Fosfor. Mineral gübrələr

Qeyri-metallar · Mövzu 22 / 35

Fosfor. Mineral gübrələr

Bu dərsi Lənkəranda bir həftə sonunda keçəcəyik: limon bağına superfosfat səpilir, axşam Qızılağac bataqlığının üstündə “cin çıraqları” yanır, səhər nənə paslı qayçını fosfat turşulu vasitə ilə təmizləyir. Fosforun allotropiyasını, fosfin və fosfidləri, fosfat turşularını və duzlarını, mineral gübrələri animasiyalarda görəcək və DİM tapşırıqlarını həll edəcəyik.

≈ 45 dəqiqə5 fəsil4 DİM tapşırığı9–11-ci sinif materialı

Bu dərsdən sonra bacaracaqsan

• fosforun atom quruluşunu, valentliyini və allotropiyasını izah etməyi;
• fosforun oksidləşdirici və reduksiyaedici xassələrini, fosfid və fosfinin reaksiyalarını yazmağı;
• P₂O₅-dən meta-, orto- və pirofosfat turşularının alınmasını, H₃PO₄-ün xassələrini bilməyi;
• mol nisbətinə görə hansı fosfatın alındığını tapmağı, PO₄³⁻ ionunu tanımağı;
• gübrələrdə qida maddəsinin payını (N, P₂O₅, K₂O) hesablamağı.

Başlamazdan əvvəl xatırla

• Azot və onun birləşmələri (əvvəlki dərslər); atomun elektron quruluşu.
• Turşuların əsaslılığı, normal və turş duzlar.
• Maddə miqdarı, kütlə payı, molyar həcm.

Mündəricat

1. GirişSituasiya: limon bağında gübrəhekayə və təxmin
2. Fəsil 1Fosfor: atom quruluşu və allotropiyaV valentlik, P₄, ağ və qırmızı
3. Fəsil 2Fosforun kimyəvi xassələri. Fosfidlər və fosfinoksidləşdirici və reduksiyaedici, fosfin
4. Fəsil 3Difosfor-pentaoksid və fosfat turşularıHPO₃, H₃PO₄, H₄P₂O₇
5. Fəsil 4Fosfatlar. Ortofosfat ionunun təyiniüç sıra duz, nisbət, Ag₃PO₄
6. Fəsil 5Mineral gübrələrN, P, K; superfosfat; P₂O₅ ilə hesab
7. YekunYadda saxlaqısa xülasə və tipik səhvlər
8. YekunMüstəqil iş6 tapşırıq, asandan çətinə

Giriş

Situasiya: limon bağında gübrə

vg aria-hidden="true" focusable="false" style="position:absolute;width:0;height:0;overflow:hidden">HPHekayə

Payız şənbəsi, Lənkəranda babanın limon bağı. 9-cu sinif şagirdi atası ilə ağaclara qulluq edir. Ata kisədən boz-ağ dənələri götürüb hər ağacın dibinə səpir. Kisədə yazılıb: «İkiqat superfosfat Ca(H₂PO₄)₂, P₂O₅ 46 %». Ata deyir: «Fosfor çatmasa, kök zəif olur, çiçək tökülür».

Aqronom məsləhət görüb ki, bir ağaca mövsümdə 31 q fosfor (P) vermək lazımdır. Şagird düşünür: kisədə P₂O₅ yazılıb, mənə isə fosfor lazımdır, ağaca neçə qram gübrə səpmək lazımdır? Sadəlik üçün gübrəni təmiz Ca(H₂PO₄)₂ sayaq.

Ata superfosfat səpir; dairədə dənə torpaqda həll olur, ionlar kökə gedir.Əvvəlcə təxmin et

Sənin fikrincə, 31 q fosfor üçün neçə qram Ca(H₂PO₄)₂ lazımdır? Cavabı 5-ci fəsildə hesablayacağıq.

Fosfor həyat elementidir: o, DNT və ATF molekullarında, sümüklərdə və dişlərdə (Ca₃(PO₄)₂, hidroksiapatit) var. Bitkilər fosforu torpaqdan fosfat ionları şəklində alır, ona görə fosfor gübrələri kənd təsərrüfatı üçün vacibdir. Bu dərsdə fosforun allotropiyasını, xassələrini, fosfat turşularını və duzlarını, mineral gübrələri öyrənəcək və DİM tapşırıqlarını həll edəcəyik.

Fəsil 1

Fosfor: atom quruluşu və allotropiya

Fosfor azotun yarımqrupundadır: 3-cü dövr, V A qrup, Z = 15, elektron formulu 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p³. Xarici təbəqədə 5 elektron var. Azotdan fərqli olaraq fosforun 3d orbitalları var: həyəcanlanmış halda 3s elektronlarından biri 3d-yə keçir və fosfor beş tək elektronla V valentli olur (P₂O₅, H₃PO₄, PCl₅). Oksidləşmə dərəcələri: −3 (PH₃, Ca₃P₂), +3 (P₂O₃, PCl₃), +5 (P₂O₅, H₃PO₄). Fosfor azotdan az elektromənfidir və daha aktivdir — təbiətdə yalnız birləşmələr şəklində (fosforit Ca₃(PO₄)₂, apatit) rast gəlir.

Fosforun allotropiyası

Allotropiya — bir elementin bir neçə sadə maddə əmələ gətirməsidir. Fosforun əsas allotropları: ağ fosfor (P₄ molekulları, molekulyar kristal qəfəs) və qırmızı fosfor (polimer, atom qəfəsi); yüksək təzyiqdə qara fosfor (laylı, qrafitə bənzər) alınır. Ağ fosfor havasız qızdırıldıqda qırmızıya çevrilir.

Animasiya · ağ və qırmızı fosforP₄ molekulunda P–P–P bucaqları cəmi 60°-dir — rabitələr “gərgin” və asan qırılır, ona görə ağ fosfor çox aktivdir: havada özü alışır və yavaş oksidləşərkən qaranlıqda işıldayır (xemilüminessensiya). Qırmızı fosforda tetraedrlər zəncirə birləşib — o, xeyli passivdir.

Alınması. Sənayedə fosforu fosforitdən kömür və qumla elektrik sobasında ~1500 °C-də reduksiya edərək alırlar: Ca₃(PO₄)₂ + 3SiO₂ + 5C t→ 3CaSiO₃ + 2P + 5CO. Fosfor buxar halında ayrılır və su altında kondensləşib ağ fosfora çevrilir.

Nümunə 1

62 kq fosfor almaq üçün neçə kiloqram Ca₃(PO₄)₂ lazımdır? Mr(Ca₃(PO₄)₂) = 310.

1. n(P) = 62 : 31 = 2 kmol.
2. Hər Ca₃(PO₄)₂ formulunda 2 fosfor atomu var: n(Ca₃(PO₄)₂) = 1 kmol, m = 310 kq.Niyə belədir?

   Tənliyi tam yazmağa ehtiyac yoxdur — fosfor atomlarının saxlanması kifayətdir: Ca₃(PO₄)₂ → 2P.

3. Cavab: 310 kq.

Özün yoxla

12,4 q fosfor oksigendə tam yandı. Neçə qram P₂O₅ alındı?

4P + 5O₂ → 2P₂O₅; n(P) = 0,4 mol → n(P₂O₅) = 0,2 mol; M = 142.

Fəsil 2

Fosforun kimyəvi xassələri. Fosfidlər və fosfin

Hekayə

Həmin axşam baba şagirdi Qızılağac bataqlığının kənarına aparır — qışda bura minlərlə köçəri quş gəlir. Qaranlıq düşəndə suyun üstündə mavimtıl işıqlar yanıb-sönür. Baba gülümsəyir: «Köhnələr deyərdi ki, bunlar cin çıraqlarıdır».

Şagird telefonunda oxuyur: bataqlıqda üzvi qalıqlar oksigensiz çürüyəndə fosfin (PH₃) və difosfin (P₂H₄) yaranır, difosfin havada özü alışır və fosfini də alışdırır. Əgər 6,8 q PH₃ yansa, neçə qram P₂O₅ əmələ gələr?

Bataqlığın üstündə “işıqlar” yanıb-sönür; dairədə fosfin molekulu yanaraq P₂O₅ verir.

Fosfor həm oksidləşdirici, həm reduksiyaedici ola bilər. Reduksiyaedici kimi (P⁰ → P⁺³, P⁺⁵) oksigen, xlor və güclü oksidləşdiricilərlə reaksiyaya girir: 4P + 5O₂ → 2P₂O₅ (oksigen çatışmayanda P₂O₃), 2P + 3Cl₂ → 2PCl₃, 2P + 5Cl₂ → 2PCl₅, kibritdə 6P + 5KClO₃ → 5KCl + 3P₂O₅. Oksidləşdirici kimi (P⁰ → P⁻³) aktiv metallarla qızdırıldıqda fosfidlər əmələ gətirir: 3Ca + 2P t→ Ca₃P₂. Fosfidlər su və turşularla hidroliz olunub fosfin verir: Ca₃P₂ + 6H₂O → 3Ca(OH)₂ + 2PH₃↑.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

Ca + P t→ XX maddəsini adlandırın.

3Ca + 20Pt→ Ca₃−3P₂A) kalsium-metafosfatB) kalsium-hipofosfitC) kalsium-ortofosfatD) kalsium-fosfidE) kalsium-pirofosfat

1. Kalsium metal, fosfor qeyri-metaldır; oksigen yoxdur, ona görə oksigenli duz (fosfat, fosfit) alına bilməz: 3Ca + 2P t→ Ca₃P₂.Niyə belədir?

   Metal + qeyri-metal → ikili birləşmə: Ca⁺² və P⁻³, formul Ca₃P₂ (yüklər: 3·(+2) + 2·(−3) = 0).

2. Ca₃P₂ — kalsium-fosfid (P⁻³ birləşmələri fosfidlərdir, necə ki, N⁻³ — nitridlər, Cl⁻ — xloridlər).
3. Cavab: kalsium-fosfid (D variantı).

DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)

Ca + P t→ Ca₃P₂ (X)Mənbə: DİM izahı — 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Animasiya · fosfidin hidrolizi və fosfinin alışmasıKalsium-fosfid su ilə fosfin verir. Fosfin (PH₃) ammonyakın analoqudur, amma əsas xassəsi çox zəifdir; çox zəhərlidir. Difosfin qarışığı ilə səthdə alışır və ağ P₂O₅ tüstüsü əmələ gəlir.Hekayə

Bataqlığın sualı. 2PH₃ + 4O₂ → P₂O₅ + 3H₂O: n(PH₃) = 6,8 : 34 = 0,2 mol, n(P₂O₅) = 0,1 mol, m = 0,1 · 142 = 14,2 q. “Cin çıraqları” əslində fosforun kimyasıdır: PH₃-də fosfor −3, P₂O₅-də +5 olur — hər fosfor atomu 8 elektron verir.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

Ayrılan X qazının həcmini (l, n.ş) hesablayın (1) və X-qazının havada alovlanma reaksiya tənliyini yazın (2) (əmsallarla).

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.

1. Fosfid su ilə hidroliz olunur: Ca₃P₂ + 6H₂O → 3Ca(OH)₂ + 2PH₃↑; X = PH₃ (fosfin).Niyə belədir?

   Ca²⁺ ionları suyun OH⁻ qrupları ilə Ca(OH)₂, P⁻³ isə H⁺ ilə PH₃ verir — mübadilə reaksiyasıdır, oksidləşmə dərəcələri dəyişmir.

2. 1) 1 mol Ca₃P₂ → 2 mol PH₃, V = 2 · 22,4 = 44,8 l.Niyə belədir?

   Diqqət: DİM izahında tənlik əmsallaşdırılmamış yazılıb (suyun əmsalı 3); düzgünü 6H₂O-dur: solda 12 H və 6 O olmalıdır. Fosfinin həcmi bundan asılı deyil.

3. 2) Fosfin havada yanır: 2PH₃ + 4O₂ → P₂O₅ + 3H₂O (P⁻³ − 8e⁻ → P⁺⁵ |×1; O₂ + 4e⁻ → 2O⁻² |×2 — hər PH₃-ə).
4. Cavab: 1) 44,8 l; 2) 2PH₃ + 4O₂ → P₂O₅ + 3H₂O.

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

Şəklə əsasən Ca₃P₂-nin su ilə reaksiyasının tənliyi aşağıdakı kimidir. … Reaksiya tənliyindən aydın olur ki, X qazı PH₃-dür Verilmiş reaksiya tənliyinə əsasən hesablama aparsaq 1 mol Ca₃P₂ ----------------44,8 litr (n.ş) 1 mol Ca₃P₂ ------------------x litr (n.ş) x = 44,8 litr(n.ş) almış oluruq . PH₃ –ün havada alovlanması 2PH₃ +4O₂ → P₂O₅ +3H₂O reaksiyası üzrə baş verir.Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Nümunə 2

18,2 q Ca₃P₂ artıq xlorid turşusu ilə reaksiyaya girdi. Neçə litr (n.ş.) fosfin ayrılar? Mr(Ca₃P₂) = 182.

1. Ca₃P₂ + 6HCl → 3CaCl₂ + 2PH₃↑; n(Ca₃P₂) = 18,2 : 182 = 0,1 mol.
2. n(PH₃) = 0,2 mol, V = 4,48 l.
3. Cavab: 4,48 l PH₃.

Özün yoxla

Ca₃P₂-də fosforun oksidləşmə dərəcəsi neçədir? (İşarəsi ilə yaz.)

3·(+2) + 2x = 0.

Fəsil 3

Difosfor-pentaoksid və fosfat turşuları

Fosfor yandıqda ağ, çox hiqroskopik toz — difosfor-pentaoksid P₂O₅ (əsl formulu P₄O₁₀) alınır. O, turşu oksididir və suyu o qədər güclü udur ki, qazları və mayeləri qurutmaq üçün işlədilir. Su ilə nə alınacağı şəraitdən asılıdır.

Animasiya · P₂O₅ soyuq və qaynar sudaSu az olduqda (soyuq su) hər P₂O₅-ə bir H₂O düşür — metafosfat turşusu HPO₃; qaynar suda üç H₂O — ortofosfat turşusu H₃PO₄. Ortofosfat turşusunu qızdırdıqda su itirilir və pirofosfat turşusu H₄P₂O₇ alınır.Ortofosfat turşusu

Ortofosfat turşusu H₃PO₄ — ağ, suda yaxşı həll olan kristal maddə; üçəsaslı, orta qüvvətli turşudur, pilləli dissosiasiya edir: H₃PO₄ ⇄ H⁺ + H₂PO₄⁻ ⇄ 2H⁺ + HPO₄²⁻ ⇄ 3H⁺ + PO₄³⁻. Oksidləşdirici xassəsi yoxdur (nitrat və qatı sulfat turşusundan fərqli). Qida sənayesində (E338), gübrə istehsalında, pas çeviricilərdə işlədilir.

Laboratoriyada H₃PO₄-ü fosforu duru nitrat turşusu ilə oksidləşdirərək, sənayedə isə fosforiti sulfat turşusu ilə emal edərək alırlar: Ca₃(PO₄)₂ + 3H₂SO₄ → 3CaSO₄↓ + 2H₃PO₄.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

Hər iki reaksiya nəticəsində alınan turşunun 1 molu ilə 1 mol NaOH-ın qarşılıqlı təsirindən əmələ gələn duzun növünü müəyyən edin.

Variantlarda sütunlar: I | II.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) normal | normalB) normal | əsasiC) normal | turşD) turş | normalE) turş | turş

1. I (soyuq su): P₂O₅ + H₂O → 2HPO₃ — metafosfat turşusu, birəsaslı. II (qaynar su): P₂O₅ + 3H₂O → 2H₃PO₄ — üçəsaslı.Niyə belədir?

   Turşunun əsaslılığı əvəz oluna bilən hidrogen atomlarının sