz.
  3. Cavab: kalsium-dihidroortofosfat — turş duz; alüminium-dihidroksoxlorid — əsasi duz.
İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

Verilmiş duzun adını və tipini müəyyən edin.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) maqnezium-dihidroortofosfat | turşB) maqnezium-hidroortofosfat | turşC) maqnezium-ortofosfat | normalD) maqnezium-hidroortofosfat | normalE) maqnezium-metafosfat | qarışıq
  1. Anion HPO₄²⁻: ortofosfat turşusunun (H₃PO₄) bir hidrogeni qalıb, ikisi metalla əvəz olunub.
  2. Bir hidrogen → “hidro-”: maqnezium-hidroortofosfat (“dihidro” — H₂PO₄⁻ üçündür).
  3. Tərkibində əvəz olunmamış H olduğu üçün turş duzdur.Niyə belədir?

    Normal duzda bütün hidrogen atomları əvəz olunur — Mg₃(PO₄)₂.

  4. Cavab: maqnezium-hidroortofosfat, turş (B variantı).
DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)
MgHPO₄ – maqnezium-hidroortofosfat, turş duzdurMənbə: DİM izahı — 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)
İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

X hansı elementlər ola bilməz?1. Na 2. K 3. Ba 4. Al 5. H 6. Fe

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.
  1. Formulda hər X atomu yalnız bir oksigenlə bir rabitə əmələ gətirir — X birvalentlidir; bu, X₂CO₃ duzudur (və ya turşudur).
  2. Na, K, H birvalentlidir: Na₂CO₃, K₂CO₃, H₂CO₃ — ola bilər.Niyə belədir?

    H₂CO₃ duz deyil, turşudur, amma quruluşu eynidir.

  3. Ba (II), Al (III), Fe (II, III) birvalentli deyil — ola bilməz: BaCO₃-də bir Ba iki oksigenlə bağlıdır.
  4. Cavab: 3, 4, 6.
DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)
Verilmiş struktur formulundan görünür ki,X elementi I valentli (Na, K və H) olmalıdır.X elementi Ba, Al və Fe ola bilməz.Ba – II, Al – III, Fe – II, III valentli olur.Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF)
Özün yoxla

Kalium-alüminium-sulfatın (KAl(SO₄)₂) bir formul vahidində neçə atom var?

1 K + 1 Al + 2 · (1 S + 4 O).

Fəsil 2

Turş və əsasi duzlar: mol nisbəti

Hekayə

Piroq bişənə qədər ana çay qoyur. Şagird çaydanın içinə baxır: dibi və divarları ağ-boz qabıqla — ərplə örtülüb. Ana deyir: “Bizim su codur, hər ay çaydanı limon turşusu ilə təmizləyirəm.”

Şagird su kanalının hesabatında oxuyur: suyun hər litrində 0,162 q kalsium-hidrokarbonat Ca(HCO₃)₂ var. Ərp nədir və bir ayda qaynadılan 10 l sudan çaydanda neçə qram ərp yığılır?

Çaydan qaynayır; dairədə dibdə ağ ərp kristalları yığılır, CO₂ qabarcıqları qalxır.

Çoxəsaslı turşu qələvi ilə hansı duzu verəcək? Bu, maddələrin mol nisbətindən asılıdır. Turşu artıq olanda turş duz, qələvi kifayət qədər olanda normal duz alınır. Əsasi duzlar isə çoxturşulu əsas (Mg(OH)₂, Cu(OH)₂, Al(OH)₃) çatışmayan miqdarda turşu ilə reaksiyaya girəndə yaranır.

1 : 1 — NaOH + H₂SO₄ → NaHSO₄ + H₂O   |   2 : 1 — 2NaOH + H₂SO₄ → Na₂SO₄ + 2H₂OMg(OH)₂ + HCl → Mg(OH)Cl + H₂O   |   Mg(OH)₂ + 2HCl → MgCl₂ + 2H₂O

Duzlar bir-birinə çevrilə bilir: turş duz qələvi ilə normal duza (NaHCO₃ + NaOH → Na₂CO₃ + H₂O), normal duz turşu ilə turş duza (Na₂CO₃ + CO₂ + H₂O → 2NaHCO₃), əsasi duz turşu ilə normal duza keçir.

