Kükürd. Sulfat turşusu

Qeyri-metallar · Mövzu 19 / 35

Kükürd. Sulfat turşusu

Bu dərsi bir ailənin payız şənbəsi ilə keçəcəyik: səhər baba çəlləyi kükürd fitili ilə “tüstüləyir”, günorta dağ kəndində kükürdlü bulağın iyini duyuruq, axşam ata qarajda akkumulyator üçün turşu durulaşdırır. Kükürdü və onun birləşmələrini animasiyalarda görəcək, sulfat turşusunun istehsalını və xassələrini öyrənəcək, DİM tapşırıqlarını həll edəcəyik.

≈ 55 dəqiqə5 fəsil9 DİM tapşırığı9-cu sinif materialı

Bu dərsdən sonra bacaracaqsan

• kükürdün allotropiyasını, oksidləşdirici və reduksiyaedici xassələrini izah etməyi;
• hidrogen-sulfidin və kükürd oksidlərinin xassələrini tənliklərlə yazmağı;
• kontakt üsulunun mərhələlərini və durulaşdırma qaydasını bilməyi;
• duru və qatı sulfat turşusunun metallarla reaksiyalarını fərqləndirməyi;
• sulfat və sulfid ionlarını tanımağı, “atomun saxlanması” ilə hesablamaları aparmağı.

Başlamazdan əvvəl xatırla

• Oksidləşmə dərəcəsi, elektron balansı.
• Oksidlərin, turşuların, duzların təsnifatı.
• Maddə miqdarı, molyar həcm, kütlə payı, artıq maddə.

Mündəricat

1. GirişSituasiya: çəlləkdə mavi alovhekayə və təxmin
2. Fəsil 1Kükürd: allotropiya və xassələrallotroplar, oksidləşdirici və reduksiyaedici
3. Fəsil 2Hidrogen-sulfid və sulfidlərH₂S: alınma, yanma, reduksiyaedici
4. Fəsil 3Kükürd oksidləriSO₂ və SO₃: turşu oksidləri
5. Fəsil 4Sulfat turşusu: istehsalı və xassələrikontakt üsulu, duru və qatı turşu
6. Fəsil 5Sulfatlar. Sulfat və sulfid ionlarının təyinikristalhidratlar, BaSO₄ və PbS
7. Məşqİmtahan tapşırıqları ilə məşq3 DİM tapşırığı: cavab və rəsmi izah
8. YekunYadda saxlaqısa xülasə və tipik səhvlər
9. YekunMüstəqil iş6 tapşırıq, asandan çətinə

Giriş

Situasiya: çəlləkdə mavi alov

aria-hidden="true" focusable="false" style="position:absolute;width:0;height:0;overflow:hidden">HOSHekayə

Payızın şənbə səhəri, babanın kənd evinin zirzəmisi. Yeni şərab üçün çəlləyi hazırlamaq lazımdır. Baba çəlləyin içinə sarı kükürd fitili sallayıb yandırır: fitil zəif mavi alovla yanır, çəllək kəskin, boğucu iyli ağ tüstü ilə dolur. «Bu tüstü kifi və mikrobları öldürür», — deyir baba.

11-ci sinif şagirdi düşünür: tüstü hansı maddədir? Əgər fitildə 6,4 q kükürd yanıbsa, neçə litr (n.ş.) bu qazdan yaranır və çəlləyin içində neçə litr hava sərf olunur (havada oksigen həcmcə 21 %)?

Fitil mavi alovla yanır, tüstü qalxır; dairədə S + O₂ → SO₂.Əvvəlcə təxmin et

Sənin fikrincə, 6,4 q kükürd yananda neçə litr (n.ş.) SO₂ alınır? Cavabı 1-ci fəsildə hesablayacağıq.

Kükürd insanlara qədim zamanlardan məlumdur: onu vulkan kraterlərində təmiz halda tapırdılar. Bu gün kükürdün əsas məhsulu — sulfat turşusudur, kimya sənayesinin “çörəyi”: gübrələr, akkumulyatorlar, yuyucu vasitələr, boyalar onsuz alınmır. Bu dərsdə kükürdü, onun hidrogenli və oksigenli birləşmələrini, sulfat turşusunun istehsalını və xassələrini, sulfat və sulfid ionlarının təyinini öyrənəcəyik.

Fəsil 1

Kükürd: allotropiya və xassələr

Kükürd VI A qrupun elementidir: …3s²3p⁴, xarici təbəqədə 6 elektron. Oksidləşmə dərəcələri: −2 (H₂S, sulfidlər), 0, +4 (SO₂, sulfitlər), +6 (SO₃, H₂SO₄, sulfatlar). Təbiətdə həm sərbəst, həm də birləşmələr şəklində rast gəlir: pirit FeS₂, qurğuşun parıltısı PbS, gips CaSO₄·2H₂O; neftdə və zülallarda da kükürd var.

Animasiya · S₈ molekulu və allotroplarRombik və monoklin kükürd S₈ həlqələrindən qurulub, yalnız kristalda düzülüşləri fərqlidir. Ərimiş kükürdü soyuq suya töksək, həlqələr qırılıb uzun zəncirlərə çevrilir — rezinəbənzər plastik kükürd alınır.

Kükürd sarı, kövrək, suda həll olmayan və suda batmayan (islanmayan) bərk maddədir; 113 °C-də əriyir. Aralıq oksidləşmə dərəcəsində (0) olduğu üçün kükürd həm oksidləşdirici, həm reduksiyaedici ola bilər.

Kükürdün kimyəvi xassələri

• oksidləşdirici (S⁰ → S⁻²) — metallar və hidrogenlə: Fe + S t→ FeS, Hg + S → HgS (dağılmış civəni kükürd tozu ilə zərərsizləşdirirlər), H₂ + S t→ H₂S;
• reduksiyaedici — daha elektromənfi qeyri-metallarla: S + O₂ → SO₂, S + 3F₂ → SF₆, S + Cl₂ → SCl₂; yodla reaksiyaya girmir; qatı turşularla: S + 2H₂SO₄ → 3SO₂ + 2H₂O;
• qələvilərlə disproporsionlaşır: 3S + 6NaOH t→ 2Na₂S + Na₂SO₃ + 3H₂O.

Hekayə

Çəlləyin sualı. S + O₂ → SO₂: n(S) = 6,4 : 32 = 0,2 mol, n(SO₂) = n(O₂) = 0,2 mol, V(SO₂) = 0,2 · 22,4 = 4,48 l. Oksigen də 4,48 l sərf olunur; hava: 4,48 : 0,21 ≈ 21,3 l. Kükürd-dioksid mikrobları və kif göbələklərini məhv edir — şərabçılıqda çəlləkləri qədimdən belə “kükürdləyirlər”. Amma SO₂ zəhərlidir: işdən sonra zirzəmini havalandırmaq lazımdır.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 07.06.2026

Hansı ifadələr kükürd üçün doğru deyil?I. Suda həll olmurII. Hidrogenlə reaksiyada reduksiyaedicidirIII. Oksigenlə reaksiyada reduksiyaedicidirIV. Bütün halogenlərlə reaksiyaya daxil olur

A) I, IIIB) I, IVC) II, IVD) III, IVE) II, III

1. I — doğrudur: kükürd suda həll olmur (və islanmır).
2. II: H₂ + S0 → H₂S−2 — kükürd elektron alır, oksidləşdiricidir. II yanlışdır.Niyə belədir?

   Hidrogenin EM-i kükürddən kiçikdir — elektron cütü kükürdə çəkilir.

3. III: S0 + O₂ → S+4O₂ — reduksiyaedicidir, doğrudur. IV: kükürd yodla reaksiyaya girmir — IV yanlışdır.
4. Cavab: II, IV (C variantı).

DİM-in rəsmi izahı (07.06.2026)

Kükürd suda həll olmur, hidrogenlə reaksiyada oksidləşdirici (S⁰→S⁻²), oksigenlə reaksiyada reduksiyaedici olur (S⁰→S⁺⁴). Halogenlərdən yod ilə reaksiyaya daxil olmur.Mənbə: DİM izahı — 07.06.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

5,6 q dəmir kükürdlə tam reaksiyaya girir. Neçə qram FeS alınar?

n(Fe) = 0,1 mol = n(FeS); M(FeS) = 88.

Fəsil 2

Hidrogen-sulfid və sulfidlər

Hekayə

Günorta ailə dağ kəndinə gedir. Kəndin kənarında daşla hörülmüş isti bulaq var: suyun səthində qabarcıqlar, üstündə buxar. Hələ yaxınlaşmamış hamı “çürük yumurta” iyini duyur. Nənə barmağındakı gümüş üzüyə baxıb deyir: «Burada gümüş qaralır».

Bulağın etiketində yazılıb: 1 l suda 68 mq hidrogen-sulfid var. Bu, normal şəraitdə neçə millilitr qaza uyğundur? Gümüş niyə qaralır?

Bulaqdan qabarcıqlar və buxar qalxır; dairədə H₂S molekulları sudan çıxır.

Hidrogen-sulfid H₂S — rəngsiz, çürük yumurta iyli, çox zəhərli qazdır; havadan bir qədər ağırdır (34 : 29). Molekulu bucaqlıdır (~92°). Suda həll olur və zəif sulfid turşusu verir. Laboratoriyada onu sulfidlərə turşu təsir etməklə alırlar: FeS + 2HCl → FeCl₂ + H₂S↑. Kükürdün ən aşağı dərəcəsi (−2) olduğu üçün H₂S yalnız reduksiyaedicidir.

Hidrogen-sulfidin xassələri

• oksigen artıq olduqda yanır: 2H₂S + 3O₂ → 2H₂O + 2SO₂; oksigen çatışmadıqda: 2H₂S + O₂ → 2H₂O + 2S;
• güclü reduksiyaedicidir: H₂S + Cl₂ → S + 2HCl, 2H₂S + SO₂ → 3S + 2H₂O;
• qələvilərlə duzlar — sulfidlər və hidrosulfidlər: H₂S + 2NaOH → Na₂S + 2H₂O, H₂S + NaOH → NaHS + H₂O;
• S²⁻ ionunun təyini — qurğuşun duzları ilə qara çöküntü: Pb(NO₃)₂ + H₂S → PbS↓ + 2HNO₃; CuS, Ag₂S də qaradır.

Animasiya · 2H₂S + 3O₂ → 2H₂O + 2SO₂Oksigen artıq olanda hidrogen-sulfiddəki kükürd S⁻²-dən S⁺⁴-ə qədər oksidləşir; 2 mol H₂S-ə 3 mol O₂ lazımdır.Hekayə

Bulağın sualı. n(H₂S) = 0,068 : 34 = 0,002 mol, V = 0,002 · 22,4 = 0,0448 l = 44,8 ml — bir litr suda cəmi üç xörək qaşığı qədər qaz, amma burnumuz onun milyonda bir hissəsini də duyur. Gümüş qaralır, çünki səthində qara gümüş-sulfid əmələ gəlir: 4Ag + 2H₂S + O₂ → 2Ag₂S + 2H₂O. Böyük qatılıqda H₂S iyi hiss etdirmir və təhlükəlidir — belə yerlərdə uzun qalmaq olmaz.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

0,2 mol H₂S 0,6 mol oksigen ilə 2H₂S + 3O₂ t→ 2H₂O + 2SO₂ reaksiyasına tam daxil olur. Hansı ifadələr doğrudur? Mᵣ(H₂O)=18I. 0,2 mol SO₂ alınırII. 7,2 q H₂O alınırIII. 0,3 mol O₂ artıq qalır

A) II, IIIB) I, IIIC) yalnız ID) I, IIE) yalnız III

1. Tənlik: 2H₂S + 3O₂ → 2H₂O + 2SO₂. 0,2 mol H₂S-ə 0,2 · 3/2 = 0,3 mol O₂ lazımdır; verilib 0,6 mol — H₂S tam sərf olunur, oksigen artıqdır.
2. I: n(SO₂) = n(H₂S) = 0,2 mol — doğrudur. III: 0,6 − 0,3 = 0,3 mol O₂ artıq qalır — doğrudur.Niyə belədir?

   Hesabı həmişə tam sərf olunan maddəyə görə apar.

3. II: n(H₂O) = 0,2 mol, m = 0,2 · 18 = 3,6 q, 7,2 q deyil — yanlışdır. (DİM izahında x = 3,6 q H₂O, y = 0,2 mol SO₂.)
4. Cavab: I, III (B variantı).

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

verilən: 0,2 mol 0,6 mol sərf olunan: 0,2 mol 0,3 mol x q y mol 2H₂S + 3O₂ t→ 2H₂O + 2SO₂ 2 mol 3 mol 36 q 2 mol Verilmiş mol miqdarlarından aydındır ki, reaksiya zamanı H₂S tam sərf olunur. … 0,3 mol O₂ artıq qalır.Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

İlkin qaz qarışığındakı N₂ -in mol payını (%-lə) hesablayın. Mᵣ(H₂SO₄)=98

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) 60B) 40C) 80D) 50E) 75

1. Qarışığın mol sayı: 89,6 : 22,4 = 4 mol (H₂S + N₂).
2. Azot sulfat turşusu vermir. H₂S-dəki hər kükürd atomu bir H₂SO₄-ə keçir: H₂S → … → H₂SO₄, 1 mol → 1 mol. n(H₂SO₄) = 196 : 98 = 2 mol = n(H₂S).Niyə belədir?

   Çoxmərhələli çevrilmədə (H₂S → SO₂ → SO₃ → H₂SO₄) kükürd atomlarının sayı saxlanır — aralıq maddələri hesablamağa ehtiyac yoxdur.

3. n(N₂) = 4 − 2 = 2 mol, x(N₂) = 2 : 4 = 50 %. Diqqət: DİM izahında H₂S-in payı (y = 50 %) hesablanıb; azotun payı da 100 − 50 = 50 %-dir.
4. Cavab: 50 (D variantı).

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

Başlanğıc qaz qarışığının mol sayı: 89,6 : 22,4 = 4 mol H₂S → H₂SO₄ … 1 mol (H₂S) ---- 98 q (H₂SO₄) x mol (H₂S) ---- 196 q (H₂SO₄) x = 2 mol 4 mol (qarışıq) ----- 100% 2 mol (H₂S) ----- y% y = 50%Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

8,8 q FeS artıq xlorid turşusu ilə reaksiyaya girir. Neçə litr (n.ş.) H₂S ayrılır?

n(FeS) = 8,8 : 88 = 0,1 mol = n(H₂S).

Fəsil 3

Kükürd oksidləri

Kükürd-dioksid SO₂ (kükürd(IV)-oksid) — kəskin iyli, rəngsiz, zəhərli qazdır, suda yaxşı həll olur. Molekulu bucaqlıdır. Bu, turşu oksididir: SO₂ + H₂O ⇄ H₂SO₃ (zəif, davamsız sulfit turşusu), SO₂ + 2NaOH → Na₂SO₃ + H₂O, SO₂ + CaO → CaSO₃. Aralıq dərəcədə (+4) olduğu üçün həm reduksiyaedici, həm oksidləşdiricidir: 2SO₂ + O₂ V₂O₅, t⇄ 2SO₃, SO₂ + 2H₂S → 3S + 2H₂O. SO₂ boyaları ağardır (yun, ipək), mikrobları öldürür; atmosferdə turşu yağışlarının əsas səbəbidir.

Kükürd-trioksid SO₃ (kükürd(VI)-oksid) — rəngsiz, uçucu maye (16,8 °C-də donur), molekulu müstəvi üçbucaqdır. Su ilə şiddətli reaksiyaya girib sulfat turşusu verir və qələvilər, əsasi oksidlərlə sulfatlar əmələ gətirir: SO₃ + 2NaOH → Na₂SO₄ + H₂O. Kükürd +6-dadır — SO₃ yalnız oksidləşdiricidir.

Animasiya · SO₃ + H₂O → H₂SO₄Su molekulunun oksigeni kükürdə birləşir, hidrogen atomlarından biri SO₃-ün oksigen atomuna keçir — iki OH qrupu yaranır; çoxlu istilik ayrılır, ona görə sənayedə SO₃-ü birbaşa suda yox, qatı turşuda udurlar.İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

Fe₂(SO₄)₃ t→ Fe₂O₃+X Hansı ifadə doğrudur?

A) reaksiya oksidləşmə-reduksiya reaksiyasıdırB) X – SO₂-dirC) X – sulfat turşusudurD) kükürd atomu reduksiyaedicidirE) X qələvilərlə reaksiyaya daxil olur

1. Sulfatlar qızdırıldıqda metal oksidinə və SO₃-ə parçalanır: Fe₂(SO₄)₃ t→ Fe₂O₃ + 3SO₃. Diqqət: DİM izahındakı tənlik əmsallaşdırılmayıb — SO₃-ün qarşısında 3 olmalıdır.Niyə belədir?

   Yoxlama: Fe 2 = 2; S 3 = 3; O 12 = 3 + 9.

2. Oksidləşmə dərəcələri dəyişmir (Fe +3, S +6, O −2): OR reaksiyası deyil — A və D yanlışdır; X = SO₃ — B və C yanlışdır.
3. SO₃ turşu oksididir və qələvilərlə reaksiyaya girir: SO₃ + 2NaOH → Na₂SO₄ + H₂O — E doğrudur.
4. Cavab: E variantı.

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

Dəmir(III)sulfatın parçalanma reaksiyası: … kimidir. Reaksiya tənliyindən aydın olur ki, X maddəsi SO₃-dür. SO₃ turşu oksidi olduğu üçün qələvilərlə reaksiyaya daxil olur.Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Nümunə 1

Neçə qram 10 %-li NaOH məhlulu 2,24 l (n.ş.) SO₂-ni tam udaraq orta duz (Na₂SO₃) əmələ gətirir?

1. SO₂ + 2NaOH → Na₂SO₃ + H₂O; n(SO₂) = 0,1 mol, n(NaOH) = 0,2 mol.
2. m(NaOH) = 0,2 · 40 = 8 q; məhlul: 8 : 0,1 = 80 q.Niyə belədir?

   Qələvi az olsa (1 : 1), turş duz NaHSO₃ alınardı.

3. Cavab: 80 q.

Özün yoxla

2SO₂ + O₂ ⇄ 2SO₃ reaksiyasında 10 l SO₂ tam oksidləşirsə, neçə litr O₂ sərf olunur?

Həcmlər əmsallar kimi: 2 : 1.

Fəsil 4

Sulfat turşusu: istehsalı və xassələri

Hekayə

Axşam ata qarajda köhnə avtomobil akkumulyatorunu doldurmağa hazırlaşır. Elektrolit — 37 %-li sulfat turşusudur. Onun əlində qatı (98 %-li) turşu var. O, qoruyucu eynək və əlcək taxır, şagirddən stəkana su tökməsini xahiş edir və turşunu nazik axınla, şüşə çubuq boyunca suya tökür.

Stəkan isinir. Şagird soruşur: niyə əksinə — suyu turşuya tökmək olmaz? Və 1 kq 37 %-li elektrolit üçün neçə qram 98 %-li turşu və neçə qram su lazımdır?

Turşu nazik axınla suya tökülür; termometr qalxır.

Sulfat turşusunu sənayedə kontakt üsulu ilə üç mərhələdə alırlar. Xammal — pirit (FeS₂), kükürd və ya neft emalında ayrılan H₂S. Azərbaycanda sulfat turşusu Sumqayıtda superfosfat gübrəsi istehsalı üçün alınırdı.

Animasiya · kontakt üsulu1) piritin yandırılması: SO₂; 2) katalizator (V₂O₅) üzərində 450 °C-də SO₂ → SO₃ (dönən, ekzotermik); 3) SO₃ suda yox, qatı H₂SO₄-də udulur — oleum alınır, sonra su ilə lazımi qatılığa qədər durulaşdırılır.Qatı sulfat turşusu ilə ehtiyatlı ol

Qatı sulfat turşusu ağır (ρ = 1,84 q/sm³), yağabənzər mayedir, su ilə qarışanda çoxlu istilik ayırır. Durulaşdırma qaydası: turşunu nazik axınla suya tökürlər, əksinə yox! Suyu turşuya töksək, yüngül su səthdə qaynayıb turşunu ətrafa sıçradar. Qatı turşu suyu udur: şəkəri, kağızı, ağacı kömürləşdirir (C₁₂H₂₂O₁₁ → 12C + 11H₂O), qazları qurudur.

Duru və qatı sulfat turşusu

• duru — adi güclü ikiəsaslı turşu, oksidləşdirici H⁺: hidrogendən əvvəlki metallarla Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂↑, Fe + H₂SO₄ → FeSO₄ + H₂↑; oksidlər, əsaslar, duzlarla; Cu, Ag, Au ilə reaksiyaya girmir;
• qatı — oksidləşdirici S⁺⁶, hidrogen ayrılmır: az aktiv metallar SO₂ verir Cu + 2H₂SO₄ t→ CuSO₄ + SO₂↑ + 2H₂O; aktiv metallar SO₂, S və ya H₂S-ə qədər reduksiya edir 8Na + 5H₂SO₄ → 4Na₂SO₄ + H₂S↑ + 4H₂O;
• soyuq qatı turşu Fe, Al, Cr-u passivləşdirir (turşunu dəmir sisternlərdə daşıyırlar); qızdırdıqda: 2Fe + 6H₂SO₄ t→ Fe₂(SO₄)₃ + 3SO₂↑ + 6H₂O; Au, Pt reaksiyaya girmir;
• qeyri-metalları oksidləşdirir: C + 2H₂SO₄ → CO₂↑ + 2SO₂↑ + 2H₂O, S + 2H₂SO₄ → 3SO₂↑ + 2H₂O.

Laboratoriyada metalı və turşunun növünü seç: reaksiya gedirmi, hansı qaz ayrılır?

Laboratoriya · metallar və sulfat turşusuHekayə

Qarajın sualı. Turşunun suda həll olması çoxlu istilik ayırır (hidratlar yaranır). Turşu ağırdır: suya töküləndə dibə enir və istilik bütün həcmə paylanır. Su turşuya töküləndə isə yüngül su səthdə qalır, dərhal qaynayır və turşunu sıçradır. Hesab: m(H₂SO₄) = 1000 · 0,37 = 370 q; 98 %-li turşu: 370 : 0,98 ≈ 377,6 q; su: 1000 − 377,6 = 622,4 q.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 07.06.2026

Hansı reaksiya qatı sulfat turşusunun xassəsini əks etdirmir?

A) Cr + H₂SO₄ t→ Cr₂(SO₄)₃ + …B) Fe + H₂SO₄ → H₂ + …C) Zn + H₂SO₄ t→ H₂O + …D) Na + H₂SO₄ → H₂S + …E) Cu + H₂SO₄ t→ CuSO₄ + …

1. Qatı sulfat turşusunda oksidləşdirici S⁺⁶-dır, ona görə metallarla reaksiyada hidrogen ayrılmır: kükürd SO₂, S və ya H₂S-ə qədər reduksiya olunur, həmişə su əmələ gəlir.
2. A: 2Cr + 6H₂SO₄ t→ Cr₂(SO₄)₃ + 3SO₂ + 6H₂O; C: 4Zn + 5H₂SO₄ t→ 4ZnSO₄ + H₂S + 4H₂O; D: 8Na + 5H₂SO₄ → 4Na₂SO₄ + H₂S + 4H₂O; E: Cu + 2H₂SO₄ t→ CuSO₄ + SO₂ + 2H₂O — hamısı qatı turşunun xassəsidir.Niyə belədir?

   Xrom soyuq qatı turşuda passivləşir, mis isə onunla yalnız qızdırdıqda reaksiyaya girir — ona görə A və E-də qızdırma (t) göstərilib.

3. B: Fe + H₂SO₄ → FeSO₄ + H₂↑ — duru turşunun xassəsidir; qatı turşu soyuqda dəmiri passivləşdirir.
4. Cavab: B variantı.

DİM-in rəsmi izahı (07.06.2026)

Qatı sulfat turşusunun metallarla reaksiyasından hidrogenin ayrılması onun xassəsini əks etdirmir. Bu duru sulfat turşusunun xassəsini göstərir.Mənbə: DİM izahı — 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

x (1) və y-i (2) hesablayın. Mᵣ(FeSO₄)=152, Mᵣ[Fe₂(SO₄)₃]=400

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.

1. Duru turşu: Fe + H₂SO₄ → FeSO₄ + H₂↑ (Fe⁺²): 2 mol Fe → 2 mol FeSO₄, x = 2 · 152 = 304 q.
2. Qatı turşu (qızdırdıqda): dəmir +3-ə qədər oksidləşir: Fe⁰ − 3e⁻ → Fe⁺³ |×2, S⁺⁶ + 2e⁻ → S⁺⁴ |×3 → 2Fe + 6H₂SO₄ → Fe₂(SO₄)₃ + 3SO₂ + 6H₂O.Niyə belədir?

   Duru turşuda oksidləşdirici H⁺ zəifdir — dəmir yalnız +2-yə qədər; S⁺⁶ güclüdür — +3-ə qədər.

3. 2 mol Fe → 1 mol Fe₂(SO₄)₃: y = 400 q.
4. Cavab: 1) 304; 2) 400.

DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)

hər iki reaksiyanın tənliyi yazılıb əmsallaşdırılır və hesablamalar aparılır. 2 mol -------------------- x q Fe + H₂SO₄ (duru) → FeSO₄ + H₂ x = 304 q 1 mol -------------------- 152 q 2 mol ------------------------ y q 2Fe + 6H₂SO₄ (qatı) → Fe₂(SO₄)₃ + 3SO₂ + 6H₂O 2 mol ----------------------- 400 q y = 400 qMənbə: DİM izahı — 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

6,4 q mis qızdırılan qatı sulfat turşusu ilə reaksiyaya girir. Neçə litr (n.ş.) SO₂ ayrılır?

Cu + 2H₂SO₄ → CuSO₄ + SO₂ + 2H₂O; n(Cu) = 0,1 mol.

Fəsil 5

Sulfatlar. Sulfat və sulfid ionlarının təyini

Sulfat turşusu iki sıra duz əmələ gətirir: orta duzlar — sulfatlar (Na₂SO₄) və turş duzlar — hidrosulfatlar (NaHSO₄). Bir çox sulfat kristalhidrat şəklində məlumdur: göydaş CuSO₄·5H₂O (üzüm bağlarında), gips CaSO₄·2H₂O (tikintidə, tibbdə), Qlauber duzu Na₂SO₄·10H₂O, dəmir kuporosu FeSO₄·7H₂O. BaSO₄ suda və turşularda həll olmur, rentgen müayinəsində istifadə olunur.

Animasiya · SO₄²⁻ və S²⁻ ionlarının təyiniSulfat ionu barium ionları ilə turşularda həll olmayan ağ BaSO₄ çöküntüsü verir; sulfid ionu qurğuşun (və ya mis) ionları ilə qara PbS çöküntüsü verir.Nümunə 2

14,2 q Na₂SO₄ olan məhlula artıq miqdarda BaCl₂ əlavə olunub. Neçə qram çöküntü alınar? Mr(Na₂SO₄) = 142, Mr(BaSO₄) = 233.

1. Na₂SO₄ + BaCl₂ → BaSO₄↓ + 2NaCl; ion tənliyi: Ba²⁺ + SO₄²⁻ → BaSO₄↓.
2. n(Na₂SO₄) = 14,2 : 142 = 0,1 mol = n(BaSO₄); m = 0,1 · 233 = 23,3 q.Niyə belədir?

   BaCl₂ artıqdır — hesab sulfata görə aparılır.

3. Cavab: 23,3 q.

Özün yoxla

CuSO₄·5H₂O-da suyun kütlə payı neçə faizdir? (Mr = 250; tam ədəd yaz.)

5 · 18 = 90; 90 : 250 = 0,36.

Məşq

İmtahan tapşırıqları ilə məşq

Bu tapşırıqlar DİM imtahanlarındandır. Əvvəl özün həll et, sonra “Cavab və DİM izahı” düyməsini aç.

DİM · 01.06.2025

Kükürd-dioksid üçün hansı ifadə doğrudur?

A) duz əmələgətirməyən oksiddirB) oksigenlə reaksiyaya daxil olurC) əsasi oksidlərlə qarşılıqlı təsirdə olmurD) suda həll olduqda sulfat turşusu əmələ gəlirE) qələvilərlə reaksiyaya daxil olmurCavab və DİM izahı

Cavab: oksigenlə reaksiyaya daxil olur (B variantı).

Kükürd-dioksid (SO₂) turşu oksididir. Əsasi oksid və qələvilərlə reaksiyaya daxil olur, suda həll olduqda sulfit turşusuna çevrilir. Oksigenlə katalitik oksidləşmə reaksiyasına daxil olub SO₃ - ə çevrilir: 2SO₂ + O₂ → 2SO₃Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

DİM · 12.07.2026

Eyler-Venn diaqramına uyğun ifadələri müəyyən edin.1. NaOH ilə reaksiyaya daxil olur2. Suda həll olur3. Adi şəraitdə bərk haldadır4. O₂ ilə reaksiyaya daxil olur

A) 2 | 4 | 1, 3B) 3 | 2 | 1, 4C) 1, 3 | 4 | 2D) 2 | 3 | 1, 4E) 1, 2 | 3 | 4Cavab və DİM izahı

Cavab: I – 3, II – 2, III – 1, 4 (B variantı).

Həm S, həm də SO₂ maddələrinin hər ikisi NaOH və O₂ ilə reaksiyaya daxil olur. Kükürd adi şəraitdə bərk maddədir, suda həll olmur. SO₂ qazı suda həll olur.Mənbə: DİM izahı — 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

DİM · 12.07.2026

X, Y və Z maddələrini müəyyən edin.

A) Fe | S | CuB) Au | Cu | KC) Ca | Hg | SD) Si | K | AgE) Na | S | SiCavab və DİM izahı

Cavab: X — Fe, Y — S, Z — Cu (A variantı). Balanslı tənliklər: 2Fe + 6H₂SO₄ → Fe₂(SO₄)₃ + 3SO₂ + 6H₂O; S + 2H₂SO₄ → 3SO₂ + 2H₂O; Cu + 2H₂SO₄ → CuSO₄ + SO₂ + 2H₂O (hamısı qızdırdıqda).

Fe + H₂SO₄ ₍qatı₎ → Fe₂(SO₄)₃ + SO₂ + H₂O (X , Y və Z maddəsinə uyğun) S + H₂SO₄ ₍qatı₎ → SO₂ + H₂O (X , Y və Z maddəsinə uyğun) Au + H₂SO₄ ₍qatı₎ → reaksiyası getmir K + H₂SO₄ ₍qatı₎ → K₂SO₄ + H₂S + H₂O Ca + H₂SO₄ ₍qatı₎ → CaSO₄ + H₂S + H₂O Na + H₂SO₄ ₍qatı₎ → Na₂SO₄ + H₂S + H₂O Cu + H₂SO₄ ₍qatı₎ → CuSO₄ + SO₂ + H₂O (X , Y və Z maddəsinə uyğun) Si + H₂SO₄ ₍qatı₎ → reaksiyası getmirMənbə: DİM izahı — 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)

Yekun

Yadda saxla

• Kükürd: rombik, monoklin, plastik; S₈ həlqələri; −2, 0, +4, +6.
• Kükürd metallar və H₂ ilə oksidləşdirici (FeS, H₂S), O₂, F₂, Cl₂ ilə reduksiyaedicidir; yodla reaksiyaya girmir.
• H₂S — zəhərli, yalnız reduksiyaedici; 2H₂S + 3O₂ → 2H₂O + 2SO₂; S²⁻ + Pb²⁺ → PbS↓ (qara).
• SO₂ — turşu oksidi (H₂SO₃), həm oksidləşdirici, həm reduksiyaedici; SO₃ + H₂O → H₂SO₄.
• Kontakt üsulu: FeS₂ → SO₂ → SO₃ (V₂O₅) → oleum; turşunu suya tök!
• Duru H₂SO₄: oksidləşdirici H⁺, H₂ ayrılır; qatı: S⁺⁶ → SO₂, S, H₂S; Fe, Al soyuqda passivləşir.
• Sulfat ionu: Ba²⁺ + SO₄²⁻ → BaSO₄↓ (ağ, turşularda həll olmur).

Tipik səhvlər

“Qatı sulfat turşusu dəmirlə hidrogen ayırır.”

Qatı turşuda oksidləşdirici S⁺⁶-dır: soyuqda dəmir passivləşir, qızdırdıqda SO₂ ayrılır.

“SO₂ suda həll olanda sulfat turşusu alınır.”

SO₂ + H₂O ⇄ H₂SO₃ — sulfit turşusu; sulfat turşusunu SO₃ verir.

“Turşunu durulaşdırmaq üçün ona su tökmək olar.”

Yalnız turşunu nazik axınla suya! Əks halda su qaynayıb turşunu sıçradır.

“Kükürd həmişə reduksiyaedicidir.”

Metallar və hidrogenlə kükürd oksidləşdiricidir: Fe + S → FeS, H₂ + S → H₂S.

Yekun

Müstəqil iş

Tapşırıqlar asandan çətinə düzülüb. Əvvəl özün həll et, sonra variantı seç; izah cavabdan sonra açılır.

1 · 1-ci səviyyə

Sulfat ionunu hansı reaktivlə tanıyırlar?

Ba²⁺ + SO₄²⁻ → BaSO₄↓ (ağ).

2 · 1-ci səviyyə

Hidrogen-sulfiddə kükürdün oksidləşmə dərəcəsi neçədir?

2·(+1) + x = 0.

3 · 2-ci səviyyə

Hansı metal duru sulfat turşusu ilə reaksiyaya girmir?

Mis hidrogendən sonra gəlir.

4 · 2-ci səviyyə

Kontakt aparatında hansı reaksiya gedir?

V₂O₅ katalizatoru üzərində SO₂ SO₃-ə oksidləşir.

5 · DİM səviyyəsi

64 q kükürddən (S → SO₂ → SO₃ → H₂SO₄) neçə qram sulfat turşusu almaq olar?

2 mol S → 2 mol H₂SO₄ = 196 q.

6 · DİM səviyyəsi

Qızdırılan qatı H₂SO₄ ilə 0,2 mol mis reaksiyaya girir. Neçə mol turşu sərf olunur?

Cu + 2H₂SO₄ → CuSO₄ + SO₂ + 2H₂O.

İmtahan tapşırıqları və rəsmi izahlar — DİM:

1. 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Kükürd. Sulfat turşusu (A variantı, 62; B-79, C-63, D-72)
2. 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Sulfat turşusu (A variantı, 45; B-48, C-43, D-52)
3. 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Kükürd və onun birləşmələri.Sulfat turşusu (A variantı, 70; B-69, C-77, D-82)
4. 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Kükürd (A variantı, 50; B-47, C-39, D-48)
5. 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Sulfat turşusu (A variantı, 65; B-68, C-69, D-75)
6. 07.06.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Kükürd (A variantı, 43; B-32, C-51, D-43)
7. 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Sulfat turşusu (A variantı, 89; B-89, C-89, D-89); Kükürd və birləşmələri (A variantı, 66; B-66, C-71, D-64)
8. 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Sulfat turşusu (A variantı, 39; B-31, C-34, D-50)

Hekayə, səhnələr, nümunələr, “Özün yoxla” və “Müstəqil iş” tapşırıqları bizimdir, DİM-ə aid deyil. DİM tapşırıqları və izahları mənbədəki kimi verilib; “…” işarəsi buraxılmış hissəni göstərir.