Oksidlər, əsaslar və turşular. Neytrallaşma

Turşular və əsaslar · Mövzu 15 / 35

Oksidlər, əsaslar və turşular. Neytrallaşma

Bu dərsi babanın bağ evində keçəcəyik: babanın mədə yanğısını antasid həbi söndürür, bağda əhəng söndürülür və ağaclar ağardılır, axşam isə sirkənin gücünü titrləmə ilə yoxlayırıq. Oksidləri, əsasları, turşuları və amfoter birləşmələri öyrənəcək, neytrallaşmanı animasiyalarda görəcək və DİM tapşırıqlarını həll edəcəyik.

≈ 50 dəqiqə5 fəsil6 DİM tapşırığı8–11-ci sinif materialı

Bu dərsdən sonra bacaracaqsan

• oksidləri əsasi, turşu, amfoter və duz əmələ gətirməyən oksidlərə ayırmağı;
• əsasların, qələvilərin və turşuların xassələrini və alınma üsullarını tənliklərlə yazmağı;
• amfoter oksid və hidroksidlərin həm turşu, həm qələvi ilə reaksiyalarını yazmağı;
• neytrallaşma və titrləmə üzrə hesablamalar aparmağı.

Başlamazdan əvvəl xatırla

• Kimyəvi formullar, valentlik, oksidləşmə dərəcəsi.
• Elektrolitik dissosiasiya: H⁺ və OH⁻ ionları.
• Maddə miqdarı, molyar kütlə, kütlə payı, molyar qatılıq.

Mündəricat

1. GirişSituasiya: babanın mədəsi yanırhekayə və təxmin
2. Fəsil 1Oksidlər: təsnifatı və xassələriəsasi, turşu, amfoter; əhəng
3. Fəsil 2Əsaslar və qələvilərqələvilər, xassələr, hidridlər, antasid
4. Fəsil 3Turşulartəsnifat, xassələr, alınma
5. Fəsil 4Amfoter oksid və hidroksidlərZn, Al, Be; turşu ilə və qələvi ilə
6. Fəsil 5Neytrallaşma və titrləməH⁺ + OH⁻, indikatorlar, titrləmə, sirkə
7. Məşqİmtahan tapşırıqları ilə məşq1 DİM tapşırığı: cavab və rəsmi izah
8. YekunYadda saxlaqısa xülasə və tipik səhvlər
9. YekunMüstəqil iş6 tapşırıq, asandan çətinə

Giriş

Situasiya: babanın mədəsi yanır

aria-hidden="true" focusable="false" style="position:absolute;width:0;height:0;overflow:hidden">ClHMgOHekayə

Bazar günü ailə babanın bağ evindədir. Nahardan — yağlı plovdan və turşudan sonra baba sinəsini ovuşdurur: “Mədəm yanır.” Nənə dərman qutusundan antasid həbi çıxarır. Şagird qutunu oxuyur: “1 həbdə 0,58 q maqnezium-hidroksid (Mg(OH)₂)”.

Mədə şirəsində xlorid turşusu (HCl) var; onun artığı yanğı yaradır. Həb turşunu necə “söndürür” və bir həb neçə qram HCl-u zərərsizləşdirə bilər?

Həb stəkana düşür; dairədə hidroksid ionları mədənin H⁺ ionları ilə su molekullarına çevrilir.Əvvəlcə təxmin et

Sənin fikrincə, bir həb (0,58 q Mg(OH)₂) neçə qram HCl-u neytrallaşdırır? Cavabı 2-ci fəsildə hesablayacağıq.

Mədədəki hadisə — neytrallaşmadır: əsas turşu ilə reaksiyaya girir, duz və su alınır. Bu dərsdə qeyri-üzvi maddələrin üç böyük sinfini — oksidləri, əsasları və turşuları — öyrənəcək, həm turşu, həm əsas kimi davranan amfoter birləşmələrlə tanış olacaq, sonda isə neytrallaşmanı və turşunun miqdarını təyin etmək üsulunu — titrləməni araşdıracağıq.

Fəsil 1

Oksidlər: təsnifatı və xassələri

Hekayə

Nahardan sonra baba bağa çıxır: yaz gəlib, ağacların gövdəsini ağartmaq lazımdır. O, kisədən dəmir vedrəyə söndürülməmiş əhəng (CaO) tökür və üstünə su əlavə edir. Vedrə fısıldayır, buxar qalxır, qab o qədər qızır ki, ona toxunmaq olmur.