Animasiya · normal duz ⇄ turş duzCO₂ əhəng suyundan keçəndə əvvəl həll olmayan normal duz CaCO₃ çökür, CO₂ artıq olanda həll olan turş duz Ca(HCO₃)₂ yaranır. Qaynadanda turş duz yenidən CaCO₃-ə parçalanır — ərp belə əmələ gəlir.Hekayə

Çaydanın sualı. Ərp — kalsium-karbonatdır: Ca(HCO₃)₂ t→ CaCO₃↓ + CO₂↑ + H₂O. 10 l suda 10 · 0,162 = 1,62 q Ca(HCO₃)₂; n = 1,62 / 162 = 0,01 mol → m(CaCO₃) = 0,01 · 100 = 1 q. Hər ay bir qram “daş” — ona görə ərpi turşu ilə təmizləyirlər: CaCO₃ + 2H⁺ → Ca²⁺ + CO₂↑ + H₂O.

Laboratoriyada turşunu seç və 1 mol turşuya əlavə olunan NaOH-ın miqdarını dəyiş: qarışıqda hansı duzların və nə qədər qaldığını izlə.

Laboratoriya · turşu + NaOH: hansı duz?n(NaOH) 1 mol turşuya, mol1.5Nümunə 2

0,1 mol H₃PO₄ olan məhlula 8 q NaOH əlavə olundu. Hansı duz və neçə qram alınır?

  1. n(NaOH) = 8/40 = 0,2 mol; nisbət NaOH : H₃PO₄ = 2 : 1.
  2. H₃PO₄ + 2NaOH → Na₂HPO₄ + 2H₂O — iki hidrogen əvəz olunur.Niyə belədir?

    Nisbət 1 : 1 olsaydı NaH₂PO₄, 3 : 1 olsaydı Na₃PO₄ alınardı.

  3. m(Na₂HPO₄) = 0,1 · 142 = 14,2 q.
  4. Cavab: Na₂HPO₄, 14,2 q.
İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

1 mol H₃PO₄ + x mol NaOH → → 1 mol normal duz + x mol H₂O 1 mol H₂SO₄ + y mol NaOH → → 1 mol turş duz + y mol H₂O 1 mol HPO₃ + z mol NaOH → → 1 mol normal duz + z mol H₂O Reaksiya sxemlərinə əsasən x + y + z cəmini hesablayın.

A) 3B) 5C) 6D) 7E) 4
  1. Normal duz Na₃PO₄ — üç hidrogen əvəz olunur: H₃PO₄ + 3NaOH → Na₃PO₄ + 3H₂O, x = 3.Niyə belədir?

    Hər əvəz olunan H⁺ bir OH⁻ ilə bir H₂O verir.

  2. Turş duz NaHSO₄ — bir hidrogen: H₂SO₄ + NaOH → NaHSO₄ + H₂O, y = 1.
  3. Metafosfat turşusu HPO₃ birəsaslıdır: HPO₃ + NaOH → NaPO₃ + H₂O, z = 1.
  4. x + y + z = 3 + 1 + 1 = 5.
  5. Cavab: 5 (B variantı).
DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)
1 mol H₃PO₄ + 3 mol NaOH → → 1 mol Na₃PO₄ (normal duz) + 3 mol H₂O reaksiyasından normal duz alınıbsa, x = 3 olur. 1 mol H₂SO₄ + 1 mol NaOH → → 1 mol NaHSO₄ (turş duz) + 1 mol H₂O reaksiyasından turş duz alınıbsa, y = 1 olur. 1 mol HPO₃ + 1 mol NaOH → → 1 mol NaPO₃ (normal duz) + 1 mol H₂O reaksiyasına əsasən z = 1 olur. x + y + z = 5Mənbə: DİM izahı — 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF)
İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

I, II, III reaksiyalardan alınan duzun 1 molunda atomların mol sayını hesablayın.

