Elektromaqnit rəqsləri və dalğaları

Elektromaqnit dalğalar · Mövzu 22 / 27

Elektromaqnit rəqsləri və dalğaları

Bu dərsi yayı babasıgildə keçirən şagirdin hekayəsi ilə keçəcəyik: babanın köhnə radiosunu stansiyaya kökləyəcək, uzaqdakı televiziya qülləsinin siqnalını izləyəcək və aeroportda radarın təyyarəni necə “gördüyünü” öyrənəcək. Rəqs konturundan elektromaqnit dalğalarına və radiorabitəyə qədər gedəcək, sonra DİM tapşırıqlarını həll edəcəyik.

≈ 50 dəqiqə5 fəsil4 DİM tapşırığı11-ci sinif materialı

Bu dərsdən sonra bacaracaqsan

• rəqs konturunda enerji çevrilmələrini izah etməyi və W = CUm²/2 = LIm²/2 ilə hesablamalar aparmağı;
• Tomson düsturu T = 2π√(LC) ilə period, tezlik, L və C-ni tapmağı;
• elektromaqnit dalğasının xassələrini bilməyi və λ = c/ν ilə hesablamağı;
• elektromaqnit dalğalarının şkalasını və radiorabitənin, radiolokasiyanın prinsipini izah etməyi.

Başlamazdan əvvəl xatırla

• Kondensatorun enerjisi CU²/2; sarğacın enerjisi LI²/2 (əvvəlki dərs).
• Öz-özünə induksiya və Lens qaydası.
• Yay rəqqası: T = 2π√(m/k); dalğa: υ = λν.

Mündəricat

1. GirişSituasiya: babanın köhnə radiosuhekayə və təxmin
2. Fəsil 1Rəqs konturu: enerjinin çevrilmələriq, i, Wel ⇄ Wmaq · DİM 2025, 2026
3. Fəsil 2Rəqslərin periodu: Tomson düsturuT = 2π√(LC), rezonans · laboratoriya
4. Fəsil 3Elektromaqnit dalğalarıE ⊥ B ⊥ c, λ = c/ν · DİM 01.06.2025
5. Fəsil 4Elektromaqnit dalğalarının şkalasıradiodalğalardan qamma-şüalara
6. Fəsil 5Radiorabitə və radiolokasiyamodulyasiya, detektor, s = ct/2 · DİM 12.07.2026
7. YekunYadda saxlaqısa xülasə və tipik səhvlər
8. YekunMüstəqil iş6 tapşırıq, asandan çətinə

Giriş

Situasiya: babanın köhnə radiosu

Hekayə

Yay tətilində 11-ci sinif şagirdi kənddə babasıgildə qalır. Axşamlar baba komodun üstündəki köhnə taxta radionu açır. Şagird düyməni fırladır: şkaladakı qırmızı əqrəb sürüşür, xışıltının arasından gah bir, gah başqa radiostansiyanın səsi eşidilir.

Baba izah edir: düymə radionun içindəki kondensatorun lövhələrini fırladır, yanında isə sarğac var. Şagird düşünür: lövhələr dönəndə nə dəyişir ki, radio başqa stansiyanı “tutur”? Sarğacın induktivliyi 0,25 mHn-dir. Tezliyi 1 MHs olan stansiyanı eşitmək üçün kondensatorun tutumu nə qədər olmalıdır?

Düymə fırlanır, əqrəb sürüşür; stansiyanın üstünə düşəndə səs gəlir.Əvvəlcə təxmin et

Şagird düyməni elə fırladır ki, kondensatorun tutumu 4 dəfə artır. Sənin fikrincə, radionun “tutduğu” tezlik necə dəyişəcək? Cavabını 2-ci fəsildə yoxlayacağıq.

Fəsil 1

Rəqs konturu: enerjinin çevrilmələri

Radionun “ürəyi” kondensatorla sarğacdan ibarət sadə dövrədir. Kondensatoru doldurub sarğaca qoşaq. Kondensator boşalmağa başlayır, amma cərəyan dərhal böyük olmur: sarğacda öz-özünə induksiya EHQ-si yaranır və cərəyanın artmasını ləngidir. Kondensator tam boşalanda cərəyan ən böyük olur. Sonra cərəyan birdən kəsilmir — öz-özünə induksiya onu saxlayır və kondensator əks qütblə yenidən dolur. Proses təkrarlanır.

Tərif

Kondensator və sarğacdan ibarət qapalı dövrəyə rəqs konturu deyilir. Konturda kondensatorun yükünün, gərginliyin, cərəyan şiddətinin, elektrik və maqnit sahələrinin periodik dəyişməsinə elektromaqnit rəqsləri deyilir. Kənar təsir olmadan, konturun öz enerjisi hesabına baş verən rəqslər sərbəst rəqslərdir.

Animasiya · kondensator boşalır və yenidən dolurAnimasiya 1000 dəfə yavaşladılıb: ekranda 1 san real 1 ms-dir; period T = 6,28 ms. Kondensator dolu olanda (U = ±20 V) cərəyan sıfırdır, enerjinin hamısı elektrik sahəsindədir; kondensator boş olanda cərəyan ən böyükdür (0,2 A), enerjinin hamısı maqnit sahəsindədir.

Rəqs zamanı enerji kondensatorun elektrik sahəsindən sarğacın maqnit sahəsinə və geri keçir. Müqavimət olmasa, enerji itmir:

Konturda enerjinin saxlanması

İdeal konturda istənilən anda elektrik və maqnit sahələrinin enerjilərinin cəmi sabitdir.

W = Cu²/2 + Li²/2 = CUm²/2 = qm²/(2C) = LIm²/2

Yadda saxla: yük (və gərginlik) maksimum olanda cərəyan sıfırdır, cərəyan maksimum olanda yük sıfırdır. Wel = q²/(2C), Wmaq = Li²/2 — hər biri dövrdə iki dəfə maksimum olur.

Nümunə 1

Animasiyadakı konturda C = 10 mkF, L = 0,1 Hn, kondensatordakı maksimal gərginlik 20 V-dur. Konturun tam enerjisini və cərəyanın maksimal qiymətini tapın.

1. W = CUm²/2 = 10·10⁻⁶ · 20² / 2 = 2·10⁻³ C = 2 mC.
2. Kondensator boşalanda bütün enerji sarğacdadır: LIm²/2 = W.Niyə belədir?

   Enerjinin saxlanması: maksimal elektrik enerjisi = maksimal maqnit enerjisi.

3. Im = √(2W/L) = √(2 · 2·10⁻³ / 0,1) = √0,04 = 0,2 A.
4. Cavab: W = 2 mC; Im = 0,2 A.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

Rəqs konturunda sarğacın maqnit sahəsinin enerjisi maksimum olduqda, hansı fiziki kəmiyyətlər modulca maksimum olar?1. Sarğacda cərəyanın şiddəti2. Kondensatorun yükü3. Sarğacda maqnit seli4. Kondensatorun gərginliyi5. Kondensatorun elektrik sahəsinin enerjisi

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.

1. Wmaq = LI²/2 maksimumdursa, I modulca maksimumdur (1 — bəli).Niyə belədir?

   L sabitdir; enerji yalnız cərəyanın kvadratı ilə dəyişir.

2. Sarğacın maqnit seli Φ = LI — cərəyanla birlikdə maksimumdur (3 — bəli).
3. Bu anda bütün enerji maqnit sahəsindədir, deməli Wel = 0: yük, gərginlik və elektrik sahəsinin enerjisi sıfırdır (2, 4, 5 — xeyr).Niyə belədir?

   W = Wel + Wmaq sabitdir; biri maksimum olanda o biri sıfırdır.

4. Cavab: 1, 3.

Eyni tapşırıq 13.07.2025, IV ixtisas qrupu imtahanında da verilib (A83).

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

Rəqs konturunda sarğacın maqnit sahəsinin enerjisi maksimum olduqda sarğacdakı cərəyan şiddəti və maqnit seli modulca maksimum olur.Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Enerjilər arasındakı əlaqəni qrafiklə də vermək olar. Wel + Wmaq = W olduğundan Wmaq = W − Wel — bu, Wmaq(Wel) asılılığının qrafiki mənfi meylli düz xəttdir: o, Wmaq oxunu W nöqtəsində, Wel oxunu da W nöqtəsində kəsir.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 07.06.2026

Rəqs konturundakı maqnit sahəsinin enerjisinin elektrik sahəsinin enerjisindən asılılıq qrafiki verilmişdir. A nöqtəsinə uyğun anda sarğacdakı cərəyan şiddətinin ani qiyməti onun maksimal qiymətindən 2 dəfə az olarsa, bu vəziyyətdə elektrik sahəsinin enerjisini hesablayın (enerji itkisi nəzərə alınmır, cavabı mC-la ifadə edin).

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.

1. Qrafik Wmaq oxunu 100 mC-da kəsir: bu anda WE = 0, deməli tam enerji W = 100 mC.Niyə belədir?

   Enerji itkisi yoxdur: W = Wmaq + WE həmişə eynidir.

2. A anında I = Im/2: Wm = L(Im/2)²/2 = (1/4)·LIm²/2 = W/4 = 25 mC.Niyə belədir?

   Enerji cərəyanın kvadratı ilə mütənasibdir: cərəyan 2 dəfə az — enerji 4 dəfə az.

3. WE = W − Wm = 100 − 25 = 75 mC.
4. Cavab: 75 mC.

Eyni tapşırıq 07.06.2026, IV ixtisas qrupu imtahanında da verilib (A83).

DİM-in rəsmi izahı (07.06.2026)

Rəqs konturunda elektromaqnit rəqsləri zamanı tam enerji W=Wₘ+Wₑ düsturu ilə ifadə olunur. Şərtə görə A nöqtəsinə uyğun anda cərəyan şiddətinin ani qiyməti I_A = Iₘ/2 olduğundan sarğacdakı maqnit sahəsinin enerjisinin ani qiyməti W_mA = LI_A²/2 = LIₘ²/8 = (1/4)W olar. Onda W = (1/4)W + Wₑ alınar. Buradan Wₑ = (3/4)W = (3/4)·100 = 75mCMənbə: DİM izahı — 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

Tutumu 2 mkF olan kondensator 100 V gərginliyə qədər doldurulub sarğaca qoşulur. Konturun tam enerjisini millicoulla (mC) tapın.

W = CU²/2; 1 mC = 10⁻³ C.

Fəsil 2

Rəqslərin periodu: Tomson düsturu

Rəqs konturu yay rəqqasına çox bənzəyir. Kondensatorun yükü yayın uzanmasına (q ↔ x), cərəyan şiddəti sürətə (i ↔ υ), induktivlik kütləyə (L ↔ m), 1/C isə yayın sərtliyinə (1/C ↔ k) uyğundur. Elektrik sahəsinin enerjisi q²/(2C) yayın potensial enerjisi kx²/2 kimi, maqnit sahəsinin enerjisi Li²/2 isə kinetik enerji mυ²/2 kimidir. Yay rəqqasının periodu T = 2π√(m/k) olduğundan, konturda da eyni əvəzləmə ilə:

Tomson düsturu

İdeal rəqs konturunda sərbəst rəqslərin periodu induktivlik və tutumun hasilinin kvadrat kökü ilə mütənasibdir. Məxsusi tezlik ν = 1/T, dairəvi tezlik ω = 1/√(LC). Yük q = qmcos ωt, cərəyan i = −Imsin ωt qanunu ilə dəyişir, Im = ωqm.

T = 2π√(LC)

Nümunə 2

1-ci fəsildəki konturun (L = 0,1 Hn, C = 10 mkF) rəqs periodunu və tezliyini tapın.

1. LC = 0,1 · 10·10⁻⁶ = 10⁻⁶ san²; √(LC) = 10⁻³ san.
2. T = 2π·10⁻³ ≈ 6,28·10⁻³ san = 6,28 ms.
3. ν = 1/T ≈ 159 Hs.Niyə belədir?

   Bu, səs tezliyidir; radio üçün L və C min-milyon dəfə kiçik götürülür.

4. Cavab: T ≈ 6,28 ms; ν ≈ 159 Hs.

Radio məhz belə işləyir: antenaya bütün stansiyaların dalğaları düşür, amma kontur yalnız tezliyi öz məxsusi tezliyinə bərabər olan dalğaya güclü “cavab verir” — rezonans baş verir. Düyməni fırlatmaqla C-ni, deməli konturun tezliyini dəyişirik. Laboratoriyada bunu özün yoxla.

Laboratoriya · radionu stansiyaya kökləyirikAnimasiya · L və C-ni dəyişinduktivlik L, mHn0.25tutum C, pF100ν = 1 MHs; λ = c/ν = 300 m. C-ni 4 dəfə artır (100 → 400 pF) — ν 2 dəfə azalır.Model: ν = 1/(2π√(LC)). Əqrəb stansiyanın üstünə düşəndə rezonans baş verir və siqnal güclənir. q(t) qrafikində 3 mks ərzində neçə rəqs olduğuna bax.Hekayə

Babanın radiosuna qayıdaq. Tomson düsturundan ν = 1/(2π√(LC)) ~ 1/√C. Tutum 4 dəfə artanda kök altındakı ifadə 4 dəfə, period √4 = 2 dəfə artır, tezlik isə 2 dəfə azalır — əqrəb şkalanın sol tərəfinə, kiçik tezliklərə gedir.

Hekayə

İndi 1 MHs-lik stansiya üçün tutum: C = 1/(4π²ν²L) = 1/(4 · 10 · 10¹² · 2,5·10⁻⁴) = 10⁻¹⁰ F = 100 pF. (π² ≈ 10 götürülüb.) Laboratoriyada L = 0,25 mHn, C = 100 pF seçsən, əqrəb 2-ci stansiyanın üstünə düşür.

Real konturda naqillərin müqaviməti var: hər dövrdə enerjinin bir hissəsi istiliyə çevrilir və rəqslərin amplitudu azalır — rəqslər sönür. Sönməyən rəqslər almaq üçün konturu vaxtaşırı mənbədən doldurmaq lazımdır; bunu tranzistorlu generator edir.

Özün yoxla

Konturda kondensatorun tutumunu 9 dəfə artırdılar. Rəqslərin periodu neçə dəfə artar?

T ~ √C.

Fəsil 3

Elektromaqnit dalğaları

Hekayə

Səhəri gün şagird şəhərə qayıdır. Balkondan baxanda uzaqda, təpənin üstündə televiziya qülləsi görünür — ona qədər təxminən 15 km var. Qüllədəki antena 100 MHs tezlikli FM radiostansiyasının siqnalını yayır, şagirdin telefonu bu siqnalı tutur.

Şagird düşünür: qüllə ilə telefon arasında naqil yoxdur. Siqnalı nə daşıyır? Bu dalğanın uzunluğu nə qədərdir və siqnal qüllədən balkona nə qədər vaxtda çatır?

Antenadan hər tərəfə dalğalar yayılır.

1864-cü ildə C. Maksvell nəzəri olaraq göstərdi: dəyişən maqnit sahəsi burulğanlı elektrik sahəsi yaradır (bunu induksiya dərsindən bilirsən), dəyişən elektrik sahəsi də öz növbəsində maqnit sahəsi yaradır. Bir-birini doğuran bu sahələr mənbədən ayrılıb fəzada yayılır — bu, elektromaqnit dalğasıdır. 1888-ci ildə H. Hers dalğaları təcrübədə aldı.

Qapalı konturda sahələr kondensatorun və sarğacın içində “gizlənir”. Dalğanı şüalandırmaq üçün kontur “açılır”: lövhələri bir-birindən uzaqlaşdırıb düz naqil — antena alınır. Antenada yüklər yüksək tezliklə rəqs edir və dalğa yayılır.

Animasiya · antenadan dalğa yayılırE və B vektorları bir-birinə və yayılma istiqamətinə perpendikulyardır və eyni fazada rəqs edir: elektromaqnit dalğası eninə dalğadır. Bir period ərzində dalğa bir λ qədər irəliləyir.Elektromaqnit dalğasının xassələri

Elektromaqnit dalğası eninə dalğadır: E ⊥ B ⊥ c. Vakuumda bütün elektromaqnit dalğaları eyni sürətlə yayılır: c = 3·10⁸ m/san. Dalğa uzunluğu — bir period ərzində dalğanın getdiyi məsafədir. Dalğalar enerji daşıyır, əks olunur, sınır, maneələri dolana bilir; yayılmaq üçün mühit lazım deyil.

λ = cT = c/ν

Hekayə

Qüllənin siqnalı: λ = c/ν = 3·10⁸ / 10⁸ = 3 m. Siqnal balkona t = s/c = 15 000 / 3·10⁸ = 5·10⁻⁵ san = 50 mks-də çatır — praktik olaraq dərhal. Telefonun antenası bu 3 metrlik dalğanı tutur, içindəki kontur isə 100 MHs-ə köklənib.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

Havada yayılan 3 MHs tezlikli elektromaqnit dalğasının uzunluğunu (m) hesablayın ( c = 3·10⁸ m/san ).

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.

1. Havada elektromaqnit dalğasının sürəti praktik olaraq c-dir.Niyə belədir?

   Havanın sındırma əmsalı 1-ə çox yaxındır.

2. Tezliyi hertsə çevir: 3 MHs = 3·10⁶ Hs.
3. λ = c/ν = 3·10⁸ / 3·10⁶ = 100 m.
4. Cavab: 100 m.

Eyni tapşırıq 01.06.2025, IV ixtisas qrupu imtahanında da verilib (A85).

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

Elektromaqnit dalğasının uzunluğu λ = c/ν düsturu ilə hesablamaq olar. λ = c/ν = 3·10⁸/(3·10⁶) = 100mMənbə: DİM izahı — 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

Elektromaqnit dalğasının havada uzunluğu 2 m-dir. Onun tezliyini meqahertslə (MHs) tapın.

ν = c/λ; 1 MHs = 10⁶ Hs.

Fəsil 4

Elektromaqnit dalğalarının şkalası

Radiodalğalar, istilik şüaları, görünən işıq, rentgen şüaları — hamısı eyni təbiətli elektromaqnit dalğalarıdır, yalnız dalğa uzunluğu (və tezliyi) ilə fərqlənir. Onları dalğa uzunluğuna görə düzəndə elektromaqnit dalğalarının şkalası alınır. Diapazonların sərhədləri şərtidir, qonşu diapazonlar bir-birini qismən örtür.

Animasiya · radiodalğalardan qamma-şüalaraOx loqarifmikdir: hər bölgü dalğa uzunluğunun 1000 dəfə dəyişməsidir. Görünən işıq şkalanın çox dar bir hissəsidir. Dalğa uzunluğu azaldıqca tezlik və bir kvantın enerjisi artır, şüaların nüfuzetmə qabiliyyəti güclənir.Diapazonlar (təqribi)

radiodalğalar: λ > 1 mm (o cümlədən mikrodalğalar) · infraqırmızı: 1 mm – 780 nm · görünən işıq: 780–380 nm (qırmızıdan bənövşəyiyə) · ultrabənövşəyi: 380–10 nm · rentgen: 10 nm – 10⁻¹¹ m · qamma: λ < 10⁻¹¹ m.

Nümunə 3

Mətbəxdəki mikrodalğalı soba 2,45 GHs tezlikli dalğalarla işləyir. Dalğa uzunluğunu tapın və şkalada yerini göstərin.

1. 2,45 GHs = 2,45·10⁹ Hs.
2. λ = c/ν = 3·10⁸ / 2,45·10⁹ ≈ 0,122 m = 12,2 sm.
3. 12,2 sm > 1 mm — bu, radiodalğalar diapazonunun qısa dalğalı hissəsidir (mikrodalğalar).Niyə belədir?

   Mobil telefon və Wi-Fi da bu diapazondan istifadə edir.

4. Cavab: ≈ 12,2 sm, mikrodalğalar (radiodalğalar).

Özün yoxla

Sarı işığın dalğa uzunluğu 600 nm-dir. Tezliyini tapın və 10¹⁴ Hs vahidi ilə yazın (məsələn, 7).

ν = c/λ = 3·10⁸ / 6·10⁻⁷.

Fəsil 5

Radiorabitə və radiolokasiya

Hekayə

Həftə sonu ailə qohumlarını qarşılamaq üçün aeroporta gedir. Şagird terminalın yanındakı qüllədə fırlanan antenanı görür — bu, radardır. O, qısa radioimpulslar göndərir və təyyarələrdən əks olunan “əks-sədanı” qəbul edir.

Dispetçer deyir ki, eniş edən təyyarədən əks olunan impuls radara 200 mks sonra qayıdıb. Təyyarə radardan nə qədər uzaqdadır?

İmpuls təyyarəyə gedir və əks olunub qayıdır.

Radiorabitə elektromaqnit dalğaları vasitəsilə məlumat ötürülməsidir. Səsin tezliyi (20–20 000 Hs) kiçikdir, belə dalğalar zəif şüalanır. Ona görə ötürücüdə yüksək tezlikli daşıyıcı rəqslərin amplitudu səs siqnalı ilə dəyişdirilir — buna amplitud modulyasiyası deyilir. Qəbuledicidə əks proses — detektələmə baş verir: kontur stansiyanı seçir, diod cərəyanı bir istiqamətdə buraxır, kondensator isə yüksək tezlikli döyünmələri hamarlayır və telefona yalnız səs tezlikli rəqs çatır.

Animasiya · modulyasiya və detektələmə1-ci sətirdə daşıyıcı rəqslərin amplitudu səs siqnalı ilə dəyişir. Dioddan sonra yalnız müsbət yarımdalğalar qalır. Kondensator onları hamarlayır: alınan əyri modulyasiya edən səs siqnalını təkrarlayır.İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

Detektorlu radioqəbuledicinin sxemi verilmişdir. AB hissəsinə hansı dövrə elementi birləşdirilməlidir?

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A)B)C)D)E)

1. Antena və kontur stansiyanın modullaşdırılmış yüksək tezlikli rəqslərini seçir; diod onları düzləndirir — cərəyan bir istiqamətdə, amma döyünən olur.Niyə belədir?

   Diod sxemdə artıq var (D variantı lazım deyil).

2. Yüksək tezlikli döyünmələri hamarlamaq üçün telefona paralel kondensator qoşulur: o, yüksək tezlikli cərəyanı özündən buraxır, telefona səs tezlikli rəqs qalır.
3. Deməli, AB hissəsinə kondensator qoşulmalıdır (B).
4. Cavab: kondensator işarəsi (B variantı).

Eyni tapşırıq 12.07.2026, IV ixtisas qrupu imtahanında da verilib (A63).

DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)

Detektorlu radioqəbuledicinin iş prinsipinə görə döyünən rəqsləri hamarlamaq üçün AB hissəsinə kondensator qoşulmalıdır.Mənbə: DİM izahı — 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Radiolokasiya — radiodalğalar vasitəsilə cisimlərin yerinin təyinidir. Radar qısa impuls göndərir, impuls cismə qədər gedib əks olunur və qayıdır. İmpuls bu müddətdə məsafəni iki dəfə qət edir:

s = c·t/2

Hekayə

Aeroport radarının cavabı: s = c·t/2 = 3·10⁸ · 2·10⁻⁴ / 2 = 3·10⁴ m = 30 km. Təyyarə radardan 30 km uzaqdadır. Antena fırlandıqca radar ətrafdakı bütün təyyarələrin həm istiqamətini, həm də məsafəsini bilir.

Özün yoxla

Radarın impulsu buluddan əks olunub 0,4 ms sonra qayıtdı. Buluda qədər məsafəni kilometrlə tapın.

s = c·t/2; 0,4 ms = 4·10⁻⁴ san.

Yekun

Yadda saxla

• Rəqs konturu — kondensator və sarğac; onda sərbəst elektromaqnit rəqsləri baş verir.
• Enerji: W = q²/(2C) + Li²/2 = const; yük maksimum olanda cərəyan sıfırdır və əksinə.
• Tomson düsturu: T = 2π√(LC); ν = 1/T.
• Elektromaqnit dalğası eninədir: E ⊥ B ⊥ c; vakuumda c = 3·10⁸ m/san.
• Dalğa uzunluğu: λ = cT = c/ν.
• Şkala (λ azalır): radio → infraqırmızı → görünən → ultrabənövşəyi → rentgen → qamma.
• Radiorabitə: modulyasiya → şüalanma → kontur (rezonans) → diod → kondensator → telefon; radar: s = ct/2.

Tipik səhvlər

Kondensator tam dolu olanda cərəyan ən böyükdür

Tam dolu kondensatorda cərəyan sıfırdır, bütün enerji elektrik sahəsindədir. Cərəyan kondensator boşalan anda maksimumdur.

T = 2π√(L/C) və ya tutum artanda tezlik artır

Tomson düsturu T = 2π√(LC): həm L, həm C artanda period artır, tezlik azalır.

Elektromaqnit dalğaları da səs kimi yalnız mühitdə yayılır

Elektromaqnit dalğası mühitsiz, vakuumda da yayılır — Günəşin işığı bizə boşluqdan gəlir.

Radar üçün s = c·t

t — impulsun gedib-qayıtma vaxtıdır, məsafə iki dəfə qət olunur: s = c·t/2.

Yekun

Müstəqil iş

Tapşırıqlar asandan çətinə düzülüb. Əvvəl özün həll et, sonra variantı seç; izah cavabdan sonra açılır.

1 · 1-ci səviyyə

Elektromaqnit dalğalarının vakuumda yayılma sürəti:

Vakuumda bütün elektromaqnit dalğaları c = 3·10⁸ m/san sürətlə yayılır.

2 · 1-ci səviyyə

Hansı şüalanmanın dalğa uzunluğu ən böyükdür?

Şkalada radiodalğalar ən uzun dalğalı tərəfdədir.

3 · 2-ci səviyyə

Rəqs konturunda kondensatorun tutumunu 4 dəfə artırdılar. Rəqslərin periodu:

T = 2π√(LC) ~ √C, √4 = 2.

4 · 2-ci səviyyə

Tezliyi 50 MHs olan radiodalğanın havada uzunluğu:

λ = c/ν = 3·10⁸ / 5·10⁷ = 6 m.

5 · DİM səviyyəsi

Konturun tam enerjisi 40 mC-dur. Kondensatorun yükü maksimal qiymətinin yarısına bərabər olan anda maqnit sahəsinin enerjisi:

Wel = q²/(2C) ~ q²: yük 2 dəfə az — 40/4 = 10 mC; Wmaq = 40 − 10 = 30 mC.

6 · DİM səviyyəsi

Radarın impulsu təyyarədən əks olunub 60 mks sonra qayıtdı. Təyyarəyə qədər məsafə:

s = ct/2 = 3·10⁸ · 6·10⁻⁵ / 2 = 9000 m = 9 km.

İmtahan tapşırıqları və rəsmi izahlar — DİM:

1. 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Elektromaqnit rəqsləri və dalğaları (A variantı, 56; B-53, C-55, D-55)
2. 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Elektromaqnit rəqsləri və dalğaları (A variantı, 85; B-84, C-85, D-85)
3. 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Elektromaqnit rəqsləri və dalğaları (A variantı, 55; B-55, C-53, D-55)
4. 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Elektromaqnit rəqsləri və dalğaları (A variantı, 83; B-85, C-85, D-86)
5. 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Elektromaqnit rəqsləri və dalğaları (A variantı, 55; B-55, C-54, D-53)
6. 07.06.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Elektromaqnit rəqsləri və dalğaları (A variantı, 83; B-85, C-84, D-86)
7. 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Elektromaqnit rəqsləri və dalğaları (A variantı, 44; B-31, C-44, D-49)
8. 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Elektromaqnit rəqsləri və dalğaları (A variantı, 63; B-65, C-72, D-76)

Hekayə, səhnələr, nümunələr, “Özün yoxla” və “Müstəqil iş” tapşırıqları bizimdir, DİM-ə aid deyil. DİM tapşırıqları və izahları mənbədəki kimi verilib; “…” işarəsi buraxılmış hissəni göstərir.