Alınan ağ kütləni — söndürülmüş əhəngi fırça ilə gövdələrə çəkir. Kisədə 5,6 kq CaO var idi. Vedrədə hansı reaksiya gedir, neçə kiloqram Ca(OH)₂ alınır və ağac gövdəsindəki ağ təbəqə havada nə ilə reaksiyaya girir?

Vedrədə əhəng söndürülür, buxar qalxır; baba ağacların gövdəsini ağardır.Oksidlər

Oksidlər — iki elementdən ibarət, onlardan biri −2 oksidləşmə dərəcəli oksigen olan mürəkkəb maddələrdir: CaO, CO₂, Al₂O₃. Duz əmələ gətirən oksidlər üç qrupa bölünür: əsasi (onlara əsaslar uyğundur: Na₂O → NaOH, CaO, CuO), turşu (onlara turşular uyğundur: SO₃ → H₂SO₄, CO₂, P₂O₅, Mn₂O₇) və amfoter oksidlər (ZnO, Al₂O₃, BeO, Cr₂O₃). CO, NO, N₂O isə duz əmələ gətirməyən oksidlərdir.

Oksidin xarakteri elementin metallığından və oksidləşmə dərəcəsindən asılıdır. Dövr boyunca soldan sağa metallıq zəiflədiyi üçün oksidlər əsasidən turşuya keçir. Eyni metalda dərəcə artdıqca oksid turşu xassəsi qazanır: CrO (+2) — əsasi, Cr₂O₃ (+3) — amfoter, CrO₃ (+6) — turşu oksidi; Mn₂O₇ (+7) isə metal oksidi olsa da, turşu oksididir.

Animasiya · 3-cü dövrün oksidləri sudaNa₂O və MgO-ya əsaslar uyğundur (lakmus göy), Al₂O₃ amfoterdir, SiO₂-dən Cl₂O₇-yə qədər turşu oksidləridir. Al₂O₃ və SiO₂ su ilə reaksiyaya girmir — lakmusun rəngi dəyişmir; P₂O₅, SO₃ və Cl₂O₇ isə su ilə turşu əmələ gətirir (lakmus qırmızı).

Reaksiya	Əsasi oksid	Turşu oksidi
su ilə	yalnız qələvi və qələvi-torpaq metalların oksidləri: CaO + H₂O → Ca(OH)₂	SiO₂-dən başqa: SO₃ + H₂O → H₂SO₄
turşu / əsas ilə	CuO + 2HCl → CuCl₂ + H₂O	CO₂ + 2NaOH → Na₂CO₃ + H₂O
bir-biri ilə	CaO + CO₂ → CaCO₃	CaO + SiO₂ t→ CaSiO₃

Hekayə

Bağın sualı. Vedrədə əsasi oksid su ilə birləşir: CaO + H₂O → Ca(OH)₂ + Q — reaksiya ekzotermikdir, ona görə vedrə qızır. n(CaO) = 5,6 kq / 56 = 0,1 kmol → m(Ca(OH)₂) = 0,1 · 74 = 7,4 kq. Gövdədəki əhəng havanın turşu oksidi ilə yavaş-yavaş reaksiyaya girir: Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃ + H₂O — bərk təbəqə yaranır və gövdəni günəşdən və zərərvericilərdən qoruyur.

Nümunə 1

Tərkibində 8 q NaOH olan məhluldan 2,24 l (n.ş.) CO₂ keçirildi. Hansı duz və neçə qram alınır?

1. n(NaOH) = 8/40 = 0,2 mol, n(CO₂) = 2,24/22,4 = 0,1 mol: nisbət 2 : 1.
2. Nisbət 2 : 1 olduqda (və ya qələvi artıq olduqda) normal duz alınır: CO₂ + 2NaOH → Na₂CO₃ + H₂O.Niyə belədir?

   CO₂ artıq olsaydı (nisbət 1 : 1), turş duz NaHCO₃ alınardı.

3. m(Na₂CO₃) = 0,1 · 106 = 10,6 q.
4. Cavab: Na₂CO₃, 10,6 q.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

Hansı reaksiya nəticəsində alınan maddələrin hər ikisi natrium-hidroksid məhlulu ilə reaksiyaya daxil olur?

A) NH₃ + O₂ t→B) CaCO₃ t→C) Mg(OH)₂ t→D) H₂S + O₂ t→E) FeS₂ + O₂ t→

1. Hər reaksiyanın məhsullarını yazaq: A) 4NH₃ + 3O₂ → 2N₂ + 6H₂O; B) CaCO₃ → CaO + CO₂; C) Mg(OH)₂ → MgO + H₂O; D) 2H₂S + 3O₂ → 2SO₂ + 2H₂O; E) 4FeS₂ + 11O₂ → 2Fe₂O₃ + 8SO₂.
2. Qələvi ilə turşu və amfoter oksidlər reaksiyaya girir; əsasi oksidlər (CaO, MgO), N₂ və su — yox.Niyə belədir?

   Əsasi oksid qələvi ilə “eyni tərəfdədir” — ikisi də əsas xassəlidir.

3. B və D-də məhsullardan yalnız biri (CO₂, SO₂) qələvi ilə reaksiyaya girir, A və C-də heç biri. E-də SO₂ turşu oksididir, Fe₂O₃ isə DİM-in qəbuluna görə amfoterdir — hər ikisi.
4. Diqqət: Fe₂O₃ çox zəif amfoterdir: NaOH ilə yalnız əridəndə reaksiyaya girir (Fe₂O₃ + 2NaOH → 2NaFeO₂ + H₂O, t), məhlulda praktik olaraq getmir. DİM izahında variant hərfləri tapşırıqdakından fərqlidir — sitatda onlar buraxılıb.
5. Cavab: FeS₂ + O₂ (E variantı).

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

… FeS₂ + O₂ t→ Fe₂O₃+SO₂ B) CaCO₃ t→ CaO +CO₂ … NH₃ + O₂ t→ N₂ +H₂O D) H₂S + O₂ t→ SO₂ +H₂O … Mg(OH)₂ t→ MgO +H₂O Verilən reaksiya sxemlərində göründüyü kimi FeS₂ + O₂ t→ Fe₂O₃+SO₂ reaksiyasından alınan Fe₂O₃ amfoter , SO₂ isə turşu oksididir. Bu maddələrin ikisi NaOH məhlulu ilə reaksiyaya daxil olur.Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

Neçə qram SO₃ 8 q NaOH ilə tam reaksiyaya girib Na₂SO₄ əmələ gətirir?

SO₃ + 2NaOH → Na₂SO₄ + H₂O: n(SO₃) = n(NaOH)/2 = 0,1 mol; M(SO₃) = 80.

Fəsil 2

Əsaslar və qələvilər

Əsaslar

Əsaslar — metal atomlarından (və ya NH₄⁺) və bir və ya bir neçə hidroksid qrupundan (OH) ibarət mürəkkəb maddələrdir. Suda həll olan əsaslara qələvilər deyilir: LiOH, NaOH, KOH, Ca(OH)₂, Ba(OH)₂. Qalanları (Cu(OH)₂, Fe(OH)₂, Mg(OH)₂ …) suda həll olmur. Qələvilər dissosiasiya edərək OH⁻ ionları verir: NaOH → Na⁺ + OH⁻.

Əsasların xassələri

1. Qələvilər indikatorların rəngini dəyişir: fenolftalein — moruğu, lakmus — göy, metiloranj — sarı.
2. Bütün əsaslar turşularla reaksiyaya girir (neytrallaşma): Mg(OH)₂ + 2HCl → MgCl₂ + 2H₂O.
3. Qələvilər turşu oksidləri ilə: 2KOH + SO₂ → K₂SO₃ + H₂O; duzlarla — əgər çöküntü və ya qaz alınırsa: 2NaOH + CuSO₄ → Cu(OH)₂↓ + Na₂SO₄.
4. Həll olmayan əsaslar qızdırdıqda parçalanır: Cu(OH)₂ → CuO + H₂O, Fe(OH)₂ → FeO + H₂O.

Animasiya · həll olmayan əsasın alınması və parçalanmasıQələvi mis duzu ilə göy Cu(OH)₂ çöküntüsü verir. Bu həll olmayan əsas qızdırdıqda qara mis(II)-oksidə və suya parçalanır.

Alınması. Qələvilər aktiv metalların (2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂↑), onların oksidlərinin (BaO + H₂O → Ba(OH)₂) və hidridlərinin (KH + H₂O → KOH + H₂↑) su ilə reaksiyasından, sənayedə isə NaCl məhlulunun elektrolizindən alınır. Həll olmayan əsaslar duz məhlullarına qələvi təsir etməklə alınır.

Hekayə

Babanın sualı. Mg(OH)₂ suda həll olmur, amma mədənin turşusu ilə reaksiyaya girir: Mg(OH)₂ + 2HCl → MgCl₂ + 2H₂O. n(Mg(OH)₂) = 0,58 / 58 = 0,01 mol; hər formul vahidində iki OH⁻ var, ona görə n(HCl) = 2 · 0,01 = 0,02 mol, m(HCl) = 0,02 · 36,5 = 0,73 q. Həll olmadığı üçün həb ağzı və qida borusunu yandırmır, yalnız artıq turşunu “söndürür”.