Variantlarda sütunlar: I | II | III.

MaddələrReaksiyaya tam daxil olan maddələrReaksiyalar
1 mol H₂SO₄1 mol Mg(OH)₂I
2 mol Mg(OH)₂1 mol H₂SO₄II
1 mol H₃PO₄1 mol Mg(OH)₂III
A) 6 | 11 | 7B) 11 | 7 | 7C) 13 | 7 | 11D) 13 | 6 | 11E) 6 | 11 | 9
  1. I: 1 : 1 — H₂SO₄ + Mg(OH)₂ → MgSO₄ + 2H₂O: normal duz MgSO₄, atomlar 1 + 1 + 4 = 6.
  2. II: əsas artıqdır (2 : 1) — əsasi duz: 2Mg(OH)₂ + H₂SO₄ → (MgOH)₂SO₄ + 2H₂O; atomlar 2 · 3 + 1 + 4 = 11.Niyə belədir?

    Hər Mg-də bir OH qalır: MgOH qrupu 3 atomdur.

  3. III: turşu artıqdır (H₃PO₄ : Mg(OH)₂ = 1 : 1) — turş duz: H₃PO₄ + Mg(OH)₂ → MgHPO₄ + 2H₂O; atomlar 1 + 1 + 1 + 4 = 7.
  4. Cavab: 6, 11, 7 (A variantı).
DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)
I.1mol H₂SO₄ + 1 mol Mg(OH)₂ → MgSO₄ + 2H₂O II. 2 mol Mg(OH)₂ + 1mol H₂SO₄ → (MgOH)₂SO₄ + 2H₂O III. 1 mol H₃PO₄ + 1 mol Mg(OH)₂ → MgHPO₄ + 2H₂O I reaksiyadan alınan duz MgSO₄ –dür, 1 molunda 6 mol atom var. II reaksiyadan alınan duz (MgOH)₂SO₄-dür, 1 molunda 11 mol atom var III reaksiyadan alınan duz MgHPO₄-dür, 1 molunda 7 mol atom varMənbə: DİM izahı — 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)
Özün yoxla

4 q NaOH və 9,8 q H₂SO₄ reaksiyaya girdi. Neçə qram duz alındı?

0,1 mol : 0,1 mol = 1 : 1 → NaHSO₄ (M = 120).

Fəsil 3

Duzların alınması və kimyəvi xassələri

Duzların alınma üsulları
  1. metal + qeyri-metal: 2Na + Cl₂ → 2NaCl
  2. metal + turşu: Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂↑
  3. metal + duz: Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu
  4. əsasi oksid + turşu oksidi: CaO + CO₂ → CaCO₃
  5. əsasi oksid + turşu: CuO + H₂SO₄ → CuSO₄ + H₂O; əsas + turşu oksidi: 2NaOH + SO₂ → Na₂SO₃ + H₂O
  6. əsas + turşu (neytrallaşma): NaOH + HCl → NaCl + H₂O
  7. duz + turşu, duz + qələvi, duz + duz (çöküntü, qaz və ya zəif elektrolit alınırsa)
Duzların kimyəvi xassələri
  1. Metallarla — daha aktiv metal az aktivi sıxışdırır: Zn + Pb(NO₃)₂ → Zn(NO₃)₂ + Pb.
  2. Turşularla: Na₂CO₃ + 2HCl → 2NaCl + H₂O + CO₂↑; BaCl₂ + H₂SO₄ → BaSO₄↓ + 2HCl.
  3. Qələvilərlə: CuSO₄ + 2NaOH → Cu(OH)₂↓ + Na₂SO₄; NH₄Cl + NaOH → NaCl + NH₃↑ + H₂O.
  4. Duzlarla — çöküntü alınırsa: AgNO₃ + NaCl → AgCl↓ + NaNO₃.
  5. Qızdırdıqda bir çox duz parçalanır: CaCO₃ → CaO + CO₂; 2KNO₃ → 2KNO₂ + O₂; 2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + H₂O + CO₂.
Animasiya · iki duz: çöküntü yaranırMəhlulları qarışdıranda ionlar sərbəst hərəkət edir. Yalnız Ag⁺ və Cl⁻ ionları birləşib həll olmayan AgCl əmələ gətirir; Na⁺ və NO₃⁻ dəyişmir — onlar qısa ion tənliyinə yazılmır.Hekayə

