Sadə cümlənin sintaktik təhlili
Dərsin mətni
Sintaktik təhlil cümlənin quruluşunu açmaqdır: əvvəlcə qrammatik əsas (xəbər və mübtəda), sonra ikinci dərəcəli üzvlər tapılır və hər üzv cümlədəki sırası ilə sxemdə işarələnir. Tərkib (feili bağlama, məsdər, feili sifət tərkibi) bütövlükdə bir üzvdür, bir işarə ilə göstərilir, amma təyini birləşmədə təyin ayrıca üzv ola bilər (baş vermiş – təyin, hadisə – mübtəda); ara söz, xitab və buraxılmış mübtəda sxemdə işarələnmir. DİM izahında “Uzaqdan gələnlər xəstəyə baş çəkəndən bir neçə saat sonra xidmətçilər atları yəhərlədilər” cümləsi belə təhlil olunur: Uzaqdan gələnlər xəstəyə baş çəkəndən bir neçə saat sonra – zərflik, xidmətçilər – mübtəda, atları – tamamlıq, yəhərlədilər – xəbər. Deməli, sxemdə dörd işarə olur və cümlənin əvvəlindəki uzaqdan gələnlər mübtəda sayılmır.
Test sxemlərində mübtəda tək düz xətt, xəbər qoşa düz xətt, tamamlıq qırıq xətt, zərflik dalğalı xətt və onun altında düz xətt, təyin isə (yalnız bir yanlış variantda görünür) sadə dalğalı xətlə işarələnir. “Nəhayət, hərbi xidməti başa vurduqdan sonra gimnaziyadan şəhadətnaməmi aldım” cümləsinin sxemində də dörd işarə var — zərflik, zərflik, tamamlıq, xəbər: nəhayət modal söz olduğu üçün, mübtəda (mən) isə buraxıldığı üçün işarələnmir. Bəzi cümlələrin sxemi bir neçə cür ola bilər: “Zaur, Hafiz, Xəlil, yəqin ki, …” cümləsində adlar həm xitab, həm mübtəda kimi düşünülə bildiyi üçün sxem müxtəlif formada qurulur. Təhlildə üzvlərin hamısının olub-olmadığını yoxla: “Baş vermiş hadisə Qafur dayını çox əsəbiləşdirmişdi” cümləsində bütün cümlə üzvləri var, “Torpaqdan çıxarılmış kötükləri … daşıyırdılar” cümləsində isə mübtəda yoxdur.
Uzaqdan gələnlər …zərflikNəhayət,işarələnmir… daşıyırdılarmübtəda yoxdurcümləni seç, üzvləri təhlil et ↓iv class="demo js-demo" aria-live="polite">Uzaqdan gələnlər — mübtəda? Yox…Yuxarıda DİM tapşırığındakı cümlə verilib. Kartlardan birini seç: tərkibin hansı üzv olduğunu, sxemdə neçə işarə olacağını, hansı sözün işarələnmədiyini və ya cümlədə hansı üzvün olmadığını müəyyən et. Düzgün cavabdan sonra kart yaşıl olur, ən aşağıda izah açılır.
NümunəCavab- Sənin cavabın
- Nəticə
“Nəhayət, hərbi xidməti başa vurduqdan sonra …” cümləsində altından xətt çəkilmiş tərkibi təhlil et.
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- … xidmətçilər atları yəhərlədilər — sxemdə dörd işarə.
- Nəhayət — modal söz, sxemdə işarələnmir.
- Zaur, Hafiz, Xəlil, … — sxem müxtəlif formada qurula bilər.
- Baş vermiş hadisə … — bütün cümlə üzvləri var.
- Nəğmə oxuyan, yem dalınca uçub gələn — “bir təyin” seçimi səhvdir: iki təyindir.
DİM izahlarındakı nümunələr
sintaktik təhlil · sxem · cümlə üzvləri| Nümunə | Hökm | Qeyd | DİM izahı |
|---|---|---|---|
| Uzaqdan gələnlər … bir neçə saat sonra xidmətçilər atları yəhərlədilər | zərflik, mübtəda, tamamlıq, xəbər | uzun tərkib bir zərflikdir | 02.03.2025 |
| Nəhayət, hərbi xidməti … aldım | zərflik, zərflik, tamamlıq, xəbər | nəhayət — modal söz, üzv deyil | 09.03.2026 |
| Zaur, Hafiz, Xəlil, yəqin ki, … | sxem müxtəlif formada düşünülə bilər | — | 24.05.2026 |
| Baş vermiş hadisə Qafur dayını çox əsəbiləşdirmişdi | bütün cümlə üzvləri iştirak edir | — | 06.07.2025 |
| Torpaqdan çıxarılmış kötükləri … daşıyırdılar | mübtəda yoxdur | — | 06.07.2025 |
| Qulu axurun yanındakı böyük daşı qaldırdı; Vasifin sualı müəllimini xeyli düşündürdü | zərflik yoxdur; təyin yoxdur | — | 06.07.2025 |
| O gündən kənd nəğmə oxuyan, yem dalınca uçub gələn quşlarla doldu | zərflik, mübtəda, təyin, təyin, tamamlıq, xəbər | — | 05.07.2026 |
| Özündən gücsüzə qəzəblənməklə öz gücsüzlüyünü göstərirsən | üç cümlə üzvü | tərzi-hərəkət zərfliyi, tamamlıq, xəbər | 19.04.2026 |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələm“Cümlənin əvvəlindəki ad həmişə mübtədadır”Uzaqdan gələnlər … bir neçə saat sonra — bütövlükdə zərflikdir.
“Ara söz də sxemdə işarələnir”Nəhayət modal söz olduğu üçün heç bir üzvün yerində işlənmir.
“Tərkibin içindəki sözlər ayrıca üzvdür”Hərbi xidməti başa vurduqdan sonra — bir zərflik, ayrıca tamamlıq yoxdur.
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
Cümləni təhlil edin: “Səhər atam bağda ağacları suvarırdı.”
Həllini göstərxəbər: suvarırdı; mübtəda: atamtamamlıq: ağaclarızərfliklər: səhər, bağdaCavab: zərflik, mübtəda, zərflik, tamamlıq, xəbər.
Məsələ 2
Sxemdə neçə işarə olacaq: “Deyəsən, dünən gec yatmısan.”
Həllini göstərdeyəsən — ara söz, işarələnmirburaxılmış mübtəda (sən) işarələnmirdünən, gec — zərfliklər; yatmısan — xəbərCavab: üç işarə — zərflik, zərflik, xəbər.
class="sect js-rl">Real həyatda: elanı təhlil et
sintaktik təhlil · sxemmuzey — mübtəda, bazar ertəsi — zərflik, bağlıdır — xəbərBu nümunələr bizimdir, DİM tapşırığından deyil. Ən qısa elan cümləsini də sintaktik təhlil etmək olar: əvvəlcə xəbər və mübtəda, sonra ikinci dərəcəli üzvlər tapılır; ara söz və buraxılmış mübtəda sxemdə göstərilmir.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual1“Uzaqdan gələnlər xəstəyə baş çəkəndən bir neçə saat sonra xidmətçilər atları yəhərlədilər” cümləsində mübtəda:
2Hansı cümlədə bütün cümlə üzvləri iştirak edir?
3Sintaktik təhlil sxemində hansı işarələnmir?
4“Özündən gücsüzə qəzəblənməklə öz gücsüzlüyünü göstərirsən” cümləsində özündən gücsüzə qəzəblənməklə:
5Açıq tipli: “O gündən kənd nəğmə oxuyan, yem dalınca uçub gələn quşlarla doldu” cümləsində neçə cümlə üzvü var?
MənbəYalnız DİM izahları:
- 02.03.2025, buraxılış imtahanı (PDF) — Sintaktik təhlil (A variantı, 34; B-33, C-34, D-38)
- 09.03.2026, buraxılış imtahanı (PDF) — Sintaktik təhlil (A variantı, 31; B-40, C-38, D-31)
- 24.05.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 21; B-5, C-3, D-14)
- 06.07.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Cümlə üzvləri (A variantı, 10; B-10, C-11, D-8)
- 05.07.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Sintaksis (A variantı, 7; B-18, C-5, D-17)
- 19.04.2026, buraxılış (eksternat) imtahanı (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 40; B-40, C-39, D-35)