Sintaktik əlaqələr: tabesizlik, tabelilik, uzlaşma
Dərsin mətni
Cümlədə sözlər iki cür əlaqələnir: tabesizlik əlaqəsində sözlər bərabərhüquqludur (azad və xoşbəxt), tabelilik əlaqəsində isə biri əsas, digəri asılı tərəf olur. Tabeliliyin üç növü var: uzlaşma — xəbər mübtəda ilə şəxsə və kəmiyyətə görə uyğunlaşır (mən gəldim, onlar gəldilər); idarə — əsas söz asılı sözü müəyyən halda işlədir (otaqdan çıxdı, kitabı oxudu); yanaşma — asılı söz şəkilçisiz yanaşır (yaşıl park, tez gəldi). DİM izahlarında “… gələcək nəsillər azad və xoşbəxt yaşasınlar” cümləsində azad və xoşbəxt sözləri arasında tabesizlik, gələcək nəsillər, nəsillər yaşasın, azad yaşasın, xoşbəxt yaşasın sözləri arasında tabelilik göstərilir; mübtəda (Səlim) “sintaktik əlaqədə yalnız əsas tərəf”, xəbər isə “uzlaşma əlaqəsində asılı tərəf” adlanır.
Çıxışlıq hal şəkilçili söz burada xəbərdən asılıdır: “… otaqdan çıxdı” — otaqdan yer zərfliyidir, xəbərlə əlaqədə asılı tərəfdir. Mübtəda olmayan cümlədə xəbər yalnız əsas tərəfdir: “… öz gücsüzlüyünü göstərirsən”. Mübtəda ilə xəbər arasında uzlaşmanı xəbərlik və şəxs şəkilçiləri yaradır: “Əmlak bizimdir”. Hər üzv hər üzvlə əlaqədə deyil: “Yamaclar təzə açılan bahar çiçəkləri ilə dolu idi” cümləsində mübtəda ilə təyin, təyinlə xəbər arasında əlaqə yoxdur. Xitab isə cümlə üzvləri ilə ümumiyyətlə sintaktik əlaqəyə girmir: “Gözəl dost, dinləsin qoy məni aləm”.
azad və xoşbəxttabesizliknəsillər yaşasıntabelilikGözəl dost,əlaqəyə girmirnümunəni seç, əlaqəni təhlil et ↓iv class="demo js-demo" aria-live="polite">Səlim — mübtəda: yalnız əsas tərəfYuxarıda DİM tapşırığındakı cümlə verilib. Kartlardan birini seç: sözlər arasındakı əlaqənin növünü, hansı sözün əsas, hansının asılı tərəf olduğunu və ya xitabın əlaqəyə girib-girmədiyini müəyyən et. Düzgün cavabdan sonra kart yaşıl olur, ən aşağıda izah açılır.
NümunəCavab- Sənin cavabın
- Nəticə
“Dünənki yarışın qalibi Səlim … otaqdan çıxdı” cümləsində otaqdan sözünün sintaktik əlaqədə yerini müəyyən et.
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- Göstərirsən — mübtəda yoxdur, xəbər tabelilik əlaqəsinin yalnız əsas tərəfidir.
- Yaz küləyi … gətirir — xəbər uzlaşmada asılı tərəfdir.
- Əmlak bizimdir — tabelilik əlaqəsi xəbərlik şəkilçisi ilə yaranıb.
- Yamaclar … dolu idi — bəzi üzvlər arasında sintaktik əlaqə yoxdur.
- Yaz küləyi … gətirir — “xəbər əsas tərəfdir” seçimi səhvdir: uzlaşmada xəbər asılıdır.
DİM izahlarındakı nümunələr
tabesizlik · tabelilik · uzlaşma| Nümunə | Hökm | Qeyd | DİM izahı |
|---|---|---|---|
| Səlim; otaqdan | yalnız əsas tərəf; xəbərlə əlaqədə asılı tərəf | mübtəda; yer zərfliyi | 15.03.2026 |
| azad və xoşbəxt; gələcək nəsillər, nəsillər yaşasın | tabesizlik; tabelilik | baş cümlədə yalnız tabelilik | 09.03.2025 |
| göstərirsən | tabelilik əlaqəsinin yalnız əsas tərəfi | xəbər yalnız mübtədadan asılı olur | 19.04.2026 |
| sözlər … vəd edirdi; yaz küləyi … gətirir | xəbər uzlaşmada asılı tərəf | — | 24.05.2026 |
| Gəncliyim, şərəfim, müqəddəratım | uzlaşma əlaqəsində əsas tərəf | həmcins mübtədalar | 09.03.2026 |
| şərafət bizimdir; Əmlak bizimdir | mübtəda ilə xəbər arasında uzlaşma | tabelilik xəbərlik şəkilçiləri vasitəsilə yaranıb | 06.07.2025 |
| Gözəl dost, | xitab | sintaktik əlaqəyə girmir | 02.03.2025 |
| Yamaclar … dolu idi | mübtəda — təyin, mübtəda — tamamlıq, təyin — xəbər | sintaktik əlaqə yoxdur | 25.05.2025 |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələm“Mübtəda xəbərdən asılıdır”Mübtəda sintaktik əlaqədə yalnız əsas tərəf olur; xəbər uzlaşmada asılı tərəfdir.
“Cümlənin bütün üzvləri bir-biri ilə əlaqəlidir”Mübtəda ilə təyin, təyinlə xəbər kimi cütlər arasında birbaşa əlaqə olmaya bilər.
“Xitab xəbərlə əlaqəlidir”Xitab cümlə üzvləri ilə sintaktik əlaqəyə girmir.
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
Əlaqə növünü yazın: “Uşaqlar tez həyətə qaçdılar” cümləsində uşaqlar — qaçdılar, həyətə — qaçdılar, tez — qaçdılar.
Həllini göstəruşaqlar — qaçdılar: şəxs və kəmiyyətə görə uyğunlaşırhəyətə — qaçdılar: əsas söz yönlük hal tələb edirtez — qaçdılar: şəkilçi tələb olunmadan yanaşırCavab: uzlaşma, idarə, yanaşma.
Məsələ 2
“Gələcək nəsillər azad və xoşbəxt yaşasınlar” cümləsində tabesizlik əlaqəsində olan sözləri tapın.
Həllini göstərazad və xoşbəxt — eyni suala cavab verirbərabərhüquqludur, və bağlayıcısı ilə bağlanıbCavab: azad və xoşbəxt.
class="sect js-rl">Real həyatda: matçdan sonra
uzlaşma · idarə · yanaşma · xitabbiz … gəldik — şəxs və kəmiyyət uyğunlaşırBu nümunələr bizimdir, DİM tapşırığından deyil. Matçdan sonrakı qısa cümlələrdə də sözlər müəyyən qayda ilə bağlanır: uyğunlaşaraq, hal tələb edərək və ya sadəcə yanaşaraq; xitab isə kənarda qalır.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual1“Dünənki yarışın qalibi Səlim nə isə söyləyərək otaqdan çıxdı” cümləsində Səlim sözü sintaktik əlaqədə:
2“Gələcək nəsillər azad və xoşbəxt yaşasınlar” budaq cümləsində hansı söz cütü tabesizlik əlaqəsindədir?
3Xəbər uzlaşma əlaqəsində:
4“Gözəl dost, dinləsin qoy məni aləm” cümləsində xitab:
5Açıq tipli: “gələcək nəsillər, nəsillər yaşasın, azad yaşasın, xoşbəxt yaşasın, azad və xoşbəxt” — neçə cüt tabelilik əlaqəsindədir?
MənbəYalnız DİM izahları:
- 15.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF) — Sintaktik əlaqələr (A variantı, 38; B-40, C-31, D-40)
- 09.03.2025, buraxılış imtahanı (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 40; B-40, C-33, D-32)
- 19.04.2026, buraxılış (eksternat) imtahanı (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 40; B-40, C-39, D-35)
- 24.05.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Cümlə üzvləri. Baş üzvlər (A variantı, 13; B-10, C-19, D-8)
- 09.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF) — Həmcins üzvlər (A variantı, 37; B-33, C-39, D-40)
- 06.07.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Söz birləşmələri. Sintaktik əlaqələr (A variantı, 6; B-14, C-13, D-5)
- 02.03.2025, buraxılış imtahanı (PDF) — Xitab (A variantı, 37; B-36, C-37, D-35)
- 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Sintaksis. Cümlə üzvləri (A variantı, 25; B-25, C-26, D-23)