Piroqun sualı. Turşu olmayanda çörək sodası qızanda parçalanır: 2NaHCO₃ t→ Na₂CO₃ + H₂O + CO₂↑. n(NaHCO₃) = 8,4 / 84 = 0,1 mol → n(CO₂) = 0,05 mol, V = 0,05 · 22,4 = 1,12 l. Əgər xəmirə kefir və ya limon suyu (turşu) qatılsa, soda turşu ilə reaksiyaya girir — NaHCO₃ + H⁺ → Na⁺ + H₂O + CO₂↑ — və CO₂ iki dəfə çox, 2,24 l olar; xəmirdə Na₂CO₃-ün acı dadı da qalmaz.

Nümunə 3

20,8 q BaCl₂ olan məhlula artıq miqdarda sulfat turşusu əlavə olundu. Neçə qram çöküntü alındı?

  1. BaCl₂ + H₂SO₄ → BaSO₄↓ + 2HCl; ion tənliyi Ba²⁺ + SO₄²⁻ → BaSO₄↓.
  2. n(BaCl₂) = 20,8 / 208 = 0,1 mol → m(BaSO₄) = 0,1 · 233 = 23,3 q.
  3. Cavab: 23,3 q BaSO₄.
Özün yoxla

17 q AgNO₃ olan məhlula artıq miqdarda NaCl əlavə olundu. Neçə qram AgCl çökər? (M(AgNO₃) = 170, M(AgCl) = 143,5)

n(AgNO₃) = 0,1 mol = n(AgCl).

Fəsil 4

Qeyri-üzvi birləşmələr arasında genetik əlaqə

Hekayə

Günortadan sonra ata vanna otağını təmir edir. O, söndürülmüş əhəngi qumla qarışdırıb məhlul hazırlayır və mala ilə kərpic divarı suvayır. “Bu əhəngi əhəngdaşından — CaCO₃-dən — sobada yandırıb alırlar”, — deyir.

Bir neçə həftəyə suvaq havanın karbon qazını udub bərkiyir. Şagird hesablayır: 100 kq əhəngdaşından alınan əhəng divarda bərkiyəndə neçə kiloqram CaCO₃ yenidən əmələ gəlir?

Ata divarı suvayır; dairədə Ca(OH)₂ havanın CO₂-si ilə CaCO₃-ə çevrilir.Genetik əlaqə

Genetik əlaqə — müxtəlif sinif maddələrinin bir-birindən alınması və eyni elementin bir sinifdən digərinə keçməsidir. Metalın genetik sırası: metal → əsasi oksid → əsas → duz. Qeyri-metalın genetik sırası: qeyri-metal → turşu oksidi → turşu → duz. Hər iki sıra duzda birləşir.

Animasiya · iki genetik sıraKalsium və karbon sıraları kalsium-karbonatda görüşür. Duz həm əsas ilə turşudan, həm oksidlərdən, həm də əsas ilə turşu oksidindən alına bilər.

Sırada hər addım birbaşa getməyə bilər: CuO, Fe₂O₃, SiO₂ su ilə reaksiyaya girmir, ona görə onların hidroksidləri dolayı yolla — duz vasitəsilə alınır: CuO → CuCl₂ → Cu(OH)₂. Zəncir tapşırıqlarında hər oxun üstündəki reagenti və şərti nəzərə al.

