Hündürlük qurşaqlığı və təbii zonallıq (3D)

Ekvatordan qütblərə doğru təbii zonalar ardıcıl dəyişir: meşələr, çöllər, tayqa, tundra… Bu, enlik zonallığıdır. Dağlarda isə eyni dəyişmə yuxarıya doğru baş verir: hər 100 m qalxanda temperatur təxminən 0,6 °C azalır. Buna hündürlük qurşaqlığı deyilir.

Dağın ətəyindəki qurşaq həmin enliyin təbii zonasına uyğundur. Dağ nə qədər hündür və ekvatora nə qədər yaxındırsa, qurşaqların sayı bir o qədər çox olur. Ən yuxarıda — qar xəttindən yuxarıda — əbədi qar və buzlaqlar başlayır; qar xətti qütblərə doğru alçalır.

−0,6 °C / 100 mhündürlük artdıqca temperatur azalırətək = enlik zonasıbirinci qurşaq dağın yerləşdiyi zonaya uyğundurqar xəttiekvatorda ≈ 5000 m, qütblərə doğru alçalırenliyi və hündürlüyü dəyiş, 3D-də dağı fırlat ↓Böyük Qafqaz (≈ 42°, ≈ 4450 m): meşədən qar və buza qədərdağı fırlat — barmaqla və ya siçanla3D model yüklənir…

2D profildə dağın yamacındakı rəngli zolaqlar hündürlük qurşaqlarıdır, göy qırıq xətt — qar xətti. “3D dağ” düyməsi eyni dağı fırladılan modeldə göstərir (model ilk dəfə basanda yüklənir). Qiymətlər təqribidir.

Dağın coğrafi enliyi42°Dağın hündürlüyü4466 m

• Qurşaqların sayı
• Qar xətti
• Ətəkdə orta illik temperatur
• Zirvədə

Tapşırıq 1 / 3○○○

Ekvatordakı dağda 7 qurşaq olsun.

Sürgüləri və düymələri tənzimlə…

Simulyasiyada nə görürsən?

sürgünün dili ilə

• Enlik 42°, hündürlük ≈ 4450 m (Böyük Qafqaz, Bazardüzü): ətəkdə enliyarpaqlı meşə, yuxarıda çəmənliklər, zirvədə qar və buz.
• Dağı ekvatora (0°) köçür: ətəkdə rütubətli meşə başlayır, qurşaqların sayı ən çox olur, qar xətti ≈ 5000 m-ə qalxır.
• Enliyi 65°-yə qaldır: ətəkdə artıq tundradır, qar xətti alçalır — eyni dağda cəmi iki qurşaq qalır.
• Hündürlüyü 1000 m-ə endir: alçaq dağda qurşaq azdır — yuxarı qurşaqlar “başlamağa” yer tapmır.
• Zirvədə temperatur ətəkdən təxminən 6 °C · (hündürlük, km) qədər aşağıdır: 4 km-də fərq ≈ 24 °C.

Enlik zonallığı və hündürlük qurşaqları

eyni ardıcıllıq

Ekvatordan qütbə (enlik)	Ətəkdən zirvəyə (hündürlük)
ekvatorial və tropik meşələr	dağ meşələri (aşağı qurşaq)
mülayim enliyarpaqlı meşələr	enliyarpaqlı dağ meşələri
tayqa	iynəyarpaqlı meşələr
meşə-tundra və tundra	subalp və alp çəmənlikləri, dağ tundrası
arktik səhralar (buz)	nival qurşaq: qar və buzlaqlar

Ən çox edilən səhvlər

qırmızı qələm“Bütün dağlarda qurşaqlar eynidir”

Qurşaqların sayı və növü dağın enliyindən və hündürlüyündən asılıdır. Ekvatordakı hündür dağda qurşaq çox, qütb yaxınlığındakı dağda az olur.

“Qar xətti hər yerdə eyni hündürlükdədir”

Qar xətti ekvatorda ≈ 5000 m-dədir, qütblərə doğru alçalır. Rütubətli yamaclarda isə quru yamaclardan aşağı olur.

Temperaturun hündürlüklə dəyişməsini səhv hesablamaq

Hər 1000 m-də ≈ 6 °C azalır, hər 100 m-də ≈ 0,6 °C. 2000 m qalxanda temperatur ≈ 12 °C aşağı düşür.

Həll olunmuş məsələlər

əvvəl özün həll et

Məsələ 1

Dağın ətəyində orta temperatur +20 °C-dir. 3000 m hündürlükdə temperatur nə qədər olar?

Həllini göstərHər 1000 m-də ≈ 6 °C: 3 · 6 = 18 °C20 − 18 = 2 °C

Cavab: ≈ +2 °C.

Məsələ 2

Niyə Kilimancaro (≈ 3° c. e., 5895 m) dağında qurşaqlar Skandinaviya dağlarından çoxdur?

Həllini göstərEkvatora yaxındır: ətəkdə isti zona, qar xətti çox yüksəkdədirHündürdür: bütün qurşaqlar yamacda yerləşə bilir

Cavab: ekvatora yaxın və çox hündür olduğu üçün.

Real həyatda: Kür sahilindən Bazardüzüyə

Azərbaycanın hündürlük qurşaqlarıKür-Araz ovalığı: yarımsəhra, isti və quru

Azərbaycanda bir gündə bir neçə təbii zonanı keçmək olar: Kür-Araz ovalığının yarımsəhralarından Böyük Qafqazın meşələrinə, oradan alp çəmənliklərinə və əbədi qarlara qədər. Bu müxtəliflik kənd təsərrüfatını da müəyyən edir: aranda pambıq və üzümçülük, dağlarda maldarlıq və yay otlaqları.

Özünü yoxla: 5 sınaq testi

5 sual

1Dağlarda hər 100 m qalxdıqca temperatur təxminən nə qədər azalır?

2Hansı dağlarda hündürlük qurşaqlarının sayı ən çoxdur?

3Dağın ətəyindəki qurşaq nəyə uyğun gəlir?

4Qar xətti qütblərə doğru necə dəyişir?

5Açıq tipli: ətəkdə temperatur +20 °C-dir. 2000 m hündürlükdə temperatur neçə dərəcə olar? Cavabı rəqəmlə yaz.

Mənbə

DİM 2026 qəbul imtahanı proqramı: Coğrafiya → Coğrafi təbəqə: təbii zonalar, enlik zonallığı, hündürlük qurşaqlığı.

/section>