Azot. Ammonyak. Ammonium duzları

Qeyri-metallar · Mövzu 20 / 35

Azot. Ammonyak. Ammonium duzları

Bu dərsi babanın buğda sahəsində bir şənbə günü keçəcəyik: səhər sahəyə karbamid səpilir, nahar vaxtı Sumqayıtdakı zavodda işləyən dayı ammonyakın sintezindən danışır, axşam anbarda gübrə əhəngə tökülür və kəskin iy yayılır. Azot molekulunun möhkəmliyini, ammonyakın alınmasını və xassələrini, ammonium duzlarını və azot oksidlərini animasiyalarda görəcək, qaz qarışıqları üzrə DİM tapşırıqlarını həll edəcəyik.

≈ 50 dəqiqə6 fəsil6 DİM tapşırığı9–11-ci sinif materialı

Bu dərsdən sonra bacaracaqsan

• azot atomunun və N₂ molekulunun quruluşunu, azotun passivliyinin səbəbini izah etməyi;
• ammonyakın quruluşunu, laboratoriyada və sənayedə alınmasını təsvir etməyi;
• ammonyakın əsas və reduksiyaedici xassələrinə aid tənlikləri yazmağı, donor-akseptor mexanizmini;
• ammonium duzlarını və NH₄⁺ ionunu tanımağı, azot oksidlərini fərqləndirməyi;
• N₂ + 3H₂ ⇄ 2NH₃ reaksiyası üzrə qaz qarışıqları hesablamalarını aparmağı.

Başlamazdan əvvəl xatırla

• Atomun elektron quruluşu, kovalent rabitə, valentlik və oksidləşmə dərəcəsi.
• Maddə miqdarı, molyar həcm (22,4 l/mol), Avoqadro qanunu.
• Artıq götürülmüş maddəyə görə hesablama; kimyəvi tarazlıq haqqında ilkin anlayış.

Mündəricat

1. GirişSituasiya: buğda sahəsində gübrəhekayə və təxmin
2. Fəsil 1Azot: atom, molekul, xassələrN≡N, oksidləşmə dərəcələri, alınma
3. Fəsil 2Ammonyak: quruluşu və laboratoriyada alınmasıpiramida, 107°, ağzı aşağı qab
4. Fəsil 3Ammonyakın sənaye sintezi. Qaz qarışıqları üzrə hesablamalarsintez şəraiti, Δν = ν(NH₃), artıq maddə
5. Fəsil 4Ammonyakın kimyəvi xassələriəsas xassə, NH₄⁺, reduksiyaedici, karbamid
6. Fəsil 5Ammonium duzları. NH₄⁺ ionunun təyiniqələvi ilə reaksiya, termiki parçalanma
7. Fəsil 6Azot oksidləriN₂O … N₂O₅, ildırım, turşu yağışı
8. Məşqİmtahan tapşırıqları ilə məşq1 DİM tapşırığı: cavab və rəsmi izah
9. YekunYadda saxlaqısa xülasə və tipik səhvlər
10. YekunMüstəqil iş6 tapşırıq, asandan çətinə

Giriş

Situasiya: buğda sahəsində gübrə

aria-hidden="true" focusable="false" style="position:absolute;width:0;height:0;overflow:hidden">HNOHekayə

Aprelin əvvəli, Sabirabadda babanın buğda sahəsi. 9-cu sinif şagirdi şənbə günü babasına kömək edir. Baba çiynindəki torbadan ağ dənələri ovuc-ovuc sahəyə səpir. Kisənin üstündə yazılıb: «Karbamid CO(NH₂)₂, azot 46 %, 30 kq». Baba deyir: «Buğda yaşıl olsun deyə torpağa azot lazımdır».

Şagird təəccüblənir: havanın 78 %-i azotdur, buğda niyə onu birbaşa havadan götürmür? Baba izah edir ki, bu gübrəni Sumqayıtda təbii qazdan və havadan alırlar: əvvəl ammonyak, sonra ondan karbamid. Bəs bu kisədəki 30 kq karbamid üçün zavodda neçə kiloqram ammonyak sərf olunub?

Baba sahəyə karbamid səpir; dairədə havanın molekulları — əsasən N₂.Əvvəlcə təxmin et

Sənin fikrincə, 30 kq karbamid almaq üçün neçə kiloqram ammonyak lazımdır? Cavabı 4-cü fəsildə hesablayacağıq.

Havada azot boldur, amma onun molekulu çox möhkəmdir — bitkilər onu “qıra” bilmir. İnsan bu molekulu sənayedə hidrogenlə birləşdirib ammonyaka çevirməyi öyrənib; gübrələrin, partlayıcıların, boyaların, dərmanların azotu əsasən ammonyakdan gəlir. Bu dərsdə azot molekulunun sirrini açacaq, ammonyakın alınmasını və xassələrini, ammonium duzlarını və azot oksidlərini öyrənəcək, DİM-in qaz qarışıqları üzrə hesablamalarını həll edəcəyik.

Fəsil 1

Azot: atom, molekul, xassələr

Azot dövri sistemin 2-ci dövründə, V A qrupunda yerləşir: Z = 7, elektron formulu 1s² 2s² 2p³. Xarici təbəqədə 5 elektron var: bir cüt (2s²) və üç tək elektron (2p³). Üç tək elektron azotun adi valentliyinin III olmasını izah edir (NH₃, N₂). 2-ci dövrdə d-orbital olmadığı üçün azot beş rabitə yarada bilmir: onun ən yüksək valentliyi IV-dür (donor-akseptor rabitəsi hesabına: NH₄⁺, HNO₃), oksidləşmə dərəcələri isə −3-dən +5-ə qədərdir.