Hekayə

Suvağın sualı. Kalsium dövrə vurur: CaCO₃ t→ CaO + CO₂↑; CaO + H₂O → Ca(OH)₂; Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃ + H₂O. Hər addımda bir mol kalsium bir mol məhsula keçir: 100 kq CaCO₃ = 1 kmol → 1 kmol CaO (56 kq) → 1 kmol Ca(OH)₂ (74 kq) → yenə 1 kmol, yəni 100 kq CaCO₃. Əhəngdaşı “daşdan daşa” qayıdır, yalnız formasını dəyişir.

Nümunə 4

P → P₂O₅ → H₃PO₄ → Ca₃(PO₄)₂ zəncirinin tənliklərini yazın.

  1. 4P + 5O₂ → 2P₂O₅ — qeyri-metal → turşu oksidi.
  2. P₂O₅ + 3H₂O → 2H₃PO₄ — turşu oksidi → turşu.
  3. 2H₃PO₄ + 3Ca(OH)₂ → Ca₃(PO₄)₂↓ + 6H₂O — turşu → duz.Niyə belədir?

    Normal duz üçün turşunun bütün 6 hidrogeni 6 OH⁻ ilə neytrallaşmalıdır.

  4. Cavab: üç tənlik yuxarıdadır.
İmtahanda belə soruşulurDİM · 07.06.2026

H₂SO₄(qatı) +Na→−(Na₂SO₄+Y) X +Z,t→−Y S +O₂, t,→ ZX, Y və Z maddələrini müəyyən edin.

A) H₂S | SO₂ | H₂OB) SO₂ | H₂O | H₂SC) SO₂ | H₂S | H₂OD) H₂O | H₂S | SO₂E) H₂S | H₂O | SO₂
  1. Qatı H₂SO₄ aktiv metal (Na) ilə H₂S-ə qədər reduksiya olunur: 8Na + 5H₂SO₄(qatı) → 4Na₂SO₄ + H₂S↑ + 4H₂O. Deməli, X = H₂S, Y = H₂O.Niyə belədir?

    Hidrogen ayrılmır: qatı turşuda oksidləşdirici S⁺⁶-dır.

  2. H₂S-dən kükürd: 2H₂S + SO₂ → 3S + 2H₂O — Z = SO₂, yenə su (Y) ayrılır.
  3. Yoxlama: S + O₂ → SO₂ — zəncirin sonunda da Z = SO₂ alınır.
  4. Cavab: X — H₂S, Y — H₂O, Z — SO₂ (E variantı).
DİM-in rəsmi izahı (07.06.2026)
H₂SO₄(qatı) +Na→−(Na₂SO₄+H₂O) H₂S +SO₂,t→− H₂O S +O₂, t,→ SO₂ Sxemə əsasən X – H₂S, Y- H₂O, Z- SO₂Mənbə: DİM izahı — 07.06.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)
İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

L+T → reaksiyası baş vermirsə, uyğunluğu müəyyən edin. 1. X 2. Y 3. Za. KCl b. P₂O₅ c. Cl₂ d. H₂O e. O₂

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.
  1. Yuxarı ox (MnO₂, t): 2KClO₃ → 2KCl + 3O₂ — X + Y = O₂ + KCl.
  2. Sola ox (P, t): 5KClO₃ + 6P → 5KCl + 3P₂O₅ — Y = KCl təkrar olunur, deməli Y = KCl, X = O₂, L = P₂O₅.
  3. Sağa ox (+HCl): KClO₃ + 6HCl → KCl + 3Cl₂↑ + 3H₂O — Z və T: Cl₂ və H₂O.
  4. L + T reaksiyası getmir: P₂O₅ su ilə reaksiyaya girir (H₃PO₄), xlorla isə yox — T = Cl₂, Z = H₂O.Niyə belədir?

    Turşu oksidi su ilə turşu verir — bu, genetik əlaqənin addımıdır.

