Ara sözlər və onların durğu işarələri
Dərsin mətni
Ara sözlər danışanın fikrə münasibətini (güman, qətilik, təəssüf, fikrin kimə aid olduğu, nəticə və s.) bildirir, cümlə üzvləri ilə sintaktik əlaqəyə girmir və cümlə üzvü olmur. Ara söz kimi çox vaxt modal sözlər işlənir; yazıda ara söz vergüllə ayrılır, cümlənin ortasında gələndə hər iki tərəfdən vergül qoyulur. DİM izahlarında “Zaur, Hafiz, Xəlil, yəqin ki, …” cümləsindəki yəqin ki güman-şübhə bildirən ara söz, Güman ki və doğrusu modal söz adlanır; “Nəhayət, hərbi xidməti başa vurduqdan sonra …” cümləsində nəhayət modal söz olduğu üçün heç bir cümlə üzvünün yerində işlənmir.
Eyni söz həm ara söz, həm də cümlə üzvü ola bilər; vergül bunu göstərir. “Görünür uzaqda kasıb daxmalar” cümləsində vergülsüz görünür xəbərdir (önə keçdiyi üçün qrammatik norma da pozulub), “Görünür, …” şəklində isə ara söz olardı. Cümlənin əvvəlindəki vergülsüz Axırda ara söz deyil, zaman zərfinə aid sözdür. Ara söz ədat da deyil: “Fikrimcə, bu sənə ziyandan başqa nəsə verməz” cümləsində ədat yoxdur. Durğu: “Biz, demək olar ki, çatmışıq” — ortadakı ara söz iki tərəfdən vergüllə ayrılır; “Ordu, qaçqınlar, əsirlər – bir sözlə, hər kəs bir-birinə dəyib” — ara sözdən sonra vergül qoyulur.
yəqin kiara sözGörünür …xəbərAxırda …ara söz deyilcümləni seç, ara sözü yoxla ↓iv class="demo js-demo" aria-live="polite">Yəqin ki — güman-şübhə bildirən ara sözYuxarıda DİM tapşırığındakı cümlə verilib. Kartlardan birini seç: sözün ara söz, modal söz və ya cümlə üzvü olduğunu, yaxud buraxılmış durğu işarəsini müəyyən et. Düzgün cavabdan sonra kart yaşıl olur, ən aşağıda izah açılır.
NümunəCavab- Sənin cavabın
- Nəticə
“Görünür uzaqda kasıb daxmalar” cümləsində görünür sözünün vəzifəsini müəyyən et.
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- Doğrusu — modal söz, kaş ki isə ədatdır.
- Güman ki — modal söz.
- Nəhayət, … — modal söz, heç bir üzvün yerində işlənmir.
- … əsirlər – bir sözlə, hər kəs … — ara sözdən sonra vergül.
- Fikrimcə — “ədat” seçimi səhvdir: cümlədə ədat yoxdur.
DİM izahlarındakı nümunələr
ara söz · modal söz · vergül| Nümunə | Hökm | Qeyd | DİM izahı |
|---|---|---|---|
| Zaur, Hafiz, Xəlil, yəqin ki, … | güman-şübhə bildirən ara söz | — | 24.05.2026 |
| Güman ki, bu, …; Yanıldım, doğrusu, … | modal söz | kaş ki — ədat | 24.05.2026 |
| Nəhayət, hərbi xidməti … aldım | modal söz, heç bir üzvün yerində deyil | sxemdə 4 üzv: iki zərflik, tamamlıq, xəbər | 09.03.2026 |
| Görünür uzaqda kasıb daxmalar | xəbər önə keçib — norma pozulub | vergül yoxdur | 25.05.2025 |
| Axırda bu işdən əli üzüldü … | zaman zərfinə aid söz | “Ara söz işlənmişdir” fikri yanlışdır | 19.04.2026 |
| Fikrimcə, bu sənə … verməz | ədat yoxdur | — | 05.07.2026 |
| “Biz, demək olar ki, çatmışıq” | DİM-in bərpa etdiyi durğu: iki tərəfdən vergül | — | 09.03.2026 |
| … əsirlər – bir sözlə, hər kəs … | DİM-in bərpa etdiyi durğu: bir sözlə ifadəsindən sonra vergül | ondan əvvəl tire | 15.03.2026 |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələm“Ara söz də cümlə üzvüdür”Nəhayət modal söz olduğu üçün heç bir üzvün yerində işlənmir.
“Görünür sözü həmişə ara sözdür”Görünür uzaqda kasıb daxmalar — vergülsüz görünür xəbərdir.
“Ara sözlər ədatdır”Fikrimcə, … verməz — cümlədə ədat yoxdur; doğrusu modal sözdür.
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
Ara sözü tapın və durğu işarələrini qoyun: “Əlbəttə bu iş vaxtında görülməlidir.”
Həllini göstərəlbəttə — fikrin qətiliyini bildirircümlə üzvü deyilcümlənin əvvəlindədir — ondan sonra vergülCavab: Əlbəttə, bu iş vaxtında görülməlidir.
Məsələ 2
Hansı cümlədə görünür ara sözdür: 1) Uzaqda dağlar görünür. 2) Görünür, o bu gün gəlməyəcək.
Həllini göstər1-ci cümlədə görünür xəbərdir: dağlar nə edir?2-ci cümlədə görünür vergüllə ayrılıbcümlə üzvü deyil, güman bildirirCavab: 2-ci cümlədə.
ass="sect js-rl">Real həyatda: xəbər və elanlar
ara söz · vergülyəqin ki — güman bildirir, vergüllə ayrılırBu nümunələr bizimdir, DİM tapşırığından deyil. Xəbər və elanlarda ara sözlər danışanın verdiyi məlumata münasibətini — güman, təəssüf, mənbə, nəticə — göstərir və vergüllə ayrılır.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual1Hansı cümlədə ara söz işlənib?
2Hansı sırada yalnız modal sözlər verilib?
3Hansı cümlədə vergüllər düzgün qoyulub?
4Hansı cümlədə görünür sözü xəbərdir?
5Açıq tipli: “Nəhayət, hərbi xidməti başa vurduqdan sonra gimnaziyadan şəhadətnaməmi aldım” cümləsində neçə cümlə üzvü var?
MənbəYalnız DİM izahları:
- 24.05.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 21; B-5, C-3, D-14)
- 09.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF) — Sintaktik təhlil (A variantı, 31; B-40, C-38, D-31)
- 24.05.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Köməkçi nitq hissələri (A variantı, 15; B-8, C-8, D-17)
- 24.05.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Morfoloji təhlil (A variantı, 5; B-9, C-7, D-18)
- 19.04.2026, buraxılış (eksternat) imtahanı (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 37; B-36, C-36, D-38)
- 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Ədəbi dil normaları (A variantı, 15; B-12, C-10, D-6)
- 15.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF) — Durğu işarələri (A variantı, 35; B-32, C-38, D-36)
- 05.07.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 4; B-15, C-10, D-12)
- 09.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF) — Vasitəsiz nitq (A variantı, 35; B-38, C-35, D-32)