Coğrafi koordinatlar: enlik və uzunluq

Coğrafi enlik — nöqtənin ekvatordan şimala və ya cənuba olan bucaq məsafəsidir: 0°-dən 90°-yə qədər, şimal (ş.e.) və cənub (c.e.). Bütün nöqtələri eyni enlikdə olan xətt — paraleldir. Meridian boyunca 1° ≈ 111 km.

Coğrafi uzunluq — nöqtənin baş (Qrinviç) meridianından şərqə və ya qərbə olan bucaq məsafəsidir: 0°-dən 180°-yə qədər, şərq (ş.u.) və qərb (q.u.). Yer 1 saatda 15° fırlandığı üçün uzunluq yerli vaxtla bağlıdır. Bakının koordinatları təxminən 40° ş.e. və 50° ş.u.-dur.

enlik: 0°…90° ş.e./c.e.ekvatordan hesablanıruzunluq: 0°…180° ş.u./q.u.Qrinviç meridianından1° meridian ≈ 111 km15° uzunluq = 1 saatenliyi və uzunluğu dəyiş və ya şəhər seç ↓Bakı: 40° ş.e., 50° ş.u.

Solda qlobus: ağ xətlər — hər 30°-dən bir paralel və meridianlar, qırmızı — ekvator və baş meridian, sarı qırıq — tropiklər. Sağda dərəcə toru (Yerin açılmış səthi): nöqtənin enliyi və uzunluğu qırıq xətlərlə göstərilir; boz nöqtələr — şəhərlər.

Coğrafi enlik, φCoğrafi uzunluq, λ

• Yarımkürələr
• Ekvatordan məsafə (meridian boyunca)
• Qrinviçə görə vaxt fərqi (təxmini)

Tapşırıq 1 / 3○○○

Bakının koordinatlarını qur (40° ş.e., 50° ş.u.).

Sürgüləri və düymələri tənzimlə…

Simulyasiyada nə görürsən?

sürgünün dili ilə

• Bakı: ≈ 40° ş.e., 50° ş.u. — şimal və şərq yarımkürələri.
• Ekvatorda enlik 0°, qütblərdə 90°.
• Uzunluğu 15° dəyiş: yerli vaxt 1 saat dəyişir.
• Rio-de-Janeyro cənub və qərb yarımkürəsindədir: hər iki koordinat “mənfi” tərəfdədir.
• Enliyi 10° artır: nöqtə meridian boyunca ≈ 1110 km şimala sürüşür.

Bəzi şəhərlərin koordinatları

təxmini

Şəhər	Enlik	Uzunluq
Bakı	40° ş.e.	50° ş.u.
London	52° ş.e.	0°
Nyu-York	41° ş.e.	74° q.u.
Tokio	36° ş.e.	140° ş.u.
Rio-de-Janeyro	23° c.e.	43° q.u.
Sidney	34° c.e.	151° ş.u.

Ən çox edilən səhvlər

qırmızı qələmEnliyi və uzunluğu qarışdırmaq

Enlik — şimal-cənub (paralellər üzrə), uzunluq — şərq-qərb (meridianlar üzrə). Əvvəl enlik yazılır.

Yarımkürəni göstərməmək

“40°” kifayət deyil: 40° ş.e. və 40° c.e. tamamilə fərqli yerlərdir.

Paralel boyunca 1°-ni həmişə 111 km saymaq

111 km meridian boyuncadır. Paralel boyunca 1°-nin uzunluğu qütblərə doğru azalır (ekvatorda ≈ 111 km, 60°-də ≈ 56 km).

Həll olunmuş məsələlər

əvvəl özün həll et

Məsələ 1

A nöqtəsi 20° ş.e.-də, B nöqtəsi eyni meridianda 30° ş.e.-dədir. Aralarındakı məsafəni tapın.

Həllini göstərFərq: 30° − 20° = 10°10 · 111 ≈ 1110 km

Cavab: ≈ 1110 km.

Məsələ 2

Bakı (50° ş.u.) və London (0°) arasında vaxt fərqi təxminən nə qədərdir?

Həllini göstərUzunluq fərqi 50°50 / 15 ≈ 3,3 saat — Bakıda vaxt irəlidədir

Cavab: ≈ 3 saat (yerli vaxtla).

Real həyatda: GPS koordinatları necə tapır?

peyk naviqasiyasıOrbitdə onlarla naviqasiya peyki var

GPS, QLONASS, Galileo kimi sistemlər koordinatları bir neçə metr dəqiqliklə təyin edir. Xəritə tətbiqləri, taksi, çatdırılma xidmətləri və təyyarələrin naviqasiyası məhz coğrafi koordinatlara əsaslanır.

Özünü yoxla: 5 sınaq testi

5 sual

1Coğrafi enlik nədən hesablanır?

2Maksimum coğrafi uzunluq neçə dərəcədir?

3Meridian boyunca 1° təxminən neçə km-dir?

4Uzunluq 15° dəyişəndə yerli vaxt necə dəyişir?

5Açıq tipli: 30° ş.e. nöqtəsi ekvatordan meridian boyunca təxminən neçə km uzaqdır? Cavabı rəqəmlə yaz.

Mənbə

DİM 2026 qəbul imtahanı proqramı: Coğrafiya → Coğrafi xəritə: dərəcə toru, coğrafi enlik və uzunluq, koordinatların təyini, məsafələrin hesablanması.

/section>