  5. Diqqət: DİM izahındakı tənliklər əmsalsız sxemdir; balanslı şəkilləri yuxarıdakı addımlardadır.
  6. Cavab: 1 – e, 2 – a, 3 – d.
DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)
KClO₃ + P t→ KCl + P₂O₅ KClO₃ + HCl → KCl + Cl₂ + H₂O KClO₃ t→ KCl + O₂ Y= KCl, X=O₂, L =P₂O₅-dir. Əgər L+T → reaksiyası baş vermirsə , T=Cl₂, Z =H₂O – dur.Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)
Özün yoxla

Cu → CuO → CuCl₂ → Cu(OH)₂ → CuO zəncirində 6,4 q misdən sonda neçə qram CuO alınar (itkisiz)?

Mis atomları itmir: 0,1 mol Cu → 0,1 mol CuO (M = 80).

Məşq

İmtahan tapşırıqları ilə məşq

Bu tapşırıqlar DİM imtahanlarındandır. Əvvəl özün həll et, sonra “Cavab və DİM izahı” düyməsini aç.

DİM · 07.06.2026

x-i hesablayın. Mᵣ(NaOH)=40, Mᵣ(H₃PO₄)=98

Reaksiyaya daxil olan maddələrKütləsi, qAlınan duzun formulu
NaOH8NaH₂PO₄
H₃PO₄x

Açıq tapşırıq: cavabı özün yaz.

Cavab və DİM izahı

Cavab: 19,6

8 q x q NaOH + H₃PO₄ → NaH₂PO₄ + H₂O 40 q 98 q 8 q NaOH------ x q H₃PO₄ 40 q NaOH----- 98 q H₃PO₄ x = 19,6 qMənbə: DİM izahı — 07.06.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)
DİM · 01.06.2025

Uyğunluğu müəyyən edin.Duzun adı1. Natrium-hidroortofosfat2. Natrium-dihidroortofosfat3. Natrium-ortofosfatDuzun xassəsi və tipia. H₃PO₄ ilə reaksiyaya daxil olmurb. NaOH ilə reaksiyaya daxil olmurc. H₃PO₄ və NaOH ilə reaksiyaya daxil olurd. normal duzdure. ikiqat duzdur

Açıq tapşırıq: cavabı özün yaz.

Cavab və DİM izahı

Cavab: 1 – c; 2 – a; 3 – b, d.

Na₂HPO₄ (natrium-hidroortofosfat) H₃PO₄ və NaOH ilə reaksiyaya daxil olur (c).NaH₂PO₄ (natrium-dihidroortofosfat) H₃PO₄ ilə reaksiyaya daxil olmur (a).Na₃PO₄ (natrium-ortofosfat) NaOH ilə reaksiyaya daxilolmur (b) və normal duzdur (d).Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)
DİM · 01.06.2025

Y-in bir molunda olan ion rabitələrin sayının polyar-kovalent rabitələrin sayına nisbəti 0,6 olarsa, doğru olanları müəyyən edin.1. a=2, b=3, c=12. a=3, b=2, c=13. a=1, b=2, c=34. a=1, b=3, c=25. a=2, b=2, c=2

Açıq tapşırıq: cavabı özün yaz.

Cavab və DİM izahı

Cavab: 1, 4 (a = 2, b = 3, c = 1 və ya a = 1, b = 3, c = 2). Diqqət: K₃PO₄-ün 1 molunda 3N_A ion rabitəsi var (ionların sayı 4N_A-dır: 3K⁺ + PO₄³⁻); P=O ikiqat rabitəsi kovalent rabitələr sayılanda 2 kimi götürülür: 3 : 5 = 0,6.

K₃PO₄ duzunun 1 molunda … 5N_A sayda kovalent rabitə olduğundan 3 : 5 = 0,6 olur. Deməli, b = 3. Y maddəsinin alınması həmçinin digər iki ardıcıl reaksiya nəticəsində mümkün olduğundanb = a + c şərti ödənilməlidir. Yəni a = 2 olduqda c = 1;a = 1 olduqda isə c = 2 ola bilər. …Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)
DİM · 12.07.2026

Cavab vərəqində verilən cədvəli tamamlayın.

Situasiya (DİM): AgNO₃-ün doymamış məhlulları aşağıdakı sxemlər üzrə hazırlanır:I məhlula su əlavə etdikdə məhluldakı suyun kütləsi “n” dəfə artır və II məhlul alınır.III məhlula su əlavə etdikdə məhluldakı suyun kütləsi “m” dəfə artır və IV məhlul alınır.II və IV məhlulları qarışdırdıqda a %-li AgNO₃ məhlulu alınır.Alınmış a %-li AgNO₃ məhlulu tərkibində 0,3 mol NaCl olan məhlul ilə reaksiyaya daxil olduqda hər iki duz tam sərf olunur.(AgNO₃ duzunun hidroliz ehtimalını nəzərə almayın.)Mᵣ(AgNO₃)=170Cavab vərəqindəki cədvəl: 1) baş verən reaksiyanın tənliyini yazın; 2) x-in qiymətini hesablayın.

Açıq tapşırıq: cavabı özün yaz.

Cavab və DİM izahı

Cavab: 1) AgNO₃ + NaCl → AgCl↓ + NaNO₃; 2) x = 42,5 q. Həll: II və IV məhlullarda AgNO₃ 3x · 0,2 = 0,6x və 2x · 0,3 = 0,6x q, cəmi 1,2x q; NaCl ilə 1 : 1 → n(AgNO₃) = 0,3 mol = 51 q; 1,2x = 51, x = 42,5.

… AgNO₃ + NaCl → AgCl↓ + NaNO₃ … x-in qiymətini hesablayın. … m q 0,3 mol AgNO₃ + NaCl → AgCl↓ + NaNO₃ 170 q 1 mol m = 51 q 1,2x = 51 x = 42,5 qMənbə: DİM izahı — 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)
DİM · 12.07.2026

Hansı halda hər iki birləşmə reaksiyası mümkündür?

A) S + I₂ → ; S + F₂ →B) Na₂O + H₂O → ; Si + H₂ →C) Na₂O + H₂O → ; S + F₂ →D) CO + CH₃OH → ; S + I₂ →E) P + H₂ → ; Si + H₂ →Cavab və DİM izahı

Cavab: Na₂O + H₂O → ; S + F₂ → (C variantı). Na₂O + H₂O → 2NaOH, S + 3F₂ → SF₆; iyod kükürdlə, hidrogen silisium və fosforla birbaşa birləşmir. D-də CO + CH₃OH → CH₃COOH (katalizatorla) birləşmə reaksiyasıdır, amma S + I₂ getmir.

S + I₂ → reaksiya getmir S + F₂ → SF₆ B) Na₂O + H₂O → NaOH Si + H₂ → reaksiya getmir C) Na₂O + H₂O → NaOH S + F₂ → SF₆ D) CO + CH₃OH → … S + I₂ → reaksiya getmir E) P + H₂ → reaksiya getmir Si + H₂ → reaksiya getmirMənbə: DİM izahı — 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)
Yekun

Yadda saxla

  • Duz — metal (və ya NH₄⁺) kationlarından və turşu qalığı anionlarından ibarət maddədir; tipləri: normal, turş (NaHCO₃), əsasi (Mg(OH)Cl), ikiqat (KAl(SO₄)₂), kompleks (Na[Al(OH)₄]).
  • Adlar: hidro- (bir H), dihidro- (iki H), hidrokso- (OH); SO₄²⁻ — sulfat, SO₃²⁻ — sulfit, PO₄³⁻ — ortofosfat, PO₃⁻ — metafosfat.
  • Turşu artıq — turş duz, əsas artıq — əsasi duz: H₃PO₄ + NaOH (1 : 1) → NaH₂PO₄; (1 : 2) → Na₂HPO₄; (1 : 3) → Na₃PO₄.
  • Ca(HCO₃)₂ qaynadanda CaCO₃-ə (ərp) parçalanır; 2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + H₂O + CO₂.
  • Duzlar metallarla, turşularla, qələvilərlə və bir-biri ilə reaksiyaya girir — çöküntü, qaz və ya zəif elektrolit alınırsa.
  • Genetik sıralar: metal → əsasi oksid → əsas → duz; qeyri-metal → turşu oksidi → turşu → duz.