Animasiya · azot molekulunun yaranmasıHər atomun üç tək elektronu üç ortaq cüt yaradır: bir σ- və iki π-rabitə. N≡N rabitəsinin enerjisi 946 kC/mol-dur — O=O-dan təxminən iki dəfə böyük. Ona görə azot adi şəraitdə çox passivdir.Azot

Azot (N₂) — rəngsiz, iysiz, dadsız qazdır, havadan bir az yüngüldür (M = 28), suda az həll olur, −196 °C-də mayeləşir. Havanın həcmcə 78 %-ni təşkil edir. Molekulda atomlar üçqat rabitə ilə bağlıdır: N≡N.

Azotun oksidləşmə dərəcələri: −3 dərəcəli birləşmələr yalnız reduksiyaedici, +5 dərəcəlilər yalnız oksidləşdiricidir.

Formula görə də elementi tanımaq olar. Qeyri-metalın hidrogenli birləşməsində oksidləşmə dərəcəsi (qrup nömrəsi − 8)-ə bərabərdir: XH₃ tipli birləşmə V qrup elementinə aiddir (N−3). Turşuda isə dərəcəni cəmdən tapırıq: HXO₃-də (+1) + x + 3·(−2) = 0, x = +5 — yenə V qrupun ən yüksək dərəcəsi.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 07.06.2026

HXO₃ və XH₃ birləşmələrində X hansı element ola bilər?

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) ClB) SiC) CD) SE) N

1. HXO₃: (+1) + x + 3·(−2) = 0 → X⁺⁵. XH₃: x + 3·(+1) = 0 → X⁻³.
2. Hər element üçün hidrogenli birləşməni və oksigenli turşunu yoxlayaq: Cl — HCl (XH₃ deyil); Si — SiH₄, H₂SiO₃; C — CH₄, H₂CO₃; S — H₂S, H₂SO₃/H₂SO₄.Niyə belədir?

   Xlorun HClO₃ turşusu var (Cl⁺⁵), amma hidrogenli birləşməsi HCl-dır (Cl⁻¹), ClH₃ yoxdur.

3. Yalnız azotda hər iki formul düzdür: NH₃ (N⁻³) və HNO₃ (N⁺⁵) — V A qrup elementi.Niyə belədir?

   −3 və +5 dərəcələri birlikdə V qrupun əlamətidir: 5 − 8 = −3 və +5.

4. Cavab: N (E variantı).

DİM-in rəsmi izahı (07.06.2026)

Verilmiş elementlərdən yalnız azot HXO₃ yəni HNO₃ və XH₃ yəni NH₃ tipli birləşmələr əmələ gətirə bilir.Mənbə: DİM izahı — 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Alınması. Sənayedə azotu maye havanın fraksiyalı distillə edilməsi ilə alırlar: azot (−196 °C) oksigendən (−183 °C) əvvəl qaynayıb ayrılır. Laboratoriyada ammonium-nitritin parçalanmasından istifadə olunur: NH₄NO₂ t→ N₂↑ + 2H₂O. Kimyəvi xassələri. Adi şəraitdə azot yalnız litiumla birləşir: 6Li + N₂ → 2Li₃N. Qızdırdıqda metallarla nitridlər, hidrogenlə ammonyak, elektrik boşalmasında oksigenlə NO əmələ gətirir: 3Mg + N₂ t→ Mg₃N₂, N₂ + 3H₂ t, p, kat⇄ 2NH₃, N₂ + O₂ ⇄ 2NO. Hidrogenlə və metallarla azot oksidləşdirici (N⁰ → N⁻³), oksigenlə isə reduksiyaedicidir (N⁰ → N⁺²).

Nümunə 1

20 q maqnezium-nitrid (Mg₃N₂) su ilə tam hidroliz olunur: Mg₃N₂ + 6H₂O → 3Mg(OH)₂ + 2NH₃↑. Neçə litr (n.ş.) ammonyak ayrılar? Mr(Mg₃N₂) = 100.

1. n(Mg₃N₂) = 20 : 100 = 0,2 mol.
2. Tənliyə görə 1 mol nitrid 2 mol NH₃ verir: n(NH₃) = 0,4 mol.Niyə belədir?

   Nitriddəki hər azot atomu (N⁻³) bir NH₃ molekuluna keçir; formulda 2 azot atomu var.

3. V = 0,4 · 22,4 = 8,96 l.
4. Cavab: 8,96 l NH₃.

Özün yoxla

N₂O₃-də azotun oksidləşmə dərəcəsi neçədir? (İşarəsiz ədəd yaz.)

2x + 3·(−2) = 0.

Fəsil 2

Ammonyak: quruluşu və laboratoriyada alınması

Ammonyak molekulunda azot atomu üç hidrogen atomu ilə üç kovalent polyar rabitə əmələ gətirir. Azotun dörd elektron buludu (üç rabitə və bir bölünməmiş cüt) sp³ hibridləşmişdir, amma bölünməmiş cüt rabitələri bir az “sıxışdırır”: molekul triqonal piramida formasındadır, H–N–H bucağı 107°-dir (tetraedrik 109,5°-dən kiçik). Molekul polyardır, ammonyak molekulları arasında hidrogen rabitələri var.

NH₃: üç ortaq cüt və bir bölünməmiş cüt; bölünməmiş cüt sonra ammonium ionunun yaranmasında iştirak edəcək.Ammonyak

Ammonyak (NH₃) — kəskin iyli, rəngsiz, havadan təxminən 1,7 dəfə yüngül qazdır (M = 17). −33 °C-də mayeləşir (maye ammonyak soyuducu qurğularda işlədilir). Suda çox yaxşı həll olur: 20 °C-də 1 həcm suda ~700 həcm NH₃. Zəhərlidir: nəfəs yollarını qıcıqlandırır. 10 %-li sulu məhlulu tibbdə «naşatır spirti» adlanır.

Laboratoriyada ammonyakı ammonium duzunu qələvi ilə qızdırmaqla alırlar, adətən ammonium-xlorid və sönmüş əhəng qarışığından: 2NH₄Cl + Ca(OH)₂ t→ CaCl₂ + 2NH₃↑ + 2H₂O. Qaz havadan yüngül olduğu üçün ağzı aşağı çevrilmiş qabda toplanır; suda çox həll olduğu üçün suyu sıxışdırma üsulu yaramır. Qab dolanda ağzındakı nəm qırmızı lakmus kağızı göyərir.

Animasiya · laboratoriyada ammonyakın alınmasıSınaq şüşəsinin ağzı bir az aşağı əyilib — ayrılan su dibə axıb şüşəni çatlatmasın. NH₃ molekulları borunun ucundan çıxıb ağzı aşağı şüşəni yuxarıdan aşağı doldurur və havanı sıxışdırıb çıxarır.Nümunə 2

21,4 q NH₄Cl və 22,2 q Ca(OH)₂ qarışığı qızdırıldı. Neçə litr (n.ş.) ammonyak alınar? Mr(NH₄Cl) = 53,5, Mr(Ca(OH)₂) = 74.

1. n(NH₄Cl) = 21,4 : 53,5 = 0,4 mol, n(Ca(OH)₂) = 22,2 : 74 = 0,3 mol.
2. Tənliyə görə 0,4 mol NH₄Cl üçün 0,2 mol Ca(OH)₂ lazımdır, 0,3 mol var — Ca(OH)₂ artıqdır, hesab NH₄Cl-a görə aparılır.Niyə belədir?

   Hesabı həmişə tam sərf olunan (çatışmayan) maddəyə görə aparırıq; artıq maddənin bir hissəsi reaksiyadan sonra qalır.

3. n(NH₃) = n(NH₄Cl) = 0,4 mol, V = 0,4 · 22,4 = 8,96 l.
4. Cavab: 8,96 l NH₃.

Özün yoxla

10,7 q NH₄Cl artıq miqdarda Ca(OH)₂ ilə qızdırıldı. Neçə litr (n.ş.) NH₃ alınar?

n(NH₄Cl) = 10,7 : 53,5 = 0,2 mol = n(NH₃).

Fəsil 3

Ammonyakın sənaye sintezi. Qaz qarışıqları üzrə hesablamalar

Hekayə

Nahara dayı gəlir — o, Sumqayıtdakı ammonyak-karbamid zavodunda operator işləyir. Şagird səhərki sualını ona verir. Dayı telefonunda zavodun şəklini göstərir: «Kompressor azot və hidrogeni 1 : 3 nisbətində sıxıb hündür sintez kolonuna vurur. İçəridə dəmir katalizator, 450 °C və 300 atm var. Çıxan qarışığı soyudub ammonyakı maye halda ayırırıq, qalan qazlar yenidən kolona qayıdır».

«Bir dəfə keçəndə qazların hamısı reaksiyaya girmir. Məsələn, saatda kolona 400 kmol qarışıq girir, çıxışda isə 352 kmol qaz olur». Şagird soruşur: bu fərqdən alınan ammonyakı tapmaq olarmı? Neçə kmol NH₃ alınır və azotun neçə faizi reaksiyaya girir?

Borularda azot-hidrogen qarışığı kolona girir, ammonyak anbara axır, reaksiyaya girməyən qazlar geri qayıdır.

Sənayedə ammonyak birbaşa sintezlə alınır: N₂ + 3H₂ t, p, kat⇄ 2NH₃ + Q. Reaksiya dönəndir və ekzotermikdir, 4 həcm qazdan 2 həcm qaz alınır. Ona görə təzyiqi artırmaq tarazlığı ammonyak tərəfinə yönəldir (200–300 atm). Aşağı temperatur da çıxımı artırardı, amma reaksiya çox yavaş gedərdi — kompromis: 450–500 °C və dəmir katalizator. Bir keçiddə qarışığın yalnız 15–25 %-i reaksiyaya girir, ona görə ammonyak soyudularaq ayrılır, qalan N₂ və H₂ isə dövriyyəyə qaytarılır.

Animasiya · N₂ + 3H₂ ⇄ 2NH₃: qazların miqdarı azalırHər “aktda” 4 molekul (1 N₂ + 3 H₂) yox olur, 2 NH₃ yaranır: ümumi say 2 azalır. Tarazlıqda düz və əks reaksiyanın sürətləri bərabərləşir və miqdar artıq dəyişmir.Qarışığın azalması qaydası

Reaksiyaya k mol N₂ və 3k mol H₂ girərsə, 2k mol NH₃ alınır və qazların ümumi miqdarı Δν = 4k − 2k = 2k azalır. Deməli: ν(NH₃) = Δν, ν(N₂)reaks. = Δν/2, ν(H₂)reaks. = 1,5·Δν. Eyni şərtdə həcmlər üçün də doğrudur: V(NH₃) = ΔV.

Hekayə

Dayının sualı. Δν = 400 − 352 = 48 kmol — bu, alınan ammonyakın miqdarıdır: ν(NH₃) = 48 kmol (816 kq). Reaksiyaya k = 24 kmol N₂ və 72 kmol H₂ girib. Girişdəki 400 kmol-da (1 : 3) 100 kmol N₂ var idi, deməli bir keçiddə azotun 24 %-i reaksiyaya girir — qalan 76 kmol N₂ dövriyyə ilə yenidən kolona qayıdır.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 07.06.2026

Müəyyən şəraitdə hidrogen və azot arasında baş verən reaksiya zamanı reaksiyaya daxil olan və alınan qaz qarışığının ümumi mol miqdarının (ν) zamandan asılı olaraq dəyişmə qrafikinə əsasən t₁ anına qədər reaksiyaya daxil olmuş hidrogenin mol sayını hesablayın.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.

1. N₂ + 3H₂ → 2NH₃: k mol N₂ ilə 3k mol H₂ (cəmi 4k mol) reaksiyaya girəndə 2k mol NH₃ alınır.
2. Ümumi miqdarın azalması: 4k − 2k = 2k. Qrafikdən: 120 − 96 = 24 mol.Niyə belədir?

   Qrafikdə ümumi miqdar həm qalan N₂ və H₂-ni, həm də yaranan NH₃-ü əhatə edir — ona görə azalma 4k yox, 2k-dır.

3. 2k = 24, k = 12; reaksiyaya girən hidrogen 3k = 36 mol.
4. Cavab: 36 mol.

DİM-in rəsmi izahı (07.06.2026)

N₂ + 3H₂ → 2NH₃ Reaksiya tənliyindən göründüyü kimi 1k + 3k = 4k mol qaz qarışığı reaksiyaya girən zaman 2k mol qaz əmələ gəlir. Reaksiyaya daxil olan və alınan qaz qarışığının ümumi mol miqdarının azalması 4k – 2k = 2k mol olur. Qrafikə əsasən isə azalma 120 – 96 = 24 moldur. 2k mol azalma-----------3k mol H₂ 24 mol azalma-------- x mol H₂ x = 36Mənbə: DİM izahı — 07.06.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)

Qarışıq stexiometrik nisbətdə (1 : 3) olmayanda əvvəlcə hansı maddənin artıq olduğunu tapmaq lazımdır: məhsulun miqdarını tam sərf olunan maddəyə görə hesablayırıq.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 07.06.2026

Maddələrdən biri tam sərf olunduqda neçə qram ammonyakın alındığını hesablayın. Aᵣ(H)=1, Aᵣ(N)=14

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) 85B) 51C) 17D) 68E) 34

1. Tənliyə görə N₂ : H₂ = 1 : 3: 1 mol N₂ üçün 3 mol H₂ lazımdır.
2. 4 mol H₂ var — 1 mol artıqdır; N₂ tam sərf olunur, hesab azota görə aparılır.Niyə belədir?

   Əgər hesabı hidrogenə görə aparsaq (4 mol → 8/3 mol NH₃), reaksiyaya olmayan azotu da “sərf etmiş” olarıq — səhvdir.

3. 1 mol N₂ → 2 mol NH₃, m = 2 · 17 = 34 q.
4. Cavab: 34 q (E variantı).

DİM-in rəsmi izahı (07.06.2026)

Azot və hidrogen 1:3 nisbətində reaksiyaya daxil olduğundan N₂ tam sərf olunur. Bu səbəbdən hesablama azota görə aparılır. 1 mol ------------ x q N₂ + 3H₂ → 2NH₃ 1mol ------------ 34 q x=34 qMənbə: DİM izahı — 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Nümunə 3

Eyni şəraitdə 4 l N₂ və 15 l H₂ qarışığında reaksiya sona qədər getdi. Reaksiyadan sonra hansı qazlar, hansı həcmlərdə olar?

1. Avoqadro qanununa görə həcmlər mollar kimi nisbətdədir: 4 l N₂ üçün 3 · 4 = 12 l H₂ lazımdır.Niyə belədir?

   Eyni şəraitdə qazların həcmləri tənlikdəki əmsallara mütənasibdir — mola keçmək lazım deyil.

2. H₂ artıqdır: 15 − 12 = 3 l qalır; V(NH₃) = 2 · 4 = 8 l.
3. Yoxlama qaydası: ΔV = 19 − 11 = 8 l = V(NH₃).
4. Cavab: 8 l NH₃ və 3 l H₂ (cəmi 11 l).

Laboratoriyada kolona verilən azotun və hidrogenin miqdarını, həmçinin çatışmayan maddənin neçə faizinin reaksiyaya girdiyini dəyiş. Hansı maddənin artıq qaldığına və ümumi miqdarın azalmasının həmişə NH₃-ün miqdarına bərabər olduğuna diqqət et.

Laboratoriya · sintez kolonuN₂, mol4H₂, mol12çatışmayan maddənin reaksiyaya girən payı50 %Özün yoxla

10 mol N₂ və 24 mol H₂ qarışığından ən çoxu neçə mol NH₃ almaq olar?

H₂ çatışmır: 24 : 3 = 8 mol N₂ reaksiyaya girə bilər.

Fəsil 4

Ammonyakın kimyəvi xassələri

Ammonyakın xassələrini iki xüsusiyyət müəyyən edir: azotun bölünməmiş elektron cütü (ona görə ammonyak əsas kimi proton birləşdirir) və azotun ən aşağı oksidləşmə dərəcəsi −3 (ona görə ammonyak yalnız reduksiyaedici ola bilər).

Su ilə. Ammonyakın sulu məhlulu zəif əsasdır: NH₃ + H₂O ⇄ NH₃·H₂O ⇄ NH₄⁺ + OH⁻. Məhlulda OH⁻ ionları olduğundan fenolftalein moruğu, lakmus göy rəng alır. Ammonyakın suda nə qədər yaxşı həll olduğunu «fəvvarə» təcrübəsi göstərir.

Animasiya · fəvvarə təcrübəsiBir neçə damcı su kolbadakı ammonyakın böyük hissəsini həll edir, kolbada təzyiq kəskin düşür və atmosfer təzyiqi suyu yuxarı vurur. Fenolftalein məhlulun qələvi olduğunu göstərir.

Turşularla ammonyak ammonium duzları əmələ gətirir: NH₃ + HCl → NH₄Cl (iki qatı məhlulun buxarları qarşılaşanda ağ “tüstü” — NH₄Cl kristalları yaranır), 2NH₃ + H₂SO₄ → (NH₄)₂SO₄, 3NH₃ + H₃PO₄ → (NH₄)₃PO₄. Bu zaman ammonyak molekulu turşunun protonunu bölünməmiş cütü hesabına birləşdirir — donor-akseptor mexanizmi.

Animasiya · donor-akseptor rabitəsi: NH₄⁺Azot (donor) cütünü, proton (akseptor) boş orbitalını verir. Yaranan dördüncü rabitə digər üçündən fərqlənmir. Azotun valentliyi III-dən IV-ə artır, oksidləşmə dərəcəsi isə −3 qalır.Donor-akseptor mexanizmi

Donor-akseptor mexanizmi — bir atomun (donorun) bölünməmiş elektron cütü ilə digər atomun (akseptorun) boş orbitalı hesabına kovalent rabitənin yaranmasıdır. Ammonium ionunda NH₄⁺ azotun valentliyi IV, oksidləşmə dərəcəsi −3-dür.

Reduksiyaedici xassələri. Ammonyak saf oksigendə yanır: 4NH₃ + 3O₂ → 2N₂ + 6H₂O. Platin katalizatoru üzərində isə NO-ya qədər oksidləşir — nitrat turşusu istehsalının ilk mərhələsi: 4NH₃ + 5O₂ Pt, t→ 4NO + 6H₂O. Qızdırılmış mis(II)-oksidi metala qədər reduksiya edir: 2NH₃ + 3CuO t→ 3Cu + N₂ + 3H₂O. Karbon qazı ilə (yüksək təzyiq və temperaturda) ən zəngin azot gübrəsi — karbamid alınır: 2NH₃ + CO₂ t, p→ CO(NH₂)₂ + H₂O.

Hekayə

Babanın kisəsinin sualı. M(CO(NH₂)₂) = 60, n = 30 : 60 = 0,5 kmol. Tənliyə görə hər mol karbamidə 2 mol ammonyak lazımdır: n(NH₃) = 1 kmol, m(NH₃) = 17 kq. Yoxlama azota görə: 17 kq NH₃-də 14 kq azot var, 30 kq karbamiddə də 30 · 28/60 = 14 kq — kisədəki “46 %” (28/60 ≈ 46,7 %) buradan gəlir. Bu 14 kq azot bir vaxt havada N₂ molekulları idi.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

İlkin maddələrdən biri tam reaksiyaya daxil olarsa, x-i hesablayın. Mᵣ((NH₂)₂CO)=60

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) 28B) 33,6C) 11,2D) 24E) 44,8

1. 2NH₃ + CO₂ → CO(NH₂)₂ + H₂O; n(karbamid) = 15 : 60 = 0,25 mol.
2. Bu karbamid üçün 0,25 mol CO₂ = 5,6 l lazımdır, verilib 22,4 l — CO₂ artıqdır.Niyə belədir?

   Şərtə görə ilkin maddələrdən biri tam reaksiyaya girib; CO₂ artıq olduğu üçün tam sərf olunan NH₃-dür.

3. n(NH₃) = 2 · 0,25 = 0,5 mol, x = 0,5 · 22,4 = 11,2 l.
4. Cavab: 11,2 l (C variantı).

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

44,8 litr 22,4 litr 60 2 NH₃ + CO₂ → CO(NH₂)₂ +H₂O x litr 22,4 litr 15 verilən CO₂ qaz artıq miqdarda götürülüb. Göründüyü kimi, 22,4 litr CO₂-dən reaksiyaya 4 dəfə az, yəni 5,6 litr qaz daxil olur. 44,8 litr ------ 60 q CO(N H₂)₂ x litr -------- 15 q CO(N H₂)₂ ∕ x=11,2 litr (n.ş) NH₃ tam reaksiyaya daxil olurMənbə: DİM izahı — 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

Ammonyakın hansı maddələrlə reaksiyasında azotun valentliyi dəyişmir?1. H₂SO₄2. O₂ (yanma)3. CuO4. H₃PO₄5. CO₂6. HCl

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) 2, 3, 5B) 1, 5, 6C) 1, 4, 6D) 3, 4, 6E) 1, 2, 4

1. NH₃-də azot üç rabitə əmələ gətirir — valentliyi III-dür. Valentlik IV-ə yalnız NH₄⁺ ionu yarananda (donor-akseptor rabitəsi) artır.
2. 1, 4, 6 — turşularla ammonium duzları: (NH₄)₂SO₄, (NH₄)₃PO₄, NH₄Cl — azotun valentliyi III → IV dəyişir.Niyə belədir?

   Oksidləşmə dərəcəsi burada dəyişmir (−3), amma rabitələrin sayı dəyişir — valentlik rabitələrin sayıdır.

3. 2, 3 — azot N₂-yə oksidləşir: 4NH₃ + 3O₂ → 2N₂ + 6H₂O, 2NH₃ + 3CuO → N₂ + 3Cu + 3H₂O; N≡N-də valentlik III-dür. 5 — karbamid CO(NH₂)₂: hər azot üç rabitəlidir (III).Niyə belədir?

   2 və 3-də oksidləşmə dərəcəsi dəyişir (−3 → 0), valentlik isə III olaraq qalır: valentlik və oksidləşmə dərəcəsi eyni şey deyil.

4. Valentlik dəyişməyən reaksiyalar: 2, 3, 5. Diqqət: DİM-in PDF faylında bu tapşırıq üçün “Doğru cavab” sətri verilməyib; cavab DİM izahından çıxır.
5. Cavab: 2, 3, 5 (A variantı).

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

2NH₃ + H₂SO₄ → (NH₄)₂SO₄ (azotun valenti III → IV) 4NH₃ + 3O₂ → 2N₂ + 6H₂O (azotun valenti III → III) 2NH₃ + 3CuO → N₂ + 3H₂O + 3Cu (azotun valenti III→ III) 3NH₃ + H₃PO₄ → (NH₄)₃PO₄ (azotun valenti III → IV) 2NH₃ + CO₂ → CO(NH₂)₂ + H₂O (azotun valenti III → III) NH₃ + HCl → NH₄Cl (azotun valenti III → IV)Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

Nümunə 4

17 q NH₃ 49 q H₂SO₄ olan məhluldan buraxıldı. Hansı duz və neçə qram alınar? Mr((NH₄)₂SO₄) = 132.

1. n(NH₃) = 17 : 17 = 1 mol, n(H₂SO₄) = 49 : 98 = 0,5 mol; nisbət 2 : 1.
2. Nisbət 2 : 1 olduqda normal duz alınır: 2NH₃ + H₂SO₄ → (NH₄)₂SO₄, n = 0,5 mol.Niyə belədir?

   NH₃ az olsaydı (1 : 1), turş duz NH₄HSO₄ alınardı.

3. m = 0,5 · 132 = 66 q.
4. Cavab: 66 q (NH₄)₂SO₄.

Özün yoxla

9,8 q H₃PO₄-ü (NH₄)₃PO₄-ə çevirmək üçün neçə litr (n.ş.) NH₃ lazımdır?

n(H₃PO₄) = 0,1 mol; 3NH₃ + H₃PO₄ → (NH₄)₃PO₄.

Fəsil 5

Ammonium duzları. NH₄⁺ ionunun təyini

Hekayə

Axşam baba ağacların gövdəsini ağartmaq üçün anbarda vedrədə əhəng südü — Ca(OH)₂ — hazırlayır. Yanındakı kisədən ammonium sulfat gübrəsi sürüşüb vedrəyə tökülür. Bir azdan anbarı kəskin, gözyaşardıcı iy bürüyür — elə naşatır spirtinin iyi.

Şagird məktəb dəstindən nəm qırmızı lakmus kağızı götürüb vedrənin üstündə tutur — kağız göyərir. «Babacan, gübrənin azotu havaya uçur!» Vedrəyə təxminən 1,32 kq ammonium sulfat töküldüyünü fərz edək. Bu reaksiyada nə baş verir və nə qədər ammonyak (litr, n.ş.) ayrıla bilər?

Əhəngdən ammonyak qalxır, nəm lakmus kağızı göyərir; dairədə NH₄⁺ ionu protonunu OH⁻ ionuna verir.

Ammonium duzları — tərkibində NH₄⁺ kationu olan duzlardır: NH₄Cl («naşatır»), NH₄NO₃ (ammonium şorası), (NH₄)₂SO₄, (NH₄)₂HPO₄, NH₄HCO₃. Onlar ion kristallarıdır, ağ rənglidir, suda yaxşı həll olur və güclü elektrolitlərdir. NH₄⁺ ionunun ölçüsü K⁺ ionuna yaxındır, ona görə ammonium duzları kalium duzlarına bənzəyir. Lakin onların iki fərqli xassəsi var: qələvilərlə ammonyak ayırırlar və qızdırdıqda parçalanırlar.

NH₄⁺ ionuna keyfiyyət reaksiyası

Ammonium duzu qələvi ilə qızdırıldıqda ammonyak ayrılır: NH₄⁺ + OH⁻ t→ NH₃↑ + H₂O, məsələn NH₄Cl + NaOH t→ NaCl + NH₃↑ + H₂O. Ammonyakı iyindən, nəm qırmızı lakmusun göyərməsindən və ya qatı HCl-a batırılmış şüşə çubuğun yanında ağ “tüstü”dən tanıyırlar.

Animasiya · ammonium ionunun təyiniOH⁻ ionu NH₄⁺-dan proton götürür, ammonyak molekulu yaranır və qızdırıldıqda məhluldan çıxır. Nəm lakmus kağızında ammonyak yenidən OH⁻ ionları verir — kağız göyərir.Hekayə

Anbarın sualı. (NH₄)₂SO₄ + Ca(OH)₂ → CaSO₄ + 2NH₃↑ + 2H₂O. M((NH₄)₂SO₄) = 132, n = 1320 : 132 = 10 mol, n(NH₃) = 20 mol, V = 20 · 22,4 = 448 l (340 q). Bu, gübrədəki 280 q azotun hamısıdır! Ona görə ammonium gübrələrini əhənglə, külə və ya digər qələvi maddələrlə qarışdırmaq olmaz, onları quru yerdə saxlayırlar. Baba vedrəni həyətə çıxarır, anbarın qapısını açıq qoyur.

Termiki parçalanma. Bütün ammonium duzları qızdırıldıqda parçalanır; məhsullar anionun təbiətindən asılıdır:

Duz	Qızdırdıqda
NH₄Cl	NH₄Cl ⇄ NH₃↑ + HCl↑ (soyuq divarda yenidən NH₄Cl — “sublimasiya” kimi görünür)
NH₄HCO₃	NH₄HCO₃ → NH₃↑ + CO₂↑ + H₂O (qalıq qalmır — qənnadıda xəmir qabardıcı)
NH₄NO₂	NH₄NO₂ → N₂↑ + 2H₂O (OR: N⁻³ və N⁺³ → N⁰)
NH₄NO₃	NH₄NO₃ → N₂O↑ + 2H₂O (OR: N⁻³ və N⁺⁵ → N⁺¹)

Nümunə 5

NH₄Cl və NaCl qarışığının 20 q-ı uzun müddət qızdırıldı. Qalıq 9,3 q oldu. Qarışıqda NH₄Cl-un kütlə payını tapın.

1. Qızdırdıqda NH₄Cl tamamilə qazlara (NH₃ və HCl) parçalanır, NaCl dəyişmir — qalıq yalnız NaCl-dır.Niyə belədir?

   Qazlar açıq qabdan çıxır; NaCl isə 800 °C-dən yuxarıda əriyir, parçalanmır.

2. m(NH₄Cl) = 20 − 9,3 = 10,7 q, ω = 10,7 : 20 = 0,535.
3. Cavab: 53,5 %.

Özün yoxla

Ammonium-nitratda (NH₄NO₃) azotun kütlə payı neçə faizdir?

M(NH₄NO₃) = 80; azot 2 · 14 = 28.

Fəsil 6

Azot oksidləri

Azot oksigenlə beş oksid əmələ gətirir — +1-dən +5-ə qədər bütün oksidləşmə dərəcələrində. N₂O və NO duz əmələ gətirməyən oksidlərdir, qalanları turşu oksidləridir.

Oksid	N-in o.d.	Xassələri
N₂O	+1	rəngsiz, şirintəhər iyli qaz («güldürücü qaz»); duz əmələ gətirmir
NO	+2	rəngsiz qaz; duz əmələ gətirmir; havada dərhal NO₂-yə oksidləşir
N₂O₃	+3	göy maye (soyuqda); turşu oksidi → HNO₂
NO₂	+4	qonur, kəskin iyli, zəhərli qaz; 2NO₂ ⇄ N₂O₄ (rəngsiz)
N₂O₅	+5	rəngsiz kristallar; turşu oksidi → HNO₃

Təbiətdə azot oksidləri ildırım zamanı yaranır: boşalma kanalında ~2000 °C-də azot oksigenlə birləşir (endotermik reaksiya). NO havada qonur NO₂-yə çevrilir, NO₂ isə su və oksigenlə nitrat turşusu verir: 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃. Oksigen çatışmayanda iki turşu alınır: 2NO₂ + H₂O → HNO₃ + HNO₂. Avtomobil mühərriklərində də eyni yolla NO yaranır — şəhərlərdə qonur duman və turşu yağışlarının bir səbəbi budur.

Animasiya · ildırımdan nitrat turşusunaİldırım N₂ və O₂ molekullarını parçalayır, atomlar NO-ya birləşir; NO havanın oksigeni ilə qonur NO₂ verir; yağış damcılarında NO₂ nitrat turşusuna çevrilir və torpağa nitratlar düşür — “ildırım gübrəsi”.Nümunə 6

8,96 l (n.ş.) NO₂ oksigen iştirakı ilə su tərəfindən tam udulur. Neçə qram HNO₃ alınar?

1. n(NO₂) = 8,96 : 22,4 = 0,4 mol.
2. 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃: n(HNO₃) = n(NO₂) = 0,4 mol.Niyə belədir?

   Azot N⁺⁴ → N⁺⁵ oksidləşir, oksigen O⁰ → O⁻² reduksiya olunur: 4 · 1 e⁻ = 1 · 4 e⁻.

3. m = 0,4 · 63 = 25,2 q.
4. Cavab: 25,2 q HNO₃.

Özün yoxla

11,2 l (n.ş.) NO-nu NO₂-yə oksidləşdirmək üçün neçə litr O₂ lazımdır?

2NO + O₂ → 2NO₂: həcmlər 2 : 1.

Məşq

İmtahan tapşırıqları ilə məşq

Bu tapşırıqlar DİM imtahanlarındandır. Əvvəl özün həll et, sonra “Cavab və DİM izahı” düyməsini aç.

DİM · 01.06.2025

Azot və hidrogendən ibarət 360 mol qaz qarışığının reaksiyasından sonra yalnız 40 mol hidrogen artıq qalarsa, ilkin qaz qarışığında neçə mol hidrogen olmuşdur?

Açıq tapşırıq: cavabı özün yaz.

Cavab və DİM izahı

Cavab: 280 mol.

Reaksiyaya sərf olunan qaz qarışığı: 360 – 40 = 320 mol N₂ + 3H₂ → 2NH₃1 mol3 mol 4 mol qarışığın ---- 1 mol (N₂) 320 mol qarışığın ---- x mol (N₂) x = 80 mol Başlanğıc qarışıqdakı H₂ – nin mol sayı = 360 – 80 = 280Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Yekun

Yadda saxla

• Azot: 1s² 2s² 2p³, V A qrup; valentliyi III (NH₄⁺-da IV, V olmur), oksidləşmə dərəcələri −3 … +5.
• N≡N (1 σ + 2 π, 946 kC/mol) — azot adi şəraitdə passivdir: yalnız Li ilə reaksiya verir; qızdırdıqda Mg, H₂, ildırımda O₂ ilə.
• NH₃: piramida, 107°, bölünməmiş cüt; havadan yüngül, suda çox həll olur — ağzı aşağı qabda toplanır: 2NH₄Cl + Ca(OH)₂ → CaCl₂ + 2NH₃ + 2H₂O.
• Sintez: N₂ + 3H₂ ⇄ 2NH₃ + Q — 450–500 °C, 200–300 atm, Fe, dövriyyə; qazların azalması Δν = ν(NH₃).
• NH₃ — zəif əsas (NH₄⁺ + OH⁻), turşularla ammonium duzları (donor-akseptor), reduksiyaedici: O₂ ilə N₂ və ya NO (Pt), CuO ilə Cu; CO₂ ilə karbamid.
• NH₄⁺-a keyfiyyət reaksiyası: qələvi ilə qızdırma → NH₃ (iy, nəm lakmus göyərir); ammonium duzları qızdırıldıqda parçalanır (NH₄NO₂ → N₂, NH₄NO₃ → N₂O).
• Oksidlər: N₂O, NO — duz əmələ gətirməyən; N₂O₃, NO₂, N₂O₅ — turşu oksidləri; 2NO + O₂ → 2NO₂ (qonur), 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃.

Tipik səhvlər

“Ammonyakı suyu sıxışdırmaqla toplamaq olar.”

Ammonyak suda çox həll olur (1 həcm suda ~700 həcm); havadan yüngül olduğu üçün ağzı aşağı qabda toplanır.

“NH₄⁺-da azotun oksidləşmə dərəcəsi +4-dür, çünki valentliyi IV-dür.”

Valentlik rabitələrin sayıdır (IV), oksidləşmə dərəcəsi şərti yükdür: x + 4 = +1 → −3.

“HNO₃-də azotun valentliyi V-dir.”

Azotun 2-ci təbəqəsində d-orbital yoxdur, ən yüksək valentliyi IV-dür; +5 isə oksidləşmə dərəcəsidir.

“N₂ + 3H₂ qarışığının azalması reaksiyaya girən qazların miqdarına (4k) bərabərdir.”

4k mol qaz yox olur, amma 2k mol NH₃ yaranır: azalma 2k-dır və NH₃-ün miqdarına bərabərdir.

Yekun

Müstəqil iş

Tapşırıqlar asandan çətinə düzülüb. Əvvəl özün həll et, sonra variantı seç; izah cavabdan sonra açılır.

1 · 1-ci səviyyə

Azot molekulunda atomlar arasında hansı rabitə var?

Hər atomun 3 tək p-elektronu 3 ortaq cüt yaradır: N≡N.

2 · 1-ci səviyyə

Laboratoriyada ammonyakı necə toplayırlar?

NH₃ havadan yüngüldür (17 < 29) və suda çox həll olur.

3 · 2-ci səviyyə

NH₄⁺ ionunda azotun valentliyi və oksidləşmə dərəcəsi:

4 rabitə (biri donor-akseptor) — IV; x + 4·(+1) = +1 → x = −3.

4 · 2-ci səviyyə

6 mol N₂ və 12 mol H₂ qarışığından ən çoxu neçə mol NH₃ alınar?

H₂ çatışmır: 12 : 3 = 4 mol N₂ reaksiyaya girir, NH₃ = 2 · 4 = 8 mol.

5 · DİM səviyyəsi

N₂ və H₂ qarışığının (50 mol) reaksiyasından sonra qazların ümumi miqdarı 44 mol oldu. Neçə mol H₂ reaksiyaya girib?

Δν = 6 = 2k → k = 3; H₂: 3k = 9 mol.

6 · DİM səviyyəsi

Hansı duz qızdırıldıqda sadə maddə — azot ayrılır?

NH₄NO₂ → N₂ + 2H₂O: N⁻³ və N⁺³ birlikdə N⁰-a keçir; NH₄NO₃ isə N₂O verir.

İmtahan tapşırıqları və rəsmi izahlar — DİM:

1. 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Azot və onun birləşmələri (A variantı, 84; B-84, C-85, D-84)
2. 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Ammonyak (A variantı, 37; B-44, C-41, D-51)
3. 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Azot və onun birləşmələri (A variantı, 78; B-61, C-81, D-73)
4. 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Azot və onun birləşmələri (A variantı, 67; B-64, C-80, D-62); Ammonyak (A variantı, 80; B-65, C-65, D-77)
5. 07.06.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Ammonyak (A variantı, 53; B-56, C-53, D-54)

Hekayə, səhnələr, nümunələr, “Özün yoxla” və “Müstəqil iş” tapşırıqları bizimdir, DİM-ə aid deyil. DİM tapşırıqları və izahları mənbədəki kimi verilib; “…” işarəsi buraxılmış hissəni göstərir.