Nümunə 2

3,9 q kalium su ilə reaksiyaya girdi. Neçə qram KOH və neçə litr (n.ş.) hidrogen alınar?

1. 2K + 2H₂O → 2KOH + H₂↑; n(K) = 3,9/39 = 0,1 mol.
2. n(KOH) = 0,1 mol → 5,6 q; n(H₂) = 0,05 mol → 1,12 l.
3. Cavab: 5,6 q KOH, 1,12 l H₂.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

n-i hesablayın. Aᵣ(Ca)=40; Aᵣ(K)=39; Aᵣ(H)=1; Aᵣ(O)=16

Qarışığın tərkibi	Mol sayı	Qarışığın kütləsi, q	Su ilə tam reaksiyasından alınan qələvilər qarışığının kütləsi, q
KH	n	m	m + 4,8
CaH₂	n

1. Hidridlər su ilə qələvi və hidrogen verir: KH + H₂O → KOH + H₂, CaH₂ + 2H₂O → Ca(OH)₂ + 2H₂.Niyə belədir?

   Hidriddə hidrogen −1-dir, sudakı H⁺¹ ilə görüşüb H₂⁰ verir.

2. Molyar kütlələr: M(KH) = 40, M(CaH₂) = 42, M(KOH) = 56, M(Ca(OH)₂) = 74 q/mol.
3. Qarışığın kütləsi m = 40n + 42n = 82n, qələvilərin kütləsi 56n + 74n = 130n = m + 4,8.
4. 130n − 82n = 4,8 → 48n = 4,8 → n = 0,1.
5. Cavab: n = 0,1.

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

n mol x q KH + H₂O → KOH + H₂ 1 mol 56 q n mol ----- x q 1 mol ----- 56 q x = 56n q [KOH əmələ gəlir] n mol y q CaH₂ + 2H₂O → Ca(OH)₂ + 2H₂ 1 mol 74 q n mol ----- y q 1 mol ----- 74 q y = 74n [Ca(OH)₂ əmələ gəlir] {40n + 42n = m; 56n + 74n = m + 4,8} {82n = m; 130n = m + 4,8} 130n = 82n + 4,8 48n = 4,8 n = 0,1Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

9,8 q Cu(OH)₂ qızdırıldı. Neçə qram CuO alınar?

Cu(OH)₂ → CuO + H₂O; M(Cu(OH)₂) = 98, M(CuO) = 80.

Fəsil 3

Turşular

Turşular

Turşular — molekulu metal atomları ilə əvəz oluna bilən hidrogen atomlarından və turşu qalığından ibarət mürəkkəb maddələrdir. Suda dissosiasiya edərək H⁺ ionları verir: HCl → H⁺ + Cl⁻. Tərkibinə görə oksigensiz (HCl, HBr, H₂S) və oksigenli (HNO₃, H₂SO₄, H₃PO₄), hidrogen atomlarının sayına görə birəsaslı (HCl, HNO₃), ikiəsaslı (H₂SO₄, H₂S) və üçəsaslı (H₃PO₄) olur.

Turşuların xassələri

1. İndikatorlar: lakmus — qırmızı, metiloranj — çəhrayı-qırmızı; fenolftalein rəngsiz qalır.
2. Gərginlik sırasında hidrogendən soldakı metallarla: Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂↑ (HNO₃ və qatı H₂SO₄ hidrogen ayırmır).
3. Əsasi və amfoter oksidlərlə, əsaslarla: CuO + H₂SO₄ → CuSO₄ + H₂O.
4. Duzlarla — daha zəif və ya uçucu turşu sıxışdırılırsa və ya çöküntü yaranırsa: Na₂CO₃ + 2HCl → 2NaCl + H₂O + CO₂↑; BaCl₂ + H₂SO₄ → BaSO₄↓ + 2HCl.

Animasiya · soda + xlorid turşusuQüvvətli turşu zəif karbonat turşusunu duzundan sıxışdırır; H₂CO₃ dərhal CO₂ və suya parçalanır. CO₂ əhəng suyunu bulandırır — bu, karbon qazının keyfiyyət reaksiyasıdır.

Alınması. Oksigenli turşular turşu oksidinin su ilə reaksiyasından (SO₃ + H₂O → H₂SO₄), oksigensiz turşular — hidrogenin qeyri-metalla birləşməsindən və alınan qazın suda həllindən (H₂ + Cl₂ → 2HCl), həmçinin duzlara qüvvətli turşu təsir etməklə alınır: NaCl(bərk) + H₂SO₄(qatı) → NaHSO₄ + HCl↑.

Nümunə 3

13 q sink duru sulfat turşusunda tam həll olundu. Neçə litr (n.ş.) hidrogen ayrıldı və neçə qram duz alındı?

1. Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂↑; n(Zn) = 13/65 = 0,2 mol.
2. V(H₂) = 0,2 · 22,4 = 4,48 l; m(ZnSO₄) = 0,2 · 161 = 32,2 q.Niyə belədir?

   M(ZnSO₄) = 65 + 32 + 64 = 161 q/mol.

3. Cavab: 4,48 l H₂, 32,2 q ZnSO₄.

Özün yoxla

10,6 q Na₂CO₃ artıq miqdarda xlorid turşusu ilə reaksiyaya girdi. Neçə litr (n.ş.) CO₂ ayrıldı?

n(Na₂CO₃) = 10,6/106 = 0,1 mol = n(CO₂).

Fəsil 4

Amfoter oksid və hidroksidlər

Amfoterlik

Amfoter birləşmələr şəraitdən asılı olaraq həm əsasi, həm turşu xassəsi göstərir: həm turşularla, həm qələvilərlə reaksiyaya girir. Bunlar Zn, Al, Be, Cr(III), Fe(III) (zəif) və Pb, Sn-in oksid və hidroksidləridir: ZnO, Zn(OH)₂, Al₂O₃, Al(OH)₃, BeO, Be(OH)₂, Cr₂O₃.

Animasiya · Al(OH)₃ iki üzlüdürTurşu ilə Al(OH)₃ əsas kimi reaksiyaya girib duz və su verir; qələvi ilə turşu kimi reaksiyaya girib kompleks duz — natrium-tetrahidroksoalüminat əmələ gətirir.

turşu ilə (əsas kimi)	qələvi məhlulu ilə (turşu kimi)	qələvi ilə əritdikdə
Zn(OH)₂ + 2HCl → ZnCl₂ + 2H₂O	Zn(OH)₂ + 2NaOH → Na₂[Zn(OH)₄]	ZnO + 2NaOH t→ Na₂ZnO₂ + H₂O
Al(OH)₃ + 3HCl → AlCl₃ + 3H₂O	Al(OH)₃ + NaOH → Na[Al(OH)₄]	Al₂O₃ + 2NaOH t→ 2NaAlO₂ + H₂O

Amfoter hidroksidi duzundan alarkən qələvini damcı-damcı əlavə etmək lazımdır: əvvəl çöküntü yaranır, qələvi artıq olanda isə həll olur. Məktəb kursunda və DİM-də sadələşdirilmiş yazılış da (ZnO + 2NaOH → Na₂ZnO₂ + H₂O) qəbul olunur.

Nümunə 4

0,1 mol AlCl₃ olan məhlula NaOH məhlulu əlavə edilir. Çöküntünü tam almaq üçün və sonra onu tam həll etmək üçün cəmi neçə mol NaOH lazımdır?

1. AlCl₃ + 3NaOH → Al(OH)₃↓ + 3NaCl: 0,3 mol NaOH, 0,1 mol Al(OH)₃.
2. Al(OH)₃ + NaOH → Na[Al(OH)₄]: daha 0,1 mol.Niyə belədir?

   Al(OH)₃ burada turşu kimi bir OH⁻ ionu birləşdirir.

3. Cavab: 0,3 mol (çöküntü), cəmi 0,4 mol (tam həll).

İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

Hansı reaksiya nəticəsində alınan maddələrdən biri natrium-hidroksid məhlulu ilə reaksiyaya daxil olur?

A) Fe(OH)₂ t→B) Ca + H₂O →C) Zn(OH)₂ t→D) KH + H₂O →E) Mg(OH)₂ t→

1. Hər reaksiyanın məhsulları: A) Fe(OH)₂ → FeO + H₂O; B) Ca + 2H₂O → Ca(OH)₂ + H₂↑; C) Zn(OH)₂ → ZnO + H₂O; D) KH + H₂O → KOH + H₂↑; E) Mg(OH)₂ → MgO + H₂O.
2. FeO, MgO — əsasi oksidlər; Ca(OH)₂, KOH — əsaslar; H₂ və H₂O qələvi ilə reaksiyaya girmir.Niyə belədir?

   Qələvi yalnız turşu və amfoter xassəli maddələrlə reaksiyaya girir.

3. ZnO amfoterdir: ZnO + 2NaOH → Na₂ZnO₂ + H₂O (məhlulda ZnO + 2NaOH + H₂O → Na₂[Zn(OH)₄]).
4. Cavab: Zn(OH)₂ (C variantı).

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

Natrium-hidroksid məhlulu ilə amfoter və turşu xassəli maddələr reaksiyaya daxil olur, əsasi xassəli maddələr reaksiyaya daxil olmur: Zn(OH)₂ t→ H₂O + ZnO [amfoter oksid] ZnO + 2NaOH → Na₂ZnO₂ + H₂OMənbə: DİM izahı — 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

0,1 mol Zn(OH)₂ NaOH məhlulunda tam həll olub Na₂[Zn(OH)₄] əmələ gətirir. Neçə mol NaOH sərf olunur?

Zn(OH)₂ + 2NaOH → Na₂[Zn(OH)₄].

Fəsil 5

Neytrallaşma və titrləmə

Hekayə

Axşam nənə qış üçün xiyar turşusu qoyur. Sirkə şüşəsinin üstündə “9 %” yazılıb, amma şüşə köhnədir — sirkə zəifləyibmi? Şagird kimya dəstindən fenolftalein və 1 mol/l NaOH məhlulu çıxarır. Stəkana 10 q sirkə tökür, bir damcı indikator əlavə edir və şprisdən NaOH məhlulunu damcı-damcı əlavə etməyə başlayır.

15 ml əlavə edəndə məhlul birdən moruğu rəngə boyanır və rəng itmir. Sirkədəki turşu tam neytrallaşıb. Sirkə turşusunun kütlə payı neçə faizdir — etiket düz deyirmi?

NaOH damcı-damcı əlavə olunur; 15 ml-də fenolftalein moruğu rəngə boyanır.Neytrallaşma

Neytrallaşma — turşu ilə əsas arasında duz və su əmələ gəlməsi ilə gedən reaksiyadır. Qüvvətli turşu ilə qələvinin neytrallaşmasının qısa ion tənliyi həmişə eynidir: H⁺ + OH⁻ → H₂O. Neytrallaşma ekzotermikdir.

İndikator	turş (pH < 7)	neytral (pH = 7)	qələvi (pH > 7)
lakmus	qırmızı	bənövşəyi	göy
metiloranj	çəhrayı-qırmızı	narıncı	sarı
fenolftalein	rəngsiz	rəngsiz	moruğu

Titrləmə — məhlulun qatılığını təyin etmək üsuludur: məlum qatılıqlı qələvi məhlulu büretdən turşu məhluluna damcı-damcı əlavə olunur, indikatorun rəngi dəyişən an (ekvivalent nöqtə) qələvinin həcmi qeyd edilir. Bu anda turşunun H⁺ ionlarının sayı əlavə olunan OH⁻ ionlarının sayına bərabərdir.

Animasiya · titrləmə əyrisi20 ml 0,1 mol/l HCl-a 0,1 mol/l NaOH əlavə olunur. 20 ml-ə qədər H⁺ artıqdır və pH yavaş artır; 20 ml-də pH 7-dən keçərək kəskin sıçrayır — fenolftalein moruğu olur.Hekayə

Sirkənin sualı. CH₃COOH + NaOH → CH₃COONa + H₂O — 1 : 1. n(NaOH) = 1 mol/l · 0,015 l = 0,015 mol = n(CH₃COOH); m = 0,015 · 60 = 0,9 q; ω = 0,9 / 10 · 100 % = 9 %. Etiket düz deyir. Fenolftalein seçilməsi təsadüfi deyil: zəif turşu ilə qələvinin duzu (CH₃COONa) hidroliz olunur, ekvivalent nöqtədə mühit zəif qələvidir — rəng məhz bu anda dəyişir.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

Neytrallaşma reaksiyasını müəyyən edin.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) 3, 4B) 2, 3, 5C) 1, 3D) 2, 4E) 1, 4, 5

1. Neytrallaşma — turşu ilə əsasın reaksiyasıdır: duz və su alınır.
2. 2: 2KOH + 2HCl → 2KCl + 2H₂O; 3: 2KOH + H₂SO₄ → K₂SO₄ + 2H₂O; 5: 2KOH + 2HNO₃ → 2KNO₃ + 2H₂O — neytrallaşmadır.
3. 1: 2KOH + Zn(NO₃)₂ → Zn(OH)₂↓ + 2KNO₃; 4: 2KOH + MgCl₂ → Mg(OH)₂↓ + 2KCl — əsasla duzun mübadiləsidir, su alınmır.Niyə belədir?

   Zn(NO₃)₂ və MgCl₂ turşu deyil, duzdur.

4. Cavab: 2, 3, 5 (B variantı).

DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)

Neytrallaşma reaksiyaları turşu və əsaslar arasında duz və suyun alınması ilə gedən reaksiyalardır.Mənbə: DİM izahı — 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

a q H₂X turşusunu tam neytrallaşdırmaq üçün 400 q 20%-li NaOH məhlulu sərf olunur. Turşunun molyar kütləsini (q/mol) hesablayın. Mᵣ(NaOH)=40

A) 2aB) 3aC) 4aD) aE) a/2

1. m(NaOH) = 400 · 0,2 = 80 q; n(NaOH) = 80 / 40 = 2 mol.
2. İkiəsaslı turşu: H₂X + 2NaOH → Na₂X + 2H₂O → n(H₂X) = 2 / 2 = 1 mol.Niyə belədir?

   Turşunun hər molekulu iki H⁺ verir, hər biri bir OH⁻ ilə neytrallaşır.

3. M = m / n = a / 1 = a q/mol.
4. Cavab: a (D variantı).

DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)

(400 · 20) : 100 = 80 q NaOH H₂X + 2NaOH → Na₂X + 2H₂O M = aMənbə: DİM izahı — 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)

Laboratoriyada turşunu və indikatoru seç, büretdən 0,1 mol/l NaOH əlavə et. Kolbada 20 ml 0,1 mol/l turşu var. Ekvivalent nöqtəni tap və indikatorların rəng dəyişməsini müqayisə et.

Laboratoriya · titrləməəlavə olunan NaOH, ml10Nümunə 5

20 ml sulfat turşusu məhlulunu titrləmək üçün 16 ml 0,5 mol/l NaOH sərf olundu. Turşunun molyar qatılığını tapın.

1. n(NaOH) = 0,5 · 0,016 = 0,008 mol.
2. H₂SO₄ + 2NaOH → Na₂SO₄ + 2H₂O: n(H₂SO₄) = 0,004 mol.Niyə belədir?

   İkiəsaslı turşunun bir molu iki mol qələvi tələb edir.

3. c = 0,004 / 0,02 = 0,2 mol/l.
4. Cavab: 0,2 mol/l.

Özün yoxla

25 ml 0,2 mol/l HCl-u neytrallaşdırmaq üçün neçə ml 0,1 mol/l NaOH lazımdır?

n(HCl) = 0,005 mol = n(NaOH); V = 0,005/0,1 l.

Məşq

İmtahan tapşırıqları ilə məşq

Bu tapşırıqlar DİM imtahanlarındandır. Əvvəl özün həll et, sonra “Cavab və DİM izahı” düyməsini aç.

DİM · 01.06.2025

Uyğunluğu müəyyən edin.1. KClO₃ + P →2. KOH + Cl₂ →3. CaCO₃ t→a. reaksiyadan qaz halında (n.ş.) maddə ayrılırb. kibritin yanma reaksiyasının tənliyidirc. "disproporsiya" tipli oksidləşmə-reduksiya reaksiyasıdırd. reaksiyadan turşu oksidi alınır

Variantlarda sütunlar: 1 | 2 | 3.

A) a, c | b, d | b, dB) d | b, c | aC) b, d | c | a, dD) b | a, d | cE) b | a, c | dCavab və DİM izahı

Cavab: 1 – b, d; 2 – c; 3 – a, d (C variantı). Diqqət: 3-cü reaksiyada (CaCO₃ → CaO + CO₂) CO₂ həm qazdır (a), həm turşu oksididir (d); DİM izahının sonunda hərflər səhv yazılıb (“e” və “d”) — sitatda o hissə buraxılıb.

5KClO₃ + 6P → 5KCl + 3P₂O₅kibritin yanma reaksiyasının tənliyidir (b),turşu oksidi alınır (d) 6KOH + 3Cl₂ → 5KCl + KClO₃ + 3H₂O"disproporsiya" tipli oksidləşmə-reduksiyareaksiyasıdır (c) CaCO₃ t→ CaO + CO₂ …Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

Yekun

Yadda saxla

• Oksidlər: əsasi (Na₂O, CaO, CuO), turşu (CO₂, SO₃, P₂O₅, Mn₂O₇), amfoter (ZnO, Al₂O₃, BeO, Cr₂O₃), duz əmələ gətirməyən (CO, NO, N₂O).
• Dövr boyu və oksidləşmə dərəcəsi artdıqca oksidlərin turşu xassəsi güclənir: CrO — Cr₂O₃ — CrO₃.
• Qələvilər — suda həll olan əsaslar; həll olmayan əsaslar qızdırdıqda oksid və suya parçalanır.
• Turşular metallarla (H-dan solda), əsasi oksidlərlə, əsaslarla və duzlarla (çöküntü, qaz, zəif turşu alınırsa) reaksiyaya girir.
• Amfoter hidroksidlər: Zn(OH)₂ + 2HCl → ZnCl₂ + 2H₂O; Zn(OH)₂ + 2NaOH → Na₂[Zn(OH)₄].
• Neytrallaşma: H⁺ + OH⁻ → H₂O; ekvivalent nöqtədə n(H⁺) = n(OH⁻); ikiəsaslı turşu iki mol qələvi tələb edir.
• İndikatorlar: lakmus (qırmızı/göy), metiloranj (qırmızı/sarı), fenolftalein (rəngsiz/moruğu).

Tipik səhvlər

“Bütün əsaslar qələvidir.”

Qələvi yalnız suda həll olan əsaslardır (NaOH, KOH, Ca(OH)₂, Ba(OH)₂); Cu(OH)₂, Fe(OH)₃ qələvi deyil.

“Bütün oksidlər su ilə reaksiyaya girir.”

SiO₂, Al₂O₃, CuO, Fe₂O₃ su ilə reaksiyaya girmir; onların hidroksidləri dolayı yolla alınır.

“Neytrallaşmadan sonra mühit həmişə neytraldır.”

Yalnız qüvvətli turşu ilə qələvidə. CH₃COOH + NaOH-da ekvivalent nöqtədə mühit zəif qələvidir (duzun hidrolizi).

“Mn₂O₇ metal oksidi olduğu üçün əsasi oksiddir.”

+7 dərəcədə manqan oksidi turşu oksididir: Mn₂O₇ + H₂O → 2HMnO₄.

Yekun

Müstəqil iş

Tapşırıqlar asandan çətinə düzülüb. Əvvəl özün həll et, sonra variantı seç; izah cavabdan sonra açılır.

1 · 1-ci səviyyə

Hansı oksid turşu oksididir?

SO₃-ə H₂SO₄ turşusu uyğundur; CO duz əmələ gətirmir.

2 · 1-ci səviyyə

Fenolftalein qələvi məhlulunda hansı rəngə boyanır?

Fenolftalein turş və neytral mühitdə rəngsiz, qələvidə moruğudur.

3 · 2-ci səviyyə

Hansı hidroksid həm HCl, həm NaOH ilə reaksiyaya girir?

Al(OH)₃ amfoterdir.

4 · 2-ci səviyyə

Hansı reaksiya neytrallaşmadır?

Əsas + turşu → duz + su: KOH + HNO₃ → KNO₃ + H₂O.

5 · DİM səviyyəsi

20 q NaOH-ı tam neytrallaşdırmaq üçün neçə qram H₂SO₄ lazımdır?

0,5 mol NaOH → 0,25 mol H₂SO₄ · 98 = 24,5 q.

6 · DİM səviyyəsi

0,2 mol Al(OH)₃-ü NaOH məhlulunda tam həll etmək üçün (Na[Al(OH)₄] alınır) neçə mol NaOH lazımdır?

Al(OH)₃ + NaOH → Na[Al(OH)₄] — 1 : 1.

İmtahan tapşırıqları və rəsmi izahlar — DİM:

1. 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Əsaslar (A variantı, 73; B-73, C-73, D-67)
2. 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Əsasların alınması (A variantı, 53; B-56, C-55, D-53); Oksidlər, əsaslar və turşular. Neytrallaşma (A variantı, 38; B-50, C-38, D-42)
3. 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Oksid, əsas, turşu, duz (A variantı, 63; B-66, C-80, D-63)
4. 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Qeyri-üzvi maddələrin mühüm sinifləri (A variantı, 62; B-61, C-68, D-70)
5. 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Qeyri-üzvi maddələrin mühim sinifləri (A variantı, 37; B-36, C-42, D-40)

Hekayə, səhnələr, nümunələr, “Özün yoxla” və “Müstəqil iş” tapşırıqları bizimdir, DİM-ə aid deyil. DİM tapşırıqları və izahları mənbədəki kimi verilib; “…” işarəsi buraxılmış hissəni göstərir.