Tipik səhvlər

“Turş duzun məhlulu həmişə turş mühit yaradır.”

NaHCO₃ məhlulu zəif qələvidir (hidroliz); NaHSO₄ isə turşdur. Ad duzun tərkibini göstərir, mühiti yox.

“Bütün duzlar suda həll olur.”

BaSO₄, AgCl, CaCO₃, Ca₃(PO₄)₂ həll olmur — buna görə də onlar çöküntü kimi alınır.

“İki duz həmişə mübadilə reaksiyasına girir.”

Yalnız çöküntü alınanda: NaCl + KNO₃ qarışığında reaksiya getmir.

“Hər əsasi oksid su ilə əsas verir.”

Yalnız qələvi və qələvi-torpaq metalların oksidləri; Cu(OH)₂ CuO-dan duz vasitəsilə alınır.

Yekun

Müstəqil iş

Tapşırıqlar asandan çətinə düzülüb. Əvvəl özün həll et, sonra variantı seç; izah cavabdan sonra açılır.

1 · 1-ci səviyyə

NaHCO₃ hansı tip duzdur?

Karbonat turşusunun bir hidrogeni qalıb.

2 · 1-ci səviyyə

Na₂SO₃ duzunun adı hansıdır?

SO₃²⁻ — sulfit ionu (H₂SO₃-ün qalığı).

3 · 2-ci səviyyə

Hansı cüt məhlul qarışdırılanda reaksiya gedir?

BaSO₄ çöküntüsü alınır.

4 · 2-ci səviyyə

1 mol H₂SO₄ ilə 1 mol NaOH reaksiyasından hansı duz alınır?

1 : 1 — bir hidrogen əvəz olunur: turş duz.

5 · DİM səviyyəsi

0,3 mol NaOH 0,1 mol H₃PO₄ ilə reaksiyaya girdi. Neçə qram duz alındı?

3 : 1 → Na₃PO₄; 0,1 · 164 = 16,4 q.

6 · DİM səviyyəsi

Ca → X → Ca(OH)₂ → Y → CaO zəncirində X və Y hansılardır?

2Ca + O₂ → 2CaO; CaO + H₂O → Ca(OH)₂; Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃ + H₂O; CaCO₃ t→ CaO + CO₂.

İmtahan tapşırıqları və rəsmi izahlar — DİM:

  1. 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Duzlar (A variantı, 86; B-86, C-84, D-83)
  2. 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Duzların kimyəvi xassələri (A variantı, 57; B-57, C-57, D-57); Duzların alınması (A variantı, 55; B-53, C-54, D-56)
  3. 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Duzlar (A variantı, 48; B-48, C-52, D-43); Qeyri-üzvi birləşmələr arasında genetik əlaqə (A variantı, 57; B-57, C-57, D-57)
  4. 07.06.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Genetik əlaqə (A variantı, 35; B-35, C-50, D-45); Duzlar (A variantı, 55; B-54, C-54, D-56)
  5. 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Duzların alınması (A variantı, 73; B-77, C-66, D-65)
  6. 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Duzlar (A variantı, 49; B-40, C-45, D-31); Genetik əlaqə (A variantı, 59; B-59, C-59, D-59); Qeyri-üzvi birləşmələr arasında genetik əlaqə (A variantı, 42; B-42, C-36, D-33)

Hekayə, səhnələr, nümunələr, “Özün yoxla” və “Müstəqil iş” tapşırıqları bizimdir, DİM-ə aid deyil. DİM tapşırıqları və izahları mənbədəki kimi verilib; “…” işarəsi buraxılmış hissəni göstərir.

Əlaqəli dərslər

Bütün dərslər