Yerin Günəş ətrafında hərəkəti: fəsillər, Günəşin günorta hündürlüyü və gün uzunluğu
Dərsin mətni
Yer Günəş ətrafında bir ildə dövr edir, onun oxu orbit müstəvisinə 66,5° (ekvator müstəvisi isə 23,5°) meyillidir və istiqamətini dəyişmir. Buna görə il boyu Günəş şüalarının düşmə bucağı və gün uzunluğu dəyişir — fəsillər yaranır. Günəş zenitdə yalnız tropiklər arasında (23,5° c. e. – 23,5° c. e.) ola bilər.
Günəşin günorta hündürlüyü: h = 90° − |φ − δ|, burada φ — yerin enliyi, δ — həmin gün Günəşin zenitdə olduğu enlik (22 iyunda +23,5°, 22 dekabrda −23,5°, gecə-gündüz bərabərliklərində 0°). Qütb dairələrindən (66,5°) qütblərə doğru qütb günü və qütb gecəsi olur.
h = 90° − |φ − δ|Günəşin günorta hündürlüyüδ: +23,5° … −23,5°22 iyun · 22 dekabr|φ| ≥ 66,5°qütb günü və ya qütb gecəsitarixi və enliyi dəyiş ↓22 iyun, Bakı: Günəş 73,5° hündürlükdə, gündüz ≈ 15 saatSolda Yer: Günəş şüaları soldan gəlir, sarı nöqtə — Günəşin zenitdə olduğu yer, qırmızı — müşahidəçi; tünd hissə — gecə. Sağda müşahidəçinin üfüqü: Günəşin günorta hündürlüyü h və gündüzün uzunluğu (sarı zolaq).
TarixEnlik, φ- Günəşin zenitdə olduğu enlik (δ)
- Gündüzün uzunluğu
- Fəsil (şimal yarımkürəsi üçün)
Bakıda 22 iyun günortasını göstər.
Sürgüləri və düymələri tənzimlə…Simulyasiyada nə görürsən?
sürgünün dili ilə- 22 iyun: Günəş Şimal tropiki üzərində zenitdədir, Bakıda günorta hündürlüyü ≈ 73,5°, gündüz ≈ 15 saat.
- 22 dekabr: Bakıda Günəş cəmi ≈ 26,5° qalxır, gündüz ≈ 9 saat — qış.
- 21 mart və 23 sentyabr: Günəş ekvatorda zenitdədir, hər yerdə gündüz ≈ 12 saat.
- Qütb dairəsindən şimalda 22 dekabrda Günəş çıxmır — qütb gecəsi.
- Ekvatorda il boyu gündüz ≈ 12 saatdır, Günəş həmişə yüksəkdə olur.
Xüsusi tarixlər
şimal yarımkürəsi| Tarix | Günəş zenitdə | Hadisə |
|---|---|---|
| 21 mart | ekvator (0°) | yaz gecə-gündüz bərabərliyi |
| 22 iyun | Şimal tropiki (23,5° ş.e.) | yay gündönümü — ən uzun gün |
| 23 sentyabr | ekvator (0°) | payız gecə-gündüz bərabərliyi |
| 22 dekabr | Cənub tropiki (23,5° c.e.) | qış gündönümü — ən qısa gün |
Ən çox edilən səhvlər
qırmızı qələm“Yay Yer Günəşə yaxın olduğuna görə olur”Yer Günəşə ən yaxın yanvarın əvvəlində olur — şimalda bu, qışdır. Fəsillər oxun meyilliliyi ilə bağlıdır.
Düsturda |φ − δ| əvəzinə φ + δ yazmaqBakı (40°) üçün 22 iyunda: h = 90° − |40° − 23,5°| = 73,5°; 22 dekabrda: h = 90° − |40° − (−23,5°)| = 26,5°.
Tropik ilə qütb dairəsini qarışdırmaqTropiklər (23,5°) — Günəşin zenitdə ola biləcəyi sərhəd; qütb dairələri (66,5°) — qütb günü və gecəsinin başladığı sərhəd.
Həll olunmuş məsələlər
əvvəl özün həll etMəsələ 1
22 iyunda Bakıda (40° ş.e.) Günəşin günorta hündürlüyünü tapın.
Həllini göstərδ = +23,5°h = 90° − |40° − 23,5°| = 73,5°Cavab: 73,5°.
Məsələ 2
Hansı enlikdə 22 dekabrda Günəş günorta zenitdə olur?
Həllini göstərBu gün Günəş Cənub tropiki üzərindədirδ = −23,5°Cavab: 23,5° c.e. (Cənub tropiki).
Real həyatda: niyə yayda isti, qışda soyuq olur?
şüaların düşmə bucağıGünəş şüalarının eyni dəstəsini götürəkİşıqlanma qurşaqları da buna əsaslanır: tropiklər arasında Günəş zenitə qalxır — isti qurşaq; qütb dairələrindən o tərəfdə qütb gecəsi var — soyuq qurşaqlar; aralarında mülayim qurşaqlar yerləşir.
Özünü yoxla: 5 sınaq testi
5 sual122 iyunda Günəş hansı enlik üzərində zenitdə olur?
2Fəsillərin dəyişməsinin əsas səbəbi nədir?
321 martda Bakıda (40° ş.e.) Günəşin günorta hündürlüyü nə qədərdir?
4Qütb günü və qütb gecəsi hansı enliklərdən başlayır?
5Açıq tipli: 22 dekabrda Bakıda (40° ş.e.) Günəşin günorta hündürlüyü neçə dərəcədir? Cavabı rəqəmlə yaz.
MənbəDİM 2026 qəbul imtahanı proqramı: Coğrafiya → Yer planet kimi: Yerin Günəş ətrafında hərəkəti, fəsillər, işıqlanma qurşaqları, Günəşin günorta hündürlüyünün hesablanması.
section>