Həmcins üzvlər və durğu işarələri
Dərsin mətni
Həmcins üzvlər eyni suala cavab verən və eyni cümlə üzvü ilə bağlı olan üzvlərdir. DİM izahında “Gəncin səliqəli geyimindən, hətta ayaqqabısının parıltısından danışdı” cümləsindəki tamamlıqlar məhz bu iki əlamətə görə həmcins sayılır. Həmcins üzvlər intonasiya (yazıda vergül) və bağlayıcılarla (və, həm … həm də, nə … nə də) bağlanır, aralarında tabesizlik əlaqəsi olur. İstənilən cümlə üzvü həmcins ola bilər: mübtəda (Gəncliyim, şərəfim, müqəddəratım), tamamlıq (səadəti, birlik və qardaşlığı), təyin (ucaboylu, ağbəniz, gözəl), zərflik (muzeylərdə, sərgilərdə), xəbər (baxdı, məftun oldu).
Vergüllə ayrılan hər söz həmcins üzv deyil: “Qayıt, gözüm nuru, könlüm atəşi, qayıt …” — bunlar xitabdır. Həmcins üzvlər aid olduqları üzvlə əlaqədə olur: ucaboylu, ağbəniz, gözəl təyinləri mübtəda ilə, muzeylərdə, sərgilərdə zərflikləri xəbərlə bağlıdır. Həmcins üzvlər qrammatik əsasların sayını artırmır, lakin cümlədə iki qrammatik əsas varsa (ulduz parlayırdı və hər şey … görünürdü), həmcins zərfliklər olsa da cümlə mürəkkəbdir. Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən sonra gələndə onlardan sonra tire qoyulur: “Ordu, qaçqınlar, əsirlər – bir sözlə, hər kəs bir-birinə dəyib”; ümumiləşdirici söz əvvəl gələndə isə ondan sonra qoşa nöqtə qoyulur.
geyimindən, …həmcins tamamlıqlargözüm nuru, …xitabOrdu, … əsirlər –tirecümləni seç, həmcinsliyi yoxla ↓v class="demo js-demo" aria-live="polite">Geyimindən, … parıltısından — eyni sual, eyni xəbər: həmcinsYuxarıda DİM tapşırığındakı cümlə verilib. Kartlardan birini seç: üzvlərin həmcins olub-olmadığını, hansı üzvlərin həmcins olduğunu, onların hansı üzvlə əlaqədə olduğunu və ya buraxılmış durğu işarəsini müəyyən et. Düzgün cavabdan sonra kart yaşıl olur, ən aşağıda izah açılır.
NümunəCavab- Sənin cavabın
- Nəticə
“Qızlar bulağı” əsəri haqqındakı cümlədə altından xətt çəkilmiş üzvlərin həmcins olub-olmadığını yoxla.
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- Səadəti, birlik və qardaşlığı; xalqlar, millətlər — həmcins tamamlıq və mübtədalar.
- Gəncliyim, şərəfim, müqəddəratım — həmcins mübtədalar.
- Ucaboylu, ağbəniz, gözəl — mübtəda ilə əlaqədə.
- Muzeylərdə, sərgilərdə — xəbərlə əlaqədə.
- Ulduz parlayırdı və … hər şey görünürdü — “sadə cümlə” seçimi səhvdir.
DİM izahlarındakı nümunələr
həmcins üzvlər · xitab · durğu| Nümunə | Hökm | Qeyd | DİM izahı |
|---|---|---|---|
| gəncin geyimindən, ayaqqabısının parıltısından; odun parçalarına, kömür torbalarına | həmcins tamamlıqlar | eyni suala cavab verir, eyni üzvlə bağlıdır | 05.07.2026 |
| “Qızlar bulağı” əsərini … | yalnız bir tamamlıq | həmcins tamamlıq yoxdur | 05.07.2026 |
| səadəti, birlik və qardaşlığı; xalqlar, millətlər | həmcins tamamlıq; həmcins mübtədalar | — | 25.05.2025 |
| Gəncliyim, şərəfim, müqəddəratım | həmcins mübtədalar | uzlaşmada əsas tərəf | 09.03.2026 |
| gözüm nuru, könlüm atəşi | xitab | həmcins mübtəda deyil | 09.03.2026 |
| ucaboylu, ağbəniz, gözəl; baxdı, məftun oldu | həmcins təyinlər; həmcins xəbərlər | mübtəda ilə əlaqədə | 24.05.2026 |
| mərd və sözübütöv; muzeylərdə, sərgilərdə | həmcins üzvlər | xəbərlə əlaqədə | 24.05.2026 |
| … görəndə, … sinənə çəkəndə | həmcins zaman zərflikləri | feili bağlama tərkibləri | 19.04.2026 |
| … ulduz parlayırdı və … hər şey … görünürdü | mürəkkəb cümlə | həmcins zərfliklər olsa da | 24.05.2026 |
| Ordu, qaçqınlar, əsirlər – bir sözlə, hər kəs … | vergül, vergül, tire, vergül | — | 15.03.2026 |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələm“Vergüllə ayrılan sözlər həmişə həmcins üzvdür”Gözüm nuru, könlüm atəşi — xitabdır.
“Həmcins üzv varsa, cümlə mütləq sadədir”… ulduz parlayırdı və … hər şey görünürdü — iki qrammatik əsas, mürəkkəb cümlə.
“Həmcins üzvlər həmişə xəbərlə əlaqədədir”Ucaboylu, ağbəniz, gözəl təyinləri mübtəda (qadın) ilə əlaqədədir.
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
Həmcins üzvləri tapın: “Üst-üstə qalaqlanmış odun parçalarına, bir tərəfə yığılmış kömür torbalarına nəzər saldıq.”
Həllini göstərxəbər: nəzər saldıqnəyə? — odun parçalarına, kömür torbalarınaeyni sual, eyni xəbərCavab: həmcins tamamlıqlar — odun parçalarına, kömür torbalarına.
Məsələ 2
Cümlənin sadə və ya mürəkkəb olduğunu müəyyən edin: “Səmanın bir küncündə tək bir ulduz parlayırdı və bu ulduzun işığında hər şey daha sakit, daha dərin görünürdü.”
Həllini göstər1-ci qrammatik əsas: ulduz parlayırdı2-ci qrammatik əsas: hər şey görünürdüiki tərkib hissə və bağlayıcısı ilə bağlanıbCavab: mürəkkəb cümlə.
lass="sect js-rl">Real həyatda: siyahı və qeydlər
həmcins üzvlər · vergül · tiresüd, çörək, pendir (nə?) — eyni xəbərə aid tamamlıqlarBu nümunələr bizimdir, DİM tapşırığından deyil. Siyahı, menyu və qeydlərdə sıralanan sözlər çox vaxt həmcins üzvlərdir: eyni suala cavab verir və eyni sözə aid olur.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual1Hansı cümlədə həmcins tamamlıqlar var?
2“Qayıt, gözüm nuru, könlüm atəşi, qayıt, sahmana sal bu kainatı!” misrasında gözüm nuru, könlüm atəşi:
3Hansı cümlədə həmcins üzvlər mübtəda ilə sintaktik əlaqədədir?
4“Kitablar dəftərlər qələmlər hamısı çantaya yığıldı” cümləsində buraxılmış durğu işarələrinin ardıcıllığı:
5Açıq tipli: “Dünyada səadəti, birlik və qardaşlığı bütün xalqlar, millətlər bərqərar etməlidir” cümləsində neçə həmcins tamamlıq var?
MənbəYalnız DİM izahları:
- 05.07.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Həmcins üzvlər (A variantı, 19; B-6, C-8, D-14)
- 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Həmcins üzvlər (A variantı, 21; B-21, C-1, D-7)
- 09.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF) — Həmcins üzvlər (A variantı, 37; B-33, C-39, D-40)
- 24.05.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Həmcins üzvlər (A variantı, 16; B-12, C-13, D-16)
- 24.05.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 12; B-13, C-4, D-6)
- 19.04.2026, buraxılış (eksternat) imtahanı (PDF) — Həmcins üzvlər (A variantı, 33; B-39, C-38, D-31)
- 15.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF) — Durğu işarələri (A variantı, 35; B-32, C-38, D-36)