Çay hesablamaları: düşmə, meyillik, su sərfi və illik axım

Çayın düşməsi mənbə ilə mənsəbin hündürlük fərqidir: Δh = h(mənbə) − h(mənsəb). Meyillik isə 1 km-ə düşən düşmədir: i = Δh / L (m/km və ya sm/km). Meyillik nə qədər böyükdürsə, çay bir o qədər sürətli axır — dağ çayları belədir.

Su sərfi — çayın en kəsiyindən 1 saniyədə keçən suyun həcmidir: Q = v · S, burada S ≈ en · orta dərinlik. İllik axım — bir ildə axan su: W = Q · t, t = 31 536 000 s (1 il).

Δh = h₁ − h₂düşmə, metri = Δh / Lmeyillik, m/km (1 m/km = 100 sm/km)Q = v · Ssu sərfi, m³/shündürlükləri, uzunluğu və en kəsiyini dəyiş ↓div class="demo js-demo" aria-live="polite">Düşmə 2000 m, uzunluq 500 km → meyillik 4 m/km

Yuxarıda çayın uzununa profili: mənbədən mənsəbə qədər hündürlük. Qırmızı qırıq xətt — düşmə. Aşağıda en kəsiyi: su axını sürətlə hərəkət edir, sahə ≈ en × dərinlik.

Mənbənin hündürlüyü2000 mMənsəbin hündürlüyü0 mÇayın uzunluğu500 kmÇayın eni100 mOrta dərinlik3 mAxının sürəti1 m/s

• Düşmə
• Meyillik
• Su sərfi
• İllik axım

Tapşırıq 1 / 3○○○

Meyillik 2 m/km olsun (mənsəb 0 m, uzunluq 1000 km).

Sürgüləri və düymələri tənzimlə…

Simulyasiyada nə görürsən?

sürgünün dili ilə

• Mənbə 2000 m, mənsəb 0 m, uzunluq 500 km: düşmə 2000 m, meyillik 4 m/km.
• Uzunluğu 2 dəfə artır: düşmə eyni qalır, meyillik 2 dəfə azalır — uzun düzən çayları yavaş axır.
• Mənsəbi −28 m-ə endir: Xəzərə tökülən çayların mənsəbi dəniz səviyyəsindən aşağıdadır, düşmə artır.
• Sürəti 2 dəfə artır: su sərfi də 2 dəfə artır — Q sürətlə düz mütənasibdir.
• 1 m³/s sərf ildə ≈ 0,03 km³ su deməkdir: böyük çaylarda illik axım on və yüz km³-lərlə ölçülür.

Düsturlar və vahidlər

çevirmələrə diqqət

Kəmiyyət	Düstur	Vahid
Düşmə	Δh = h₁ − h₂	m
Meyillik	i = Δh / L	m/km; 1 m/km = 100 sm/km
En kəsiyinin sahəsi	S ≈ en · orta dərinlik	m²
Su sərfi	Q = v · S	m³/s
İllik axım	W = Q · 31 536 000 s	m³ və ya km³ (1 km³ = 10⁹ m³)

Ən çox edilən səhvlər

qırmızı qələmMənsəb dəniz səviyyəsindən aşağı olanda mənfi işarəni unutmaq

Xəzərə tökülən çayın mənsəbi ≈ −28 m-dir. Mənbə 2000 m olarsa, düşmə 2000 − (−28) = 2028 m-dir, 1972 m yox.

Meyilliyi düşməyə vurmaq

Meyillik düşmənin uzunluğa nisbətidir: i = Δh / L. Uzunluq kilometrlə götürülürsə, nəticə m/km-dir.

İllik axımda vahidləri qarışdırmaq

Q m³/s-dir, ildə 31 536 000 saniyə var. Nəticəni km³-ə çevirmək üçün 10⁹-a böl.

Həll olunmuş məsələlər

əvvəl özün həll et

Məsələ 1

Çayın mənbəyi 1500 m, mənsəbi 300 m hündürlükdədir, uzunluğu 240 km. Düşməni və meyilliyi tapın.

Həllini göstərΔh = 1500 − 300 = 1200 mi = 1200 / 240 = 5 m/km = 500 sm/km

Cavab: 1200 m, 5 m/km.

Məsələ 2

Çayın eni 80 m, orta dərinliyi 2,5 m, axın sürəti 1,2 m/s-dir. Su sərfini tapın.

Həllini göstərS = 80 · 2,5 = 200 m²Q = 1,2 · 200 = 240 m³/s

Cavab: 240 m³/s.

class="sect js-rl">

Real həyatda: Kür çayı mənbədən Xəzərə

düşmə və meyillikKür Türkiyədə ≈ 2740 m hündürlükdən başlayır

Çayın düşməsi və su sərfi onun enerji potensialını müəyyən edir: su elektrik stansiyaları meyilli və bolsulu çaylarda tikilir. Su sərfini bilmək suvarma, su təchizatı və daşqınlardan qorunmanı planlaşdırmaq üçün də vacibdir.

Özünü yoxla: 5 sınaq testi

5 sual

1Çayın mənbəyi 2500 m, mənsəbi 500 m hündürlükdədir. Düşmə nə qədərdir?

2Düşmə 600 m, uzunluq 300 km-dir. Meyillik nə qədərdir?

3Su sərfi hansı vahidlə ölçülür?

4Çayın en kəsiyinin sahəsi 150 m², sürəti 2 m/s-dir. Su sərfi nə qədərdir?

5Açıq tipli: mənbə 1500 m, mənsəb 500 m, uzunluq 200 km. Meyillik neçə m/km-dir? Cavabı rəqəmlə yaz.

Mənbə

DİM 2026 qəbul imtahanı proqramı: Coğrafiya → Hidrosfer: çaylar, çayın düşməsi və meyilliyi, su sərfi, illik axım.

ion>