Halogenlər

Qeyri-metallar · Mövzu 18 / 35

Halogenlər

Bu dərsi bir iyul günü ilə keçəcəyik: səhər hovuzun suyu xlorlanır, günorta nənə çaydanın ərpini xlorid turşusu ilə təmizləyir, axşam isə diş pastasının üstündə “flüorid” yazısını oxuyuruq. Halogenlərin quruluşunu, xlorun və onun birləşmələrinin xassələrini animasiyalarda görəcək, halogenid ionlarını tanımağı öyrənəcək və DİM tapşırıqlarını həll edəcəyik.

≈ 50 dəqiqə5 fəsil9 DİM tapşırığı9-cu sinif materialı

Bu dərsdən sonra bacaracaqsan

• halogenlərin quruluşunu və xassələrinin qrup üzrə dəyişməsini izah etməyi;
• xlorun həyəcanlanmış hallarını və oksidləşmə dərəcələrini müəyyən etməyi;
• xlorun alınma üsullarını və reaksiyalarını (su, qələvilər, metallar) yazmağı;
• xlorid turşusunun xassələrini, xlorun oksigenli turşularını bilməyi;
• halogenid ionlarını AgNO₃ ilə tanımağı və “eyni kütlə” tipli hesabları aparmağı.

Başlamazdan əvvəl xatırla

• Atomun elektron quruluşu, Hund qaydası.
• Oksidləşmə dərəcəsi, elektron balansı.
• Maddə miqdarı, molyar həcm, kütlə payı.

Mündəricat

1. GirişSituasiya: hovuzun suyu niyə xlor iyi verir?hekayə və təxmin
2. Fəsil 1Halogenlərin ümumi xarakteristikasıquruluş, dəyişmə qanunauyğunluqları, həyəcanlanma
3. Fəsil 2Xlor: alınması və xassələrialınma, xlorlu su, qələvilərlə reaksiyalar
4. Fəsil 3Hidrogen-xlorid, xlorid turşusu, xloridlərHCl qazı, fontan, turşunun xassələri
5. Fəsil 4Xlorun oksigenli turşularıHClO, HClO₂, HClO₃, HClO₄ və duzları
6. Fəsil 5Halogenlərin müqayisəsi. Halogenid ionlarının təyinioksidləşdiricilik sırası, AgNO₃ ilə təyin
7. Məşqİmtahan tapşırıqları ilə məşq3 DİM tapşırığı: cavab və rəsmi izah
8. YekunYadda saxlaqısa xülasə və tipik səhvlər
9. YekunMüstəqil iş6 tapşırıq, asandan çətinə

Giriş

Situasiya: hovuzun suyu niyə xlor iyi verir?

aria-hidden="true" focusable="false" style="position:absolute;width:0;height:0;overflow:hidden">BrCCaClHIOPHekayə

İyulun bir səhəri. 10-cu sinif şagirdi idman kompleksinin hovuzuna gəlib. Suyun xüsusi, kəskin iyi var. Kənarda yaşıl balon dayanıb, üstündə “Cl₂” yazılıb; xidmətçi dozatoru açır, şlanqın ucunda suda xırda qabarcıqlar qalxır.

Xidmətçi izah edir: «Xlor suyu zərərsizləşdirir, amma mikrobları xlor özü yox, onun su ilə əmələ gətirdiyi turşu öldürür». Əgər suya 71 q xlor buraxılsa və hamısı su ilə reaksiyaya girsə, neçə qram həmin “mikrob öldürən” turşu — HClO — yaranar?

Hovuzda üzgüçü; şlanqın ucunda xlor qabarcıqları; dairədə Cl₂ və H₂O molekulları HCl və HClO-ya çevrilir.Əvvəlcə təxmin et

Sənin fikrincə, 71 q xlor su ilə tam reaksiyaya girsə, neçə qram HClO alınar? Cavabı 2-ci fəsildə hesablayacağıq.

Xlor halogenlərdən biridir. Bu ad yunanca “duz doğuran” deməkdir: flüor, xlor, brom və yod metallarla birbaşa duz əmələ gətirir. Bu dərsdə halogenlərin quruluşunu və xassələrinin qrup üzrə dəyişməsini, xloru və onun birləşmələrini — xlorid turşusunu, xloridləri, oksigenli turşuları — öyrənəcək, halogenid ionlarını tanımağı mənimsəyəcəyik.

Fəsil 1

Halogenlərin ümumi xarakteristikası

Halogenlər — VII A qrupun elementləridir: flüor F, xlor Cl, brom Br, yod I (və radioaktiv astat At). Xarici təbəqələrində 7 elektron var: ns²np⁵. Səkkizliyi tamamlamaq üçün onlara 1 elektron çatmır, ona görə halogenlər tipik qeyri-metallar və güclü oksidləşdiricilərdir: X⁰ + 1e⁻ → X⁻. Bəsit maddələri iki atomlu molekullardır: F₂, Cl₂, Br₂, I₂.

Animasiya · F, Cl, Br, IQrup üzrə yuxarıdan aşağı elektron təbəqələrinin sayı və atom radiusu artır, elektromənfilik və oksidləşdiricilik azalır. Bəsit maddələrin rəngi tündləşir: qaz → maye → bərk.

F	Cl	Br	I
oksidləşmə dərəcələri	−1	−1, +1, +3, +5, +7	−1, +1, +3, +5, +7	−1, +1, +3, +5, +7
turşunun gücü artır	HF < HCl < HBr < HI
ionun reduksiyaediciliyi artır	F⁻ < Cl⁻ < Br⁻ < I⁻

İmtahanda belə soruşulurDİM · 07.06.2026

Nə doğrudur?

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) Aᵣ(X)<Aᵣ(Y) olarsa, r₁=r₂B) Aᵣ(X)<Aᵣ(Y) olarsa, r₁<r₂C) Aᵣ(X)>Aᵣ(Y) olarsa, r₁=r₂D) Aᵣ(X)<Aᵣ(Y) olarsa, r₁>r₂E) Aᵣ(X)>Aᵣ(Y) olarsa, r₁<r₂

1. Qrup daxilində yuxarıdan aşağı (F → Cl → Br → I) hər elementdə bir elektron təbəqəsi artır: həm nisbi atom kütləsi, həm atom radiusu böyüyür.Niyə belədir?

   Atom kütləsi və radius burada eyni istiqamətdə dəyişir — ikisi də sıra nömrəsi ilə artır.

2. Deməli, Aᵣ(X) < Aᵣ(Y) olarsa, X yuxarıda, Y aşağıdadır: r₁ < r₂. A, C, D, E bu qanunauyğunluğa ziddir.
3. Cavab: B variantı.

DİM-in rəsmi izahı (07.06.2026)

F, Cl, Br, I istiqamətində halogenlərin nisbi atom kütlələri və atom radiusları artır. Bu səbəbdən Aᵣ(X)<Aᵣ(Y) olarsa, r₁<r₂, və Aᵣ(X) >Aᵣ(Y) olarsa, r₁>r₂ şərtləri ödənilir.Mənbə: DİM izahı — 07.06.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)

Niyə xlor, brom və yod +1-dən +7-yə qədər müsbət oksidləşmə dərəcələri göstərir, flüor isə yox? Xlorun üçüncü təbəqəsində boş 3d orbitalları var. Atom enerji alanda (həyəcanlananda) cütləşmiş elektronlar bir-bir bu orbitallara keçir və tək elektronların sayı 1-dən 3, 5, 7-yə qədər artır.

Animasiya · xlorun həyəcanlanmış hallarıTək elektronların sayı valentliyi göstərir: I, III, V, VII. Birləşmələrdə uyğun oksidləşmə dərəcələri: HCl (−1), HClO (+1), HClO₂ (+3), HClO₃ (+5), HClO₄ (+7).İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

a, b və c-ni müəyyən edin. (₁₇Cl)

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) +7 | +3 | +5B) +3 | +5 | +7C) +5 | +3 | +7D) +3 | +7 | +5E) +7 | +5 | +3

1. Hər elektron formulunda tək (cütləşməmiş) elektronları say: s-də 1 orbital, p-də 3, d-də 5; elektronlar əvvəl orbitallara bir-bir yerləşir (Hund qaydası).Niyə belədir?

   Məsələn, 3p⁴: üç orbitala dörd elektron — bir cüt və iki tək elektron.

2. a: 3s¹3p³3d³ → 1 + 3 + 3 = 7 tək elektron → +7.
3. b: 3s²3p⁴3d¹ → 0 + 2 + 1 = 3 → +3; c: 3s²3p³3d² → 0 + 3 + 2 = 5 → +5.
4. Cavab: a = +7, b = +3, c = +5 (A variantı).

DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)

Xlorun həyəcanlanmış hallarına uyğun elektron formullarında tək elektron sayını hesablayaq ... 3s¹3p³3d³ – 7 tək elektron ,7 valentlidir, oksidləşmə dərəcəsi +7 olur. ... 3s²3p⁴3d¹ – 3 tək elektron, 3 valentlidir, oksidləşmə dərəcəsi +3 olur. ... 3s²3p³3d² – 5 tək elektron, 5 valentlidir, oksidləşmə dərəcəsi +5 olur.Mənbə: DİM izahı — 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

Cl₂O₇ oksidində xlorun oksidləşmə dərəcəsi neçədir? (İşarəsiz yaz.)

2x + 7·(−2) = 0.

Fəsil 2

Xlor: alınması və xassələri

Xlor sarı-yaşıl, boğucu iyli, zəhərli qazdır; havadan təxminən 2,5 dəfə ağırdır, suda həll olur (1 həcm suda ~2,5 həcm). Təbiətdə yalnız birləşmələrdə rast gəlir: NaCl (daş duzu, dəniz suyu), KCl, MgCl₂. Laboratoriyada xloru xlorid turşusunun güclü oksidləşdiricilərlə oksidləşməsindən, sənayedə isə natrium-xlorid məhlulunun elektrolizindən alırlar — Sumqayıtda kaustik soda (NaOH) və xlor məhz belə istehsal olunub.

Xlorun alınması

• laboratoriyada: MnO₂ + 4HCl t→ MnCl₂ + Cl₂↑ + 2H₂O, 2KMnO₄ + 16HCl → 2KCl + 2MnCl₂ + 5Cl₂↑ + 8H₂O;
• sənayedə — NaCl məhlulunun elektrolizi: 2NaCl + 2H₂O elektroliz→ 2NaOH + H₂↑ + Cl₂↑.

Animasiya · laboratoriyada xlorXlor havadan ağır olduğu üçün qabı aşağıdan yuxarı doldurur — onu ağzı yuxarı qabda yığırlar. Nəm rəngli kağız ağarır: xlorun su ilə əmələ gətirdiyi HClO boyaları parçalayır. Xlorla yalnız çəkici şkafda işləyirlər.Nümunə 1

8,7 q MnO₂ artıq miqdarda qatı xlorid turşusu ilə reaksiyaya girir. Neçə litr (n.ş.) xlor ayrılır? Mr(MnO₂) = 87.

1. MnO₂ + 4HCl → MnCl₂ + Cl₂↑ + 2H₂O: 1 mol MnO₂ → 1 mol Cl₂.
2. n(MnO₂) = 8,7 : 87 = 0,1 mol; V(Cl₂) = 0,1 · 22,4 = 2,24 l.Niyə belədir?

   4 mol HCl-dan yalnız 2-si oksidləşir (Cl⁻ → Cl₂), qalan 2-si MnCl₂ duzunu əmələ gətirir.

3. Cavab: 2,24 l.

Xlorun kimyəvi xassələri (güclü oksidləşdirici)

• metallarla — xloridlər, dəyişkən valentli metallar ən yüksək dərəcəyə qədər: 2Na + Cl₂ → 2NaCl, 2Fe + 3Cl₂ t→ 2FeCl₃, Cu + Cl₂ → CuCl₂;
• hidrogenlə (işıqda partlayışla): H₂ + Cl₂ hν→ 2HCl; fosforla: 2P + 5Cl₂ → 2PCl₅;
• su ilə — xlorlu su: Cl₂ + H₂O ⇄ HCl + HClO; HClO işıqda parçalanır: 2HClO → 2HCl + O₂ — ağardır və zərərsizləşdirir;
• qələvilərlə: soyuqda Cl₂ + 2NaOH → NaCl + NaClO + H₂O, qızdırdıqda 3Cl₂ + 6KOH t→ 5KCl + KClO₃ + 3H₂O, sönmüş əhənglə — xlorlu əhəng: 2Cl₂ + 2Ca(OH)₂ → CaCl₂ + Ca(ClO)₂ + 2H₂O;
• az aktiv halogenləri duzlarından sıxışdırır: Cl₂ + 2KBr → 2KCl + Br₂, Cl₂ + 2KI → 2KCl + I₂.

Hekayə

Hovuzun sualı. Xlor su ilə reaksiyaya girir: Cl₂ + H₂O ⇄ HCl + HClO. Bir xlor atomu Cl−1 (HCl), digəri Cl+1 (HClO) olur — bu, disproporsionlaşmadır. n(Cl₂) = 71 : 71 = 1 mol → n(HClO) = 1 mol, M(HClO) = 1 + 35,5 + 16 = 52,5 q/mol, m = 52,5 q. Mikrobları məhz zəif, amma güclü oksidləşdirici olan hipoxlorit turşusu öldürür. Reaksiya dönəndir, ona görə suda həmişə bir az həll olmuş Cl₂ qalır — iyi də ondandır.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 07.06.2026

H₂O+Cl₂ → HCl+HClO Reaksiyaya aid doğru ifadələri müəyyən edin.1. Xlorlu suyun alınma reaksiyasıdır2. Xlorlu əhəngin alınma reaksiyasıdır3. Xlorid və hipoxlorit turşuları əmələ gəlir4. Oksidləşmə-reduksiya reaksiyasıdır5. Xlorid və perxlorat turşuları əmələ gəlir

1. Cl₂ + H₂O → HCl + HClO — xlorun su ilə reaksiyası, alınan məhlul xlorlu sudur: 1 doğrudur.
2. Xlorlu əhəng Ca(OH)₂ ilə alınır — 2 yanlışdır. Məhsullar HCl (xlorid) və HClO (hipoxlorit) turşularıdır — 3 doğru, 5 (HClO₄ — perxlorat) yanlışdır.Niyə belədir?

   HClO₄-də xlor +7-dir; bu reaksiyada xlorun dərəcəsi yalnız −1 və +1 olur.

3. Xlorun dərəcəsi dəyişir (Cl0 → Cl−1, Cl+1) — OR reaksiyasıdır: 4 doğrudur.
4. Cavab: 1, 3, 4.

DİM-in rəsmi izahı (07.06.2026)

Bu reaksiya oksidləşmə-reduksiya reaksiyasıdır, reaksiya nəticəsində xlorid və hipoxlorit turşuları əmələ gəlir və bu məhlul xlorlu su adlanır.Mənbə: DİM izahı — 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

KOH + Cl₂ t→ KCl + KClO₃ + H₂O Reaksiya tənliyi üzrə alınan məhsulların mol miqdarlarının zamandan asılılıq qrafiki aşağıdakı kimidir: … B maddəsinin flüor ilə reaksiyasının kimyəvi tənliyini yazın və əmsallaşdırın (1). C maddəsinin kimyəvi formulunu yazın (2).

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.

1. Tənliyi əmsallaşdır: Cl⁰ + 1e⁻ → Cl⁻¹ |×5, Cl⁰ − 5e⁻ → Cl⁺⁵ |×1 → 6KOH + 3Cl₂ → 5KCl + KClO₃ + 3H₂O.Niyə belədir?

   Qızdırdıqda xlor qələvidə xlorata (+5) qədər oksidləşir; soyuqda isə hipoxlorit (+1) alınır.

2. Məhsulların mol nisbəti KCl : H₂O : KClO₃ = 5 : 3 : 1: ən çox — A = KCl, orta — B = H₂O, ən az — C = KClO₃.
3. 1) B (su) flüorla: 2H₂O + 2F₂ → 4HF + O₂; 2) C — KClO₃.
4. Cavab: 1) 2H₂O + 2F₂ → 4HF + O₂; 2) KClO₃.

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

Qrafikdən görünür ki, ən az mol sayda C maddəsi, ən çox mol sayda isə A maddəsi alınır: 6KOH + 3Cl₂ t→ 5KCl + KClO₃ + 3H₂O …Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

2 mol KMnO₄ artıq miqdarda xlorid turşusu ilə reaksiyaya girir. Neçə mol Cl₂ ayrılır?

2KMnO₄ + 16HCl → 2KCl + 2MnCl₂ + 5Cl₂ + 8H₂O.

Fəsil 3

Hidrogen-xlorid, xlorid turşusu, xloridlər

Hekayə

Günorta nənə elektrik çaydanının içini göstərir: dibi və divarları ağ, daş kimi bərk təbəqə — ərp ilə örtülüb. O, aptekdən aldığı duru xlorid turşusunu (“duz turşusu”) suya qatıb çaydana tökür. Çaydanın içində fısıltı başlayır, qabarcıqlar qalxır, ərp yavaş-yavaş yox olur.

Ərp əsasən kalsium-karbonatdır (CaCO₃). Çaydanda təxminən 5 q ərp var. Onu tam həll etmək üçün neçə qram 7,3 %-li xlorid turşusu lazımdır və hansı qaz ayrılır?

Çaydanda qabarcıqlar; dairədə ərpin səthindən CO₂ molekulları qalxır.

Hidrogen-xlorid (HCl) — rəngsiz, kəskin iyli qazdır, havadan bir qədər ağırdır (36,5 : 29). Sənayedə onu hidrogenin xlorda yandırılmasından (H₂ + Cl₂ → 2HCl), laboratoriyada isə bərk xörək duzuna qatı sulfat turşusu ilə təsir etməklə alırlar: NaCl + H₂SO₄(qatı) t→ NaHSO₄ + HCl↑ (güclü qızdırdıqda 2NaCl + H₂SO₄ → Na₂SO₄ + 2HCl↑). HCl suda çox yaxşı həll olur; məhlulu xlorid turşusudur. Qatı turşuda HCl-ın kütlə payı ~37 %-dir, havada “tüstülənir”.

Animasiya · hidrogen-xlorid fontanıBir neçə damla su kolbaya daxil olan kimi HCl həll olur, təzyiq kəskin düşür və su fontan kimi kolbaya vurur. Lakmusun qırmızı rəngi məhlulun turşu olduğunu göstərir.Xlorid turşusunun xassələri

• hidrogendən əvvəl gələn metallarla: Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂↑; dəmir FeCl₂ verir: Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂↑;
• əsasi oksidlər və əsaslarla: CuO + 2HCl → CuCl₂ + H₂O, NaOH + HCl → NaCl + H₂O;
• zəif turşuların duzları ilə: CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + CO₂↑ + H₂O;
• Cl⁻ ionunun təyini — gümüş-nitratla ağ pendirəbənzər çöküntü: HCl + AgNO₃ → AgCl↓ + HNO₃.

Hekayə

Çaydanın sualı. CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + CO₂↑ + H₂O: n(CaCO₃) = 5 : 100 = 0,05 mol, turşu iki dəfə çox: n(HCl) = 0,1 mol, m(HCl) = 0,1 · 36,5 = 3,65 q. Məhlulun kütləsi: 3,65 : 0,073 = 50 q. Qabarcıqlar — karbon qazıdır: V(CO₂) = 0,05 · 22,4 = 1,12 l. Kalsium-xlorid suda yaxşı həll olur və yuyulub gedir. Sonra çaydanı təmiz su ilə bir neçə dəfə qaynadıb yaxalamaq lazımdır.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

X və Y maddələrini müəyyən edin.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) NaOH | H₂B) K₂SO₄ | SO₂C) K₂CO₃ | CO₂D) KNO₃ | NO₂E) FeSO₄ | SO₂

1. Şəkildə məhlula HCl əlavə olunur və qaz ayrılır. Hansı cütdə xlorid turşusu ilə qaz alınır?
2. NaOH + HCl → NaCl + H₂O — neytrallaşma, qaz yoxdur; K₂SO₄, KNO₃, FeSO₄ güclü turşuların duzlarıdır — duru HCl ilə qaz vermir.Niyə belədir?

   Güclü turşu yalnız daha zəif (və ya uçucu) turşunu onun duzundan sıxışdırır.

3. K₂CO₃ + 2HCl → 2KCl + CO₂↑ + H₂O: karbonat turşusu zəifdir və CO₂-yə parçalanır — X = K₂CO₃, Y = CO₂.
4. Cavab: X — K₂CO₃, Y — CO₂ (C variantı).

DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)

Şəklə əsasən yalnız K₂CO₃ + 2HCl → 2KCl + CO₂ + H₂O reaksiyası şərtlərə uyğundurMənbə: DİM izahı — 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Nümunə 2

5,6 l H₂ və 4,48 l Cl₂ (n.ş.) qarışığı işıqda partladılıb. Neçə litr HCl yaranır və hansı qaz artıq qalır?

1. H₂ + Cl₂ → 2HCl: qazlar 1 : 1 həcm nisbətində reaksiyaya girir.
2. Xlor azdır (4,48 < 5,6) — tam sərf olunur: V(HCl) = 2 · 4,48 = 8,96 l.Niyə belədir?

   Qazların həcmləri tənlikdəki əmsallar kimi nisbətdədir (Avoqadro qanunu).

3. Artıq qalır: 5,6 − 4,48 = 1,12 l H₂.
4. Cavab: 8,96 l HCl; 1,12 l H₂ artıq qalır.

Özün yoxla

3,65 q HCl olan məhlula artıq miqdarda AgNO₃ əlavə olunub. Neçə qram AgCl çöküntüsü alınar? Mr(AgCl) = 143,5.

n(HCl) = 0,1 mol = n(AgCl).

Fəsil 4

Xlorun oksigenli turşuları

Xlor oksigenlə dörd turşu əmələ gətirir. Oksigen atomlarının sayı artdıqca xlorun oksidləşmə dərəcəsi +1-dən +7-yə qədər yüksəlir, turşu güclənir və davamlı olur, oksidləşdiricilik isə zəifləyir. HClO çox zəif və davamsızdır, yalnız məhlulda mövcuddur; HClO₄ ən güclü qeyri-üzvi turşulardan biridir.

Animasiya · HClO → HClO₄Duzlar: hipoxloritlər (NaClO — ağardıcı, Ca(ClO)₂ — xlorlu əhəngin tərkibi), xloritlər, xloratlar (KClO₃ — bertole duzu), perxloratlar (KClO₄).

turşu	HClO	HClO₂	HClO₃	HClO₄
Cl-un dərəcəsi	+1	+3	+5	+7
adı	hipoxlorit	xlorit	xlorat	perxlorat
duzu	NaClO	NaClO₂	KClO₃	KClO₄

Nümunə 3

Bertole duzunu (KClO₃) xlorun isti KOH məhlulu ilə reaksiyasından alırlar. 24,5 q KClO₃ almaq üçün neçə litr (n.ş.) xlor lazımdır? Mr(KClO₃) = 122,5.

1. 3Cl₂ + 6KOH t→ 5KCl + KClO₃ + 3H₂O: 3 mol Cl₂ → 1 mol KClO₃.
2. n(KClO₃) = 24,5 : 122,5 = 0,2 mol, n(Cl₂) = 0,6 mol, V = 0,6 · 22,4 = 13,44 l.Niyə belədir?

   6 xlor atomundan yalnız biri xlorata keçir, beşi KCl olur — ona görə xlor çox sərf olunur.

3. Cavab: 13,44 l.

Özün yoxla

HClO₂-də xlorun oksidləşmə dərəcəsi neçədir? (İşarəsiz yaz.)

(+1) + x + 2·(−2) = 0.

Fəsil 5

Halogenlərin müqayisəsi. Halogenid ionlarının təyini

Hekayə

Axşam şagird yatmazdan əvvəl dişlərini fırçalayır. Tübiyin üstündə oxuyur: “tərkibində natrium-flüorid; flüoridin miqdarı 1000 ppm”. O, bacısına izah edir ki, ppm — milyonda bir hissədir və flüor diş emalını möhkəmləndirir.

Pastanın 100 q-da 0,22 % NaF var. Bu pastada neçə qram flüor var və bu, həqiqətən “1000 ppm”-ə uyğundurmu? Flüor ən aktiv halogendirsə, niyə pasta təhlükəsizdir?

Fırça hərəkət edir; dairədə emalın kristalında OH⁻ ionları F⁻ ionları ilə əvəz olunur.

Halogenlərin oksidləşdiricilik qabiliyyəti F₂-dən I₂-yə doğru azalır. Ona görə daha aktiv halogen az aktiv halogeni onun duzundan sıxışdırıb çıxarır. Flüor o qədər güclüdür ki, suyu da parçalayır: 2F₂ + 2H₂O → 4HF + O₂. Halogenid ionlarının reduksiyaediciliyi isə əksinə, F⁻-dən I⁻-yə doğru artır.

Animasiya · halogenlər bir-birini sıxışdırırXlor bromu, brom yodu sıxışdırır; əksi baş vermir. Yod nişasta ilə göy rəng verir — bu, yodun keyfiyyət reaksiyasıdır.Halogenid ionlarının təyini (AgNO₃ ilə)

• Cl⁻ + Ag⁺ → AgCl↓ — ağ pendirəbənzər çöküntü;
• Br⁻ + Ag⁺ → AgBr↓ — açıq sarı; I⁻ + Ag⁺ → AgI↓ — sarı çöküntü;
• AgF suda həll olur — F⁻ ionunu kalsium duzları ilə (CaF₂↓) tanıyırlar. Çöküntülər nitrat turşusunda həll olmur.

Laboratoriyada duzu seç və onun kütləsini dəyiş: hansı rəngdə və nə qədər çöküntü alınır?

Laboratoriya · AgNO₃ ilə halogenidlərduzun kütləsi, q2Hekayə

Pastanın sualı. m(NaF) = 100 · 0,0022 = 0,22 q; NaF-də flüorun payı 19 : 42: m(F) = 0,22 · 19 : 42 ≈ 0,1 q. 100 q-da 0,1 q — milyonda 0,1 : 100 · 10⁶ = 1000 hissə, yəni 1000 ppm. Pastada sərbəst F₂ yoxdur, yalnız F⁻ ionları var; F⁻ ən zəif reduksiyaedicidir və təhlükəsizdir. Emalda hidroksiapatitin OH⁻ ionları F⁻ ilə əvəz olunur — turşulara davamlı flüorapatit yaranır.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

n₁, n₂ və n₃ arasındakı doğru münasibəti müəyyən edin. Aᵣ(F)=19; Aᵣ(Cl)=35,5; Aᵣ(Br)=80

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) n₂>n₃>n₁B) n₁>n₂>n₃C) n₂>n₁>n₃D) n₁>n₃>n₂E) n₃>n₁>n₂

1. 2K + X₂ → 2KX: 1 mol halogenə 2 mol kalium. n(K) = 2 · a : M(X₂).
2. Kütlə eynidir (a), deməli M(X₂) nə qədər kiçikdirsə, mol sayı və kalium o qədər çoxdur: M(F₂) = 38 < M(Cl₂) = 71 < M(Br₂) = 160.Niyə belədir?

   Cədvəldə sıra F₂, Br₂, Cl₂-dir — n₂ bromun, n₃ xlorun qarşısındadır.

3. n₁ > n₃ > n₂.
4. Cavab: n₁ > n₃ > n₂ (D variantı).

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

Halogenlərin nisbi molekul kütləsi artdıqca onlarla reaksiyaya sərf olunan kaliumun mol sayı azalır. Yəni, nisbi molekul kütləsi az olan halogenlə reaksiyaya daha çox kalium sərf olunur: n₁ > n₃ > n₂Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Özün yoxla

7,1 q xlorla neçə mol natrium reaksiyaya girir?

2Na + Cl₂ → 2NaCl; n(Cl₂) = 0,1 mol.

Məşq

İmtahan tapşırıqları ilə məşq

Bu tapşırıqlar DİM imtahanlarındandır. Əvvəl özün həll et, sonra “Cavab və DİM izahı” düyməsini aç.

DİM · 07.06.2026

Eyni mol miqdarda götürülmüş hansı metal ilə reaksiyaya daha çox xlorid turşusu sərf olunar?

A) NaB) ZnC) AlD) MgE) FeCavab və DİM izahı

Cavab: Al (C variantı).

n valentli metalın bir molu n mol HCl ilə reaksiyaya daxil olur. Deməli eyni mol miqdarda götürülmüş daha yüksək valentli metal ilə reaksiyaya daha çox xlorid turşusu sərf olunar. Na I valentli , Zn və Mg-II valentli Al III valentli, Fe isə II, III valentlidir. Lakin Fe xlorid turşusu ilə FeCl₂ əmələ gətirdiyindən cavab Al olur.Mənbə: DİM izahı — 07.06.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)

DİM · 13.07.2025

m₁, m₂ və m₃ arasında doğru münasibəti müəyyən edin. Mᵣ(HCl)=36,5, Mᵣ(HBr)=81, Mᵣ(HI)=128

A) m₃>m₁>m₂B) m₂>m₃>m₁C) m₂>m₁>m₃D) m₁>m₂>m₃E) m₁>m₃>m₂Cavab və DİM izahı

Cavab: m₁>m₃>m₂ (E variantı).

a -------m HX+NH₃→NH₄X. m=17a/M M -----17 Cədvəldə verilmiş turşular eyni kütlədə götürüldükdə Mᵣ- lərin qiymətinə əsasən miqdarı (mol) ən çox olan HCl ən az olan isə HI -dur. Deməli, HCl ilə reaksiyaya daxil olan ammonyakın kütləsi daha çox, HI ilə reaksiyaya daxil olan ammonyakın kütləsi daha azdır.Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

DİM · 13.07.2025

m₂>m₃>m₁ olarsa, halogenlərin reduksiyaedicilik qabiliyyətinin artma sırasını müəyyən edin (halogenlər reaksiyaya tam sərf olunur).

A) Y₂, X₂, Z₂B) Z₂, X₂, Y₂C) Y₂, Z₂, X₂D) X₂, Z₂, Y₂E) X₂, Y₂, Z₂Cavab və DİM izahı

Cavab: Y₂, Z₂, X₂ (C variantı). Diqqət: m(Na) = 46a/M — ən çox natrium molyar kütləsi ən kiçik olan halogenə sərf olunur: M(Y₂) < M(Z₂) < M(X₂). Halogen molekullarının oksidləşdiriciliyi F₂ → I₂ azalır, reduksiyaediciliyi (məs. I₂ HNO₃ ilə HIO₃-ə oksidləşir) isə artır.

Dövri sistemdə halogenlərin qrup daxilində yuxarıdan aşağı getdikcə əmələ gətirdiyi bəsit maddələrin molyar kütləsi artdıqca onların reduksiyaedicilik qabiliyyəti artır. Ümumi şəkildə eyni kütlədə götürülmüş halogenlərin Na ilə reaksiyasına sərf olunan natriumun kütləsini aşağıdakı sxem üzrə hesablamaq olar: Hlg₂ +2Na → 2NaHlg m = 46a/M Hesablamadan göründüyü kimi, molyar kütləsi az olan halogenlə reaksiyaya daha çox natrium sərf olunur.Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

Yekun

Yadda saxla

• Halogenlər (F, Cl, Br, I) — VII A qrup, ns²np⁵; F → I radius artır, EM və oksidləşdiricilik azalır.
• Flüor yalnız −1; Cl, Br, I həyəcanlanmış hallarda 1, 3, 5, 7 tək elektron → +1, +3, +5, +7.
• Xlor: MnO₂ + 4HCl → MnCl₂ + Cl₂ + 2H₂O; sənayedə NaCl məhlulunun elektrolizi.
• Cl₂ + H₂O ⇄ HCl + HClO (xlorlu su); qələvilərlə soyuqda ClO⁻, qızdırdıqda ClO₃⁻.
• HCl suda çox yaxşı həll olur; xlorid turşusu metallar, oksidlər, əsaslar, karbonatlarla reaksiyaya girir.
• HClO → HClO₄: turşuluq ↑, oksidləşdiricilik ↓.
• Aktiv halogen az aktivi sıxışdırır; AgCl ağ, AgBr açıq sarı, AgI sarı; AgF həll olur.

Tipik səhvlər

“Flüor da +7 dərəcəsi göstərə bilər.”

Flüorun d-yarımsəviyyəsi yoxdur və o, ən elektromənfi elementdir: yalnız −1.

“HF ən güclü halogenid turşusudur.”

Əksinə: HF zəifdir, güc HF < HCl < HBr < HI sırası ilə artır.

“Yod KCl-dan xloru sıxışdırır.”

Yalnız daha aktiv halogen az aktivi sıxışdırır: Cl₂ + 2KI → 2KCl + I₂, əksi getmir.

“Xlorlu su xlorun özü ilə ağardır.”

Ağardan və mikrobları öldürən HClO-dur (atomar oksigen ayırır); quru xlor quru parçanı ağartmır.

Yekun

Müstəqil iş

Tapşırıqlar asandan çətinə düzülüb. Əvvəl özün həll et, sonra variantı seç; izah cavabdan sonra açılır.

1 · 1-ci səviyyə

Adi şəraitdə hansı halogen mayedir?

Brom — qırmızı-qonur maye.

2 · 1-ci səviyyə

Cl⁻ ionunu hansı reaktivlə tanıyırlar?

Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl↓ (ağ).

3 · 2-ci səviyyə

Hansı reaksiya baş vermir?

Yod xlordan zəif oksidləşdiricidir.

4 · 2-ci səviyyə

Ca(ClO)₂-də xlorun oksidləşmə dərəcəsi neçədir?

+2 + 2(x − 2) = 0 → x = +1.

5 · DİM səviyyəsi

4,35 q MnO₂ artıq HCl ilə reaksiyaya girir. Neçə litr (n.ş.) Cl₂ ayrılır? Mr(MnO₂) = 87.

0,05 mol MnO₂ → 0,05 mol Cl₂ → 1,12 l.

6 · DİM səviyyəsi

Hansı turşu ən güclüdür?

Oksigen atomları artdıqca turşu güclənir: HClO₄ ən güclüdür.

İmtahan tapşırıqları və rəsmi izahlar — DİM:

1. 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Halogenlər (A variantı, 89; B-89, C-89, D-89); Halogenlər (A variantı, 77; B-67, C-72, D-82)
2. 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Halogenlər (A variantı, 77; B-78, C-63, D-69)
3. 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Halogenlər (A variantı, 40; B-36, C-41, D-40)
4. 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Xlor (A variantı, 86; B-84, C-86, D-83)
5. 07.06.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Halogenlərin müqayisəli xassələri (A variantı, 51; B-42, C-47, D-38); Xlorid turşusu (A variantı, 42; B-34, C-48, D-47)
6. 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Halogenlər (A variantı, 74; B-78, C-70, D-74)
7. 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Halogenlər (A variantı, 46; B-44, C-37, D-49)

Hekayə, səhnələr, nümunələr, “Özün yoxla” və “Müstəqil iş” tapşırıqları bizimdir, DİM-ə aid deyil. DİM tapşırıqları və izahları mənbədəki kimi verilib; “…” işarəsi buraxılmış hissəni göstərir.