Tamamlıq və təyin
Dərsin mətni
Tamamlıq ikinci dərəcəli üzvdür: hərəkətin üzərində icra olunduğu və ya yönəldiyi əşyanı, şəxsi bildirir, adətən xəbərə aid olur və kimi? nəyi? kimə? nəyə? kimdə? nədə? kimdən? nədən? kimlə? nə ilə? suallarından birinə cavab verir. DİM izahlarında tamamlıq ifadə vasitəsinə görə təhlil olunur: “Hamı öz fikrinin doğru olduğuna inanırdı” — feili birləşmə, “Əcnəbi turistlər Şəkinin görməli yerlərini gəzdilər” — ismi birləşmə, “Sevil hər şeyi etiraf etdi” — əvəzlik, “… uşaqlara bənzəyirdilər” — isim, “Deyiləni kiçik eşidər” — feili sifət, “Fikirləşməkdən bezmişdi” — məsdər.
Təyin əşyanın əlamətini bildirir, hansı? nə cür? necə? neçə? suallarına cavab verir və isimlə ifadə olunan üzvə aid olur. O, sifətlə (böyük daşı), -dakı şəkilçili birləşmə ilə (axurun yanındakı daşı), feili birləşmə ilə (daş qoyub yurd salan adamın), isimlə (Tərlan xəyalımı, laçın könlümü) ifadə oluna bilər; bir ismin bir neçə təyini ola bilər. Yiyəlik haldakı söz adətən birləşmənin içində qalır: “Vasifin sualı müəllimini xeyli düşündürdü” cümləsində Vasifin sualı bütövlükdə mübtədadır, təyin yoxdur. Təyin aid olduğu isimlə əlaqədədir; söz birləşməsi ilə ifadə olunan təyinlər xəbərlə tabelilik əlaqəsi yaratmır.
öz fikrinin …tamamlıq — feili birləşməuşaqlaratamamlıq — isimdaş qoyub …təyincümləni seç, üzvü təhlil et ↓iv class="demo js-demo" aria-live="polite">Öz fikrinin doğru olduğuna — feili birləşmə ilə tamamlıqYuxarıda DİM tapşırığındakı cümlə verilib. Kartlardan birini seç: tamamlığın ifadə vasitəsini, təyinlərin sayını və ya altından xətt çəkilmiş birləşmənin hansı üzv olduğunu müəyyən et. Düzgün cavabdan sonra kart yaşıl olur, ən aşağıda izah açılır.
NümunəCavab- Sənin cavabın
- Nəticə
“Əcnəbi turistlər Şəkinin görməli yerlərini gəzdilər” cümləsində tamamlığın ifadə vasitəsini seç.
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- Hər şeyi — əvəzliklə ifadə olunan tamamlıq.
- Atasının dostundan — söz birləşməsi ilə ifadə olunan tamamlıq.
- Axurun yanındakı, böyük — daşı tamamlığının iki təyini.
- Tərlan, laçın — tamamlıqların təyinləri.
- Vasifin sualı — “bir təyin” seçimi səhvdir: cümlədə təyin yoxdur.
DİM izahlarındakı nümunələr
tamamlıq · təyin · ifadə vasitəsi| Nümunə | Hökm | Qeyd | DİM izahı |
|---|---|---|---|
| öz fikrinin doğru olduğuna | tamamlıq — feili birləşmə ilə | — | 09.03.2025 |
| Şəkinin görməli yerlərini; bu adamların çoxunu | tamamlıq — ismi birləşmə ilə | hər şeyi — əvəzliklə | 09.03.2025 |
| atasının dostundan; dostunun məzəli söhbətlərindən | söz birləşməsi ilə tamamlıq | — | 24.05.2026 |
| qəzetlərdə; uşaqlara | isimlə ifadə olunan tamamlıq | — | 24.05.2026 |
| Deyiləni (kiçik eşidər); fikirləşməkdən | tamamlıq — feili sifət; məsdər | — | 25.05.2025; 05.07.2026 |
| axurun yanındakı, böyük (daşı) | təyinlər | Vasifin sualı — mübtəda, təyin yoxdur | 06.07.2025 |
| torpaqdan çıxarılmış; baş vermiş | təyin | — | 06.07.2025 |
| daş qoyub yurd salan | təyin — feili birləşmə | əsas tərəfi feili sifət | 25.05.2025 |
| tərlan (xəyalımı), laçın (könlümü) | tamamlıqların təyini | — | 06.07.2025 |
| söz birləşməsi ilə ifadə olunan təyinlər | xəbərlə tabelilik əlaqəsi yaratmır | — | 06.07.2025 |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələm“Yiyəlik haldakı söz ayrıca təyindir”“Vasifin sualı” bütövlükdə mübtədadır, cümlədə təyin yoxdur.
“Təyin yalnız sifətlə ifadə olunur”Tərlan, laçın — isim; daş qoyub yurd salan — feili birləşmə.
“Tamamlıq həmişə bir sözdür”Öz fikrinin doğru olduğuna, Şəkinin görməli yerlərini — birləşmə ilə ifadə olunub.
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
Tamamlığı tapın və ifadə vasitəsini yazın: “Babam həmişə dostunun məzəli söhbətlərindən danışardı.”
Həllini göstərxəbər: danışardınədən? — dostunun məzəli söhbətlərindənüç sözdən ibarət birləşmədirCavab: tamamlıq söz birləşməsi ilə ifadə olunub.
Məsələ 2
Təyini tapın: “Torpaqdan çıxarılmış kötükləri at arabalarına yığıb İlan dərəsinə daşıyırdılar.”
Həllini göstərkötükləri — tamamlıqhansı kötükləri? — torpaqdan çıxarılmışfeili sifət tərkibidirCavab: torpaqdan çıxarılmış — təyin.
lass="sect js-rl">Real həyatda: göstərişlər
tamamlıq · təyintəzə (hansı çörəyi?) — sifətlə ifadə olunan təyinBu nümunələr bizimdir, DİM tapşırığından deyil. Gündəlik göstərişlərdə hərəkətin kimə, nəyə yönəldiyini tamamlıq, əşyanın əlamətini isə təyin bildirir.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual1Hansı cümlədə tamamlıq söz birləşməsi ilə ifadə olunmayıb?
2Hansı cümlədə təyin yoxdur?
3“Deyirdilər ki, qədimdə daş qoyub yurd salan adamın gözəl bir qızı varmış” cümləsində daş qoyub yurd salan:
4Hansı cümlədə tamamlıq isimlə ifadə olunub?
5Açıq tipli: “Qulu axurun yanındakı böyük daşı qaldırdı” cümləsində neçə təyin var?
MənbəYalnız DİM izahları:
- 09.03.2025, buraxılış imtahanı (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 34; B-37, C-34, D-37)
- 24.05.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 2; B-17, C-6, D-12)
- 06.07.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Cümlə üzvləri (A variantı, 10; B-10, C-11, D-8)
- 06.07.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Cümlə üzvləri (A variantı, 25; B-26, C-25, D-23)
- 06.07.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Həmcins üzvlər (A variantı, 21; B-20, C-16, D-16)
- 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 1; B-16, C-17, D-18)
- 25.05.2025, III ixtisas qrupu (PDF) — Mövzulararası əlaqə (A variantı, 17; B-3, C-16, D-8)
- 05.07.2026, III ixtisas qrupu (PDF) — Cümlə üzvləri (A variantı, 22; B-4, C-9, D-7)