Buxarlanma. Doyan və doymayan buxar. Rütubət

İstilik hadisələri · Mövzu 13 / 27

Buxarlanma. Doyan və doymayan buxar. Rütubət

Bu dərsi bir qış günü şəhər mənzilində keçəcəyik: səhər soyuq butulka “tərləyir”, axşam təzyiqli qazanda yemək bişir, gecə psixrometr otağın rütubətini göstərir. Molekulların səthdən necə qopduğunu, doyan buxarın sirrini, qaynamanın təzyiqdən asılılığını və şeh nöqtəsini animasiyalarda görüb hesablayacaq, DİM tapşırıqlarında tətbiq edəcəyik.

≈ 50 dəqiqə5 fəsil4 DİM tapşırığı8 və 10-cu sinif materialı

Bu dərsdən sonra bacaracaqsan

• buxarlanmanı və kondensasiyanı molekulyar baxımdan izah etməyi, Q = rm ilə hesablamağı;
• doyan və doymayan buxarı fərqləndirməyi, izotermik sıxılmada p, ρ, m-in dəyişməsini söyləməyi;
• qaynama temperaturunun təzyiqdən asılılığını və böhran temperaturunun mənasını izah etməyi;
• mütləq və nisbi rütubəti, şeh nöqtəsini hesablamağı (φ = p/pd), psixrometrdən istifadə etməyi.

Başlamazdan əvvəl xatırla

• Molekulların hərəkəti və temperatur: orta kinetik enerji T-yə mütənasibdir.
• İdeal qazın hal tənliyi: pV = (m/M)RT, p = nkT.
• İzotermik proses: pV = const.
• T = t + 273; 1 l = 10⁻³ m³.

Mündəricat

1. GirişSituasiya: butulka “tərləyir”hekayə və təxmin
2. Fəsil 1Buxarlanma və kondensasiyaQ = rm, buxarlanan maye soyuyur
3. Fəsil 2Doyan və doymayan buxardinamik tarazlıq · DİM 2026
4. Fəsil 3Qaynama. Böhran temperaturupd(t) = pxarici · təzyiqli qazan
5. Fəsil 4Havanın rütubəti. Şeh nöqtəsiφ = p/pd, şeh nöqtəsi · DİM 13.07.2025
6. Fəsil 5Rütubətin ölçülməsi: hiqrometr və psixrometrpsixrometr · DİM 01.06.2025
7. YekunYadda saxlaqısa xülasə və tipik səhvlər
8. YekunMüstəqil iş6 tapşırıq, asandan çətinə

Giriş

Situasiya: butulka “tərləyir”

Hekayə

Qış səhəri. Şagird soyuducudan limonad butulkasını çıxarıb stolun üstünə qoyur. Butulkanın temperaturu 5 °C-dir. Bir neçə saniyədən sonra şüşə dumanlanır, üzərində xırda damcılar əmələ gəlir, bəziləri aşağı axır. Amma butulka bağlıdır — su haradan gəldi?

Divardakı termohiqrometr göstərir: otaqda 20 °C, nisbi rütubət 60%. Butulka yavaş-yavaş isinir. Sual: butulkanın temperaturu neçə dərəcəyə çatanda onun üzərində yeni damcılar yaranmaz?

Damcılar butulkanın soyuq səthində havadakı buxardan yaranır.Əvvəlcə təxmin et

Sənin fikrincə, butulka neçə dərəcəyə qədər isinəndə tərləmə dayanar? Cavabı 4-cü fəsildə hesablayacağıq.

Bu sualın cavabı havadakı görünməz su buxarındadır. Əvvəlcə buxarın necə yarandığını, sonra “doyan buxar” anlayışını, qaynamanı və nəhayət havanın rütubətini öyrənəcəyik. Gün boyu mənzildə daha iki sual çıxacaq: təzyiqli qazanda su neçə dərəcədə qaynayır və psixrometr rütubəti necə ölçür.

Fəsil 1

Buxarlanma və kondensasiya

Yaş paltar quruyur, gölməçə yox olur, çaydakı su azalır — maye buxara çevrilir. Mayenin molekulları müxtəlif sürətlə hərəkət edir. Səthə yaxınlaşan sürətli molekulun kinetik enerjisi qonşularının cazibəsini dəf etməyə çatırsa, o, mayeni tərk edir. Belə molekullar istənilən temperaturda var, ona görə buxarlanma istənilən temperaturda gedir.

Buxarlanma və kondensasiya

Buxarlanma — mayenin sərbəst səthindən buxar əmələ gəlməsidir. Kondensasiya — buxarın mayeyə çevrilməsidir. Buxarlanma sürəti temperatur artanda, səthin sahəsi böyüyəndə, külək buxarı apardıqda artır və maddənin növündən asılıdır (spirt sudan tez buxarlanır).

Mayeni ən sürətli molekullar tərk etdiyindən qalanların orta kinetik enerjisi azalır — buxarlanan maye soyuyur. Çimdikdən sonra küləkdə üşüməyimiz, tərləmənin bədəni soyutması buna görədir. Kondensasiya zamanı isə istilik ayrılır.

Animasiya · molekullar səthdən çıxırQırmızı molekullar — sürəti kifayət qədər böyük olanlar: yalnız onlar səthdən çıxa bilir. Havadakı buxar molekullarının bəziləri geri qayıdır (kondensasiya). Qaba istilik verilmirsə, maye soyuyur.Buxarlanma istiliyi

Sabit temperaturda kütləsi m olan mayeni buxara çevirmək üçün lazım olan istilik Q = rm düsturu ilə hesablanır; burada r — xüsusi buxarlanma istiliyidir: 1 kq mayeni həmin temperaturda buxara çevirmək üçün lazım olan istilik (su üçün 100 °C-də r = 2,3·10⁶ C/kq). Buxar kondensasiya olunanda eyni istilik ayrılır.

Q = rm

Nümunə 1

Çaydanda 100 °C-də 0,5 kq su qaynayıb tam buxara çevrildi. Nə qədər istilik sərf olundu? (r = 2,3·10⁶ C/kq)

1. Temperatur sabitdir, istilik yalnız buxarlanmaya gedir: Q = rm.Niyə belədir?

   Su artıq 100 °C-dədir, onu qızdırmaq lazım deyil.

2. Q = 2,3·10⁶·0,5 = 1,15·10⁶ C.
3. Müqayisə: həmin suyu 0-dan 100 °C-yə qədər qızdırmaq üçün cəmi 4200·0,5·100 = 2,1·10⁵ C lazımdır — 5 dəfədən çox az.Niyə belədir?

   Buxarlanmada molekulları bir-birindən tam ayırmaq lazımdır — bu, çox enerji tələb edir. Buna görə buxarla yanıq qaynar su yanığından təhlükəlidir: buxar dəridə kondensasiya olunanda bu enerjini verir.

4. Cavab: 1,15·10⁶ C = 1150 kC.

Özün yoxla

İsti gündə idmançının dərisindən 0,2 kq tər buxarlandı (r = 2,3·10⁶ C/kq). Bədəndən neçə kC istilik götürüldü?

Q = rm; C-u kC-a çevir.

Fəsil 2

Doyan və doymayan buxar

Mayeni ağzı bağlı qaba töksək, buxarlanma əvvəlcə kondensasiyadan tez gedir: buxarın sıxlığı artır. Buxar molekulları çoxaldıqca onların mayeyə qayıtması da tezləşir. Nəhayət vahid zamanda mayeni tərk edən və ona qayıdan molekulların sayı bərabərləşir — dinamik tarazlıq yaranır.

Doyan buxar

Öz mayesi ilə dinamik tarazlıqda olan buxar doyan buxar, belə tarazlıqda olmayan buxar (sıxlığı və təzyiqi doyan buxarınkından kiçik) doymayan buxar adlanır. Doyan buxarın təzyiqi pd və sıxlığı ρdyalnız temperaturdan asılıdır, həcmdən asılı deyil.

Doymayan buxar təqribən ideal qaz kimi davranır: sabit temperaturda pV = const. Doyan buxarı isə izotermik sıxanda təzyiqi artmır — artıq molekullar mayeyə çevrilir; genişləndirəndə maye buxarlanır və təzyiq yenə pd qalır. Animasiyada 20 °C-də silindrdəki buxar (əvvəl maye yoxdur) sıxılır və genişlənir.

Animasiya · buxarın izotermik sıxılmasıV = 4 l-dən 2 l-ə qədər buxar doymayandır: təzyiq həcmlə tərs mütənasib artır. 2 l-də buxar doyur (p = 2,34 kPa, ρ = 17,3 q/m³). Daha sıxanda p və ρ dəyişmir, buxarın kütləsi azalır — o, suya çevrilir (maye qatı şəkildə böyüdülüb).İmtahanda belə soruşulurDİM · 07.06.2026

Doyan buxarın izotermik sıxılması zamanı onun kütləsi (m) və sıxlığı (ρ):

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) azalar / dəyişməzB) artar / dəyişməzC) dəyişməz / azalarD) dəyişməz / artarE) artar / azalar

1. Doyan buxarın sıxlığı yalnız temperaturdan asılıdır: T = const olduğundan ρdəyişmir.Niyə belədir?

   Animasiyada 2 l-dən 1 l-ə qədər sıxanda ρ = 17,3 q/m³ qalırdı.

2. Buxarın kütləsi m = ρV: ρ sabit, V azalır — deməli mazalır.Niyə belədir?

   “Artıq” buxar mayeyə çevrilir (kondensasiya).

3. Variantlarda birinci söz kütləyə, ikincisi sıxlığa aiddir: “azalar / dəyişməz”.
4. Cavab: azalar / dəyişməz (A variantı).

Eyni tapşırıq 07.06.2026, IV ixtisas qrupu imtahanında da verilib (A61).

DİM-in rəsmi izahı (07.06.2026)

Doyan buxarı izotermik olaraq sıxdıqda, buxar molekullarının bir hissəsi mayeyə çevrildiyindən buxarın kütləsi azalır. Lakin doyan buxarın sıxlığı dəyişmir.Mənbə: DİM izahı — 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Doyan buxarın molekul konsentrasiyası da yalnız temperaturdan asılıdır: n = pd/(kT). Temperatur artanda pd çox sürətlə artır — həm molekulların orta enerjisi, həm də onların konsentrasiyası artır (daha çox maye buxarlanır). Ona görə doyan buxar ideal qazın p ~ T qanununa tabe deyil.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

Eyni temperaturda ağzı bağlı üç müxtəlif qabda su və onun üzərində doyan su buxarı vardır. Qablardakı doyan buxar molekullarının konsentrasiyaları arasında hansı münasibət doğrudur?

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) n₂>n₁>n₃B) n₂<n₁=n₃C) n₂>n₁=n₃D) n₁=n₂=n₃E) n₂<n₁<n₃

1. Hər qabda su ilə doyan buxar tarazlıqdadır, temperatur eynidir: 10 °C.Niyə belədir?

   Qabların ölçüsü, suyun miqdarı və buxarın həcmi fərqlidir — bunlar “aldadıcı” məlumatdır.

2. Doyan buxarın konsentrasiyası n = pd(T)/(kT) yalnız temperaturdan asılıdır.
3. Deməli n₁ = n₂ = n₃.
4. Cavab: n₁ = n₂ = n₃ (D variantı).

Eyni tapşırıq 12.07.2026, IV ixtisas qrupu imtahanında da verilib (A82).

DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)

Hər hansı mayenin doyan buxarının konsentrasiyası yalnız temperaturdan asılıdır. Qablardakı doyan buxarın həcmlərinin müxtəlif olmasına baxmayaraq, temperaturları bərabər olduğuna görə suyun doyan buxarının molekullarının konsentrasiyası da hər üç qabda bərabər olur. n₁=n₂=n₃Mənbə: DİM izahı — 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Nümunə 2

Ağzı bağlı 10 litrlik butulkada 20 °C-də bir az su və doyan buxar var (ρd = 17,3 q/m³). Butulkada neçə qram buxar var? Həcm izotermik olaraq 5 l-ə qədər azaldılsa, nə qədər buxar suya çevrilər?

1. V = 10 l = 0,01 m³; m = ρdV = 17,3·0,01 = 0,173 q.Niyə belədir?

   1 l = 10⁻³ m³.

2. Sıxılandan sonra buxar yenə doyandır, sıxlıq eynidir: m′ = 17,3·0,005 = 0,0865 q.Niyə belədir?

   Su varsa, buxar həmişə doyandır.

3. Suya çevrilən: 0,173 − 0,0865 = 0,0865 q; təzyiq isə 2,34 kPa qalır.
4. Cavab: 0,173 q; yarısı — 0,0865 q.

Özün yoxla

20 °C-də doyan su buxarının təzyiqi 2340 Pa-dır. Molekulların konsentrasiyası n = p/(kT) neçə 10²³ m⁻³-dir? (k = 1,38·10⁻²³ C/K, T = 293 K)

2340/(1,38·10⁻²³·293) ≈ 5,8·10²³.

Fəsil 3

Qaynama. Böhran temperaturu

Hekayə

Axşam mətbəxdə şam yeməyi hazırlanır. Plitədə iki qazan var: adi qazanda su 100 °C-də qaynayır, yanındakı təzyiqli qazanda isə ət bişir. Onun qapağı kip bağlanıb, klapanı içəridə təzyiqi təxminən 2·10⁵ Pa saxlayır — atmosfer təzyiqindən iki dəfə çox.

Ana deyir: “Təzyiqli qazanda ət iki dəfə tez bişir, çünki orada su daha isti olur.” Amma su qaynayırsa, 100 °C-dən isti ola bilərmi? Sual: təzyiqli qazanda su neçə dərəcədə qaynayır?

Hər iki qazan qaynayır; təzyiqli qazanın klapanı titrəyir və artıq buxarı buraxır.

Mayenin içində həmişə xırda hava qabarcıqları var; onların içi doyan buxarla dolur. Temperatur artdıqca qabarcıqdakı doyan buxarın təzyiqi artır. Bu təzyiq mayenin səthinə təsir edən xarici təzyiqə bərabər olanda qabarcıqlar sürətlə böyüyür, üzə çıxır və partlayır — buxarlanma bütün həcmdə gedir.

Qaynama

Qaynama — mayenin bütün həcmində buxar qabarcıqlarının əmələ gəlməsi ilə gedən intensiv buxarlanmadır. Maye doyan buxarının təzyiqi xarici təzyiqə bərabər olan temperaturda qaynayır: pd(tq) = pxarici. Qaynama zamanı temperatur dəyişmir.

Animasiya · qaynama temperaturu təzyiqdən asılıdırQazanlar eyni sürətlə qızır. Hər qazanın nöqtəsi doyan buxar təzyiqi əyrisi boyunca qalxır; öz xarici təzyiq xəttinə çatanda su qaynayır və temperatur daha artmır: 70 kPa — 90 °C, 101 kPa — 100 °C, 200 kPa — 120 °C.Nümunə 3

Hekayədəki sual: təzyiqli qazanda təzyiq 2·10⁵ Pa-dır. Su neçə dərəcədə qaynayır? (Doyan su buxarının təzyiqi: 100 °C — 1,01·10⁵ Pa, 110 °C — 1,43·10⁵ Pa, 120 °C — 1,99·10⁵ Pa.)

1. Qaynama şərti: pd(t) = pxarici = 2·10⁵ Pa.Niyə belədir?

   Su öz doyan buxarının təzyiqi qazandakı təzyiqə çatanda qaynayır.

2. Cədvəldə 1,99·10⁵ Pa ≈ 2·10⁵ Pa təzyiqi 120 °C-yə uyğundur.
3. Deməli su ≈ 120 °C-də qaynayır — adi qazandan 20 dərəcə isti. Bişmə reaksiyaları temperaturdan çox güclü asılıdır, ona görə ət xeyli tez bişir.Niyə belədir?

   Dağlarda isə əksinə: 3000 m hündürlükdə təzyiq ≈ 70 kPa, su 90 °C-də qaynayır və yemək gec bişir.

4. Cavab: ≈ 120 °C.

Hekayə

Ana haqlı idi: təzyiqli qazanda qaynayan su təxminən 120 °C-dir. Qapağı açmaqdan əvvəl qazanı soyutmaq və klapandan buxarı buraxmaq lazımdır: təzyiq birdən 1·10⁵ Pa-a düşsə, 120 °C-li su dərhal şiddətlə qaynayıb fışqırar.

Bəs buxarı sıxmaqla həmişə mayeyə çevirmək olarmı? Xeyr. Temperatur artdıqca doyan buxarın sıxlığı artır, mayenin sıxlığı isə azalır; müəyyən temperaturda onlar bərabərləşir və maye ilə buxar arasındakı fərq itir.

Böhran temperaturu

Maye ilə onun doyan buxarı arasında fərqin itdiyi temperatur böhran temperaturu Tb adlanır. Böhran temperaturundan yuxarıda maddəni heç bir təzyiqdə mayeyə çevirmək olmur — bu, qazdır; böhran temperaturundan aşağıda isə buxardır. Su üçün tb = 374 °C, karbon qazı üçün 31 °C, azot üçün −147 °C, oksigen üçün −119 °C.

Real qazın izotermləri: kölgəli oblastda maye və doyan buxar birlikdə olur. Havanı mayeyə çevirmək üçün onu əvvəlcə böhran temperaturundan aşağı soyutmaq lazımdır.Özün yoxla

100 °C-də 2 kq suyu tam buxara çevirmək üçün neçə kC istilik lazımdır? (r = 2,3·10⁶ C/kq)

Q = rm = 2,3·10⁶·2 C.

Fəsil 4

Havanın rütubəti. Şeh nöqtəsi

Havada həmişə su buxarı var — dənizlərdən, çaylardan, bitkilərdən, insanların nəfəsindən. Adətən o, doymayan buxardır. Havada nə qədər buxar olduğunu iki kəmiyyətlə göstərirlər.

Rütubət

Mütləq rütubət ρ — 1 m³ havada olan su buxarının kütləsi, yəni buxarın sıxlığıdır (q/m³). Onu buxarın parsial təzyiqi p ilə də ifadə edirlər. Nisbi rütubət φ — mütləq rütubətin həmin temperaturda doyan buxarın sıxlığına nisbətidir:

φ = ρ/ρd·100% = p/pd·100%

Doyan su buxarının təzyiqi və sıxlığı

t, °C	pd, kPa	ρd, q/m³	t, °C	pd, kPa	ρd, q/m³
0	0,61	4,8	16	1,81	13,6
5	0,87	6,8	18	2,07	15,4
10	1,23	9,4	20	2,34	17,3
12	1,40	10,7	25	3,17	23,0
14	1,60	12,1	30	4,24	30,3

Eyni mütləq rütubətdə soyuq hava “nəm”, isti hava “quru” olur, çünki ρd temperaturla sürətlə artır. İnsan üçün rahat nisbi rütubət 40–60%-dir. Parsial təzyiq və sıxlıq hal tənliyi ilə bağlıdır: p = ρRT/M, su üçün M = 18·10⁻³ kq/mol.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

27°C temperaturda nisbi rütubət 60% olarsa, havadakı su buxarının parsial təzyiqini paskallarla hesablayın ( M = 18·10⁻³ kq/mol, R = 8 C/(mol·K), 27°C temperaturunda doyan su buxarının sıxlığını ρ₀ = 3·10⁻² kq/m³ qəbul etməli).

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.

1. Nisbi rütubətdən buxarın sıxlığı: ρ = φρ₀ = 0,6·3·10⁻² = 1,8·10⁻² kq/m³.Niyə belədir?

   φ = 60% = 0,6 — doyan buxarın sıxlığının 60%-i.

2. Temperatur kelvinlə: T = 27 + 273 = 300 K.
3. Hal tənliyindən p = ρRT/M = (1,8·10⁻²/(18·10⁻³))·8·300 = 1·2400 = 2400 Pa.Niyə belədir?

   ρ/M = 1 mol/m³ — 1 m³ havada 1 mol su buxarı var.

4. Cavab: 2400 Pa.

Eyni tapşırıq 13.07.2025, IV ixtisas qrupu imtahanında da verilib (A86).

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

Nisbi rütubətin φ = (ρ/ρ₀)·100% düsturundan 27°C temperaturda havada olan su buxarının sıxlığını tapıb hesablasaq, ρ = ρ₀φ/100% = (3·10⁻² kq/m³ · 60%)/100% = 1,8·10⁻² kq/m³ . İdeal qazın hal tənliyindən təzyiqlə sıxlıq arasındakı əlaqə düsturundan 27˚C (T=300 K) temperaturda havadakı su buxarının parsial təzyiqini hesablasaq, p = (ρ/M)·RT = (1,8·10⁻² kq/m³)/(18·10⁻³ kq/mol) · 8 C/(mol·K) · 300K = 2400Pa alınır.Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Havanı onun buxarının miqdarını dəyişmədən soyudaq. Buxarın parsial təzyiqi sabit qalır, doyan buxarın təzyiqi isə azalır — nisbi rütubət artır. Müəyyən temperaturda buxar doyur (φ = 100%). Daha da soyutsaq, artıq buxar kondensasiya olunur: duman, şeh, qırov yaranır.

Şeh nöqtəsi

Havadakı su buxarının doyan hala keçdiyi temperatura şeh nöqtəsi deyilir. Şeh nöqtəsində buxarın parsial təzyiqi doyan buxarın təzyiqinə bərabərdir: pd(tş) = p.

Animasiya · hava soyuyur: şeh nöqtəsiBuxarın təzyiqi (göy xətt) dəyişmir, doyan buxarın təzyiqi isə temperaturla azalır. Nöqtə əyriyə 12 °C-də çatır — bu, şeh nöqtəsidir; sonra şüşədə damcılar yaranır.Nümunə 4

Giriş hekayəsi: otaqda 20 °C, φ = 60%. Butulkanın səthi neçə dərəcədən soyuq olanda üzərində şeh yaranır?

1. Cədvəldən pd(20 °C) = 2,34 kPa; buxarın parsial təzyiqi p = φ·pd = 0,6·2,34 = 1,40 kPa.Niyə belədir?

   φ = p/pd düsturundan.

2. Butulkaya toxunan hava soyuyur, p isə dəyişmir. Cədvəldə pd = 1,40 kPa təzyiqi 12 °C-yə uyğundur — şeh nöqtəsi tş = 12 °C.Niyə belədir?

   Səthə toxunan nazik hava qatı səthin temperaturunu alır.

3. Səth 12 °C-dən soyuqdursa, şeh yaranır; istidirsə, yaranmır (köhnə damcılar isə yavaş-yavaş buxarlanır).
4. Cavab: 12 °C-dən aşağı temperaturda.

Hekayə

Butulka 12 °C-yə qədər isinəndə yeni damcılar yaranmır, köhnələr isə tədricən quruyur. Qışda pəncərə şüşəsinin içəridən tərləməsi, yayda soyuq stəkanın “tərləməsi”, səhər otların üstündəki şeh — hamısı eyni hadisədir: səth havanın şeh nöqtəsindən soyuqdur.

Laboratoriya · rütubət və şeh nöqtəsiAnimasiya · butulka hansı halda tərləyir?havanın temperaturu t20 °Cnisbi rütubət φ60%butulkanın səthinin temperaturu5 °CA nöqtəsindən sola üfüqi gedəndə (buxarın təzyiqi sabit, temperatur azalır) əyriyə D nöqtəsində — şeh nöqtəsində çatırıq. Butulkanın səthi (S) D-dən soyuqdursa, səthdə şeh yaranır.Özün yoxla

25 °C-də nisbi rütubət 50%-dir. Mütləq rütubət neçə q/m³-dir? (25 °C-də ρd = 23,0 q/m³)

ρ = φ·ρd.

Fəsil 5

Rütubətin ölçülməsi: hiqrometr və psixrometr

Hekayə

Gecə. Yataq otağında radiator işləyir, hava qurudur, şagirdin boğazı quruyur. Atası tumbanın üstünə nəmləndirici qoyub, divara isə psixrometr asıb: iki eyni termometr, birinin ucu suya salınmış parçaya bükülüb. Quru termometr 20 °C, yaş termometr 14 °C göstərir.

“Niyə yaş termometr soyuqdur? Axı otaq birdir!” Sual: otaqda nisbi rütubət nə qədərdir və nəmləndiricini söndürmək olarmı?

Nəmləndirici buxar buraxır; psixrometrin yaş parçasından su buxarlanır.

Rütubəti ölçən cihazlar hiqrometr adlanır. Kondensasiya hiqrometri şeh nöqtəsini birbaşa tapır: parlaq metal səth tədricən soyudulur və onun dumanlandığı temperatur qeyd olunur. Tük hiqrometrində yağsızlaşdırılmış insan tükü rütubət artanda uzanır və əqrəbi döndərir — φ birbaşa oxunur. Ən dəqiq və geniş yayılmış cihaz isə psixrometrdir.

Psixrometr

Psixrometr iki termometrdən ibarətdir: quru və yaş (ucu nəm parçaya bükülmüş). Parçadan su buxarlanır və yaş termometri soyudur. Hava nə qədər qurudursa, buxarlanma o qədər güclü, göstərişlər fərqi Δt o qədər böyükdür. φ = 100% olanda buxarlanma dayanır və hər iki termometr eyni göstərir. Nisbi rütubət quru termometrin göstərişi və Δt-yə görə psixrometrik cədvəldən tapılır.

Animasiya · psixrometr və cədvəlYaş termometr buxarlanma hesabına soyuyur və 14 °C-də dayanır: buxarlanmaya gedən istilik havadan gələn istiliyə bərabərləşir. Cədvəldə 20 °C sətri ilə Δt = 6 sütununun kəsişməsi φ = 51%-dir.Nümunə 5

Hekayədəki sual: quru termometr 20 °C, yaş termometr 14 °C göstərir. Nisbi rütubəti, buxarın parsial təzyiqini və şeh nöqtəsini tapın.

1. Fərq: Δt = 20 − 14 = 6 °C. Cədvəldə 20 °C sətri, 6 sütunu: φ = 51%.Niyə belədir?

   Cədvəl həmişə quru termometrin göstərişinə görə oxunur.

2. Parsial təzyiq: p = φ·pd = 0,51·2,34 ≈ 1,19 kPa.
3. Cədvəldə 1,19 kPa 10 °C-dən (1,23 kPa) bir az aşağıdır: şeh nöqtəsi ≈ 9,5 °C.Niyə belədir?

   Pəncərə şüşəsinin daxili səthi 9,5 °C-dən soyuq olarsa, o, tərləyəcək.

4. Cavab: φ = 51%; p ≈ 1,19 kPa; tş ≈ 9,5 °C.

Hekayə

Otaqda nisbi rütubət 51%-dir — rahat hədd daxilindədir (40–60%). Nəmləndirici işini görüb, onu söndürmək olar: rütubət 60%-dən çox olsa, soyuq pəncərə şüşəsi tərləyər, künclərdə kif əmələ gələ bilər. Yaş termometr isə ona görə soyuqdur ki, parçadan buxarlanan su ondan istilik aparır.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

Quru termometrlərin göstərişləri eyni olan iki müxtəlif otaqda havanın nisbi rütubətləri φ₁= 65% və φ₂ =45%-ə bərabərdir. Eyler-Venn diaqramında uyğun bəndləri müəyyən edin.1. Quru termometrin göstərişi yaş termometrin göstərişindən böyükdür2. Otaqdakı su buxarı doymayan buxardır3. Otaqda mütləq rütubət daha böyükdür4. Otaqda su buxarının parsial təzyiqi daha kiçikdir

Variantlarda ədədlər diaqramın hissələrinə görə yazılıb: I | II | III.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) 4 | 3 | 1, 2B) 4 | 1 | 2, 3C) 3 | 4 | 1, 2D) 1, 4 | 2 | 3E) 2, 3 | 4 | 1

1. Hər iki otaqda φ < 100%: buxar doymayandır (bənd 2) və parçadan buxarlanma gedir — quru termometr yaşdan çox göstərir (bənd 1). Bu iki bənd hər iki otağa aiddir — III hissə.Niyə belədir?

   Yalnız φ = 100% olanda göstərişlər bərabər olar.

2. Temperatur eynidir, deməli ρd eynidir. ρ = φ·ρd: φ böyük olan 1-ci otaqda mütləq rütubət böyükdür (bənd 3) — I hissə.Niyə belədir?

   Eyni temperaturda mütləq rütubət nisbi rütubətlə düz mütənasibdir.

3. p = φ·pd: φ kiçik olan 2-ci otaqda parsial təzyiq kiçikdir (bənd 4) — II hissə.
4. Cavab: I — 3; II — 4; III — 1, 2 (C variantı).

Eyni tapşırıq 01.06.2025, IV ixtisas qrupu imtahanında da verilib (A68).

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

Şərtə görə hər iki otağın temperaturları eyni və havanın nisbi rütubətləri φ₁= 65% və φ₂ =45%-ə bərabərdir. Odur ki, hər iki otaqda quru termometrin göstərişi yaş termometrin göstərişindən böyükdür. Yəni, 1 bəndi hər iki otaq üçün doğrudur. Hər iki otaqda nisbi rütubət 100%-dən kiçik olduğundan otaqlardakı su buxarı doymayan buxardır. Yəni, 2 bəndi də hər iki otaq üçün doğrudur. Şərtə görə hər iki otağın temperaturları eyni olduğundan hansı otaqda nisbi rütubət böyükdürsə, həmin otaqda mütləq rütubət də böyük olar. Yəni, 3 bəndi 1-ci otaq üçün doğrudur. Hansı otaqda nisbi rütubət kiçikdirsə, həmin otaqda su buxarının parsial təzyiqi də kiçik olar. Yəni, 4 bəndi 2-ci otaq üçün doğrudur.Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

Quru termometr 22 °C, yaş termometr 18 °C göstərir. Animasiyadakı cədvəldən nisbi rütubəti (%) tap.

Δt = 4 °C; 22 °C sətri, 4 sütunu.

Yekun

Yadda saxla

• Buxarlanma istənilən temperaturda gedir; sürətli molekullar çıxdığından maye soyuyur. Q = rm (su: r = 2,3·10⁶ C/kq).
• Doyan buxar — mayesi ilə dinamik tarazlıqda olan buxar; onun p, ρ, n yalnız temperaturdan asılıdır.
• Doyan buxarı izotermik sıxanda p və ρ dəyişmir, kütləsi azalır (kondensasiya); doymayan buxar üçün pV ≈ const.
• Qaynama: pd(tq) = pxarici; təzyiq artanda qaynama temperaturu artır (200 kPa — 120 °C), azalanda azalır.
• Böhran temperaturundan yuxarıda maddə sıxılmaqla mayeyə çevrilmir (su: 374 °C).
• φ = ρ/ρd·100% = p/pd·100%; şeh nöqtəsində pd = p.
• Psixrometr: quru və yaş termometrlərin fərqi Δt və cədvəl → φ; φ = 100%-də Δt = 0.

Tipik səhvlər

Doyan buxarı sıxanda onun təzyiqi artır

Doyan buxarın təzyiqi yalnız temperaturdan asılıdır: sıxanda artıq buxar mayeyə çevrilir, p və ρ dəyişmir.

Su həmişə 100 °C-də qaynayır

100 °C yalnız normal atmosfer təzyiqində (101 kPa) doğrudur. Dağda su daha aşağı, təzyiqli qazanda daha yüksək temperaturda qaynayır.

Nisbi rütubət 100% olanda havada çox buxar var

φ nisbi kəmiyyətdir. 0 °C-də doymuş havada 4,8 q/m³ buxar var, 30 °C-də isə φ = 50%-də 15 q/m³ — üç dəfə çox.

Buxarlanma yalnız qaynama zamanı baş verir

Buxarlanma istənilən temperaturda səthdən gedir; qaynamada isə buxar bütün həcmdə — qabarcıqlarda əmələ gəlir.

Yekun

Müstəqil iş

Tapşırıqlar asandan çətinə düzülüb. Əvvəl özün həll et, sonra variantı seç; izah cavabdan sonra açılır.

1 · 1-ci səviyyə

Buxarlanma hansı temperaturda baş verir?

Sürətli molekullar istənilən temperaturda var.

2 · 1-ci səviyyə

Doyan buxar hansıdır?

Çıxan və qayıdan molekulların sayı bərabərdir.

3 · 2-ci səviyyə

18 °C-də havada 7,7 q/m³ su buxarı var (ρd = 15,4 q/m³). Nisbi rütubət:

φ = 7,7/15,4·100% = 50%.

4 · 2-ci səviyyə

Xarici təzyiq artanda suyun qaynama temperaturu:

Qaynama üçün doyan buxarın təzyiqi xarici təzyiqə çatmalıdır, bunun üçün temperatur yüksək olmalıdır.

5 · DİM səviyyəsi

Ağzı bağlı qabda su və doyan buxar var. Temperatur artırıldı (su qalır). Doyan buxarın təzyiqi:

p = nkT: daha çox maye buxarlanır, n də artır — p ideal qazdakından tez artır.

6 · DİM səviyyəsi

20 °C-də nisbi rütubət 50%-dir. Hava hansı temperatura qədər soyudulanda şeh düşməyə başlayar? (pd: 20 °C — 2,34 kPa; 10 °C — 1,23 kPa; 9 °C — 1,15 kPa; 5 °C — 0,87 kPa)

p = 0,5·2,34 = 1,17 kPa — 9 °C ilə 10 °C arasında, 9 °C-yə yaxın.

İmtahan tapşırıqları və rəsmi izahlar — DİM:

1. 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Doyan və doymayan buxar (A variantı, 49; B-36, C-34, D-47)
2. 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Doyan və doymayan buxar (A variantı, 68; B-68, C-63, D-66)
3. 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Doymuş və doymamış buxar (A variantı, 54; B-53, C-55, D-54)
4. 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Doymuş və doymamış buxar (A variantı, 86; B-86, C-84, D-83)
5. 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Doyan və doymayan buxar (A variantı, 43; B-44, C-39, D-42)
6. 07.06.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Doyan və doymayan buxar (A variantı, 61; B-77, C-79, D-66)
7. 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Doyan və doymayan buxar (A variantı, 35; B-39, C-32, D-44)
8. 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Doyan və doymayan buxar (A variantı, 82; B-73, C-80, D-73)

Hekayə, səhnələr, nümunələr, “Özün yoxla” və “Müstəqil iş” tapşırıqları bizimdir, DİM-ə aid deyil. DİM tapşırıqları və izahları mənbədəki kimi verilib; “…” işarəsi buraxılmış hissəni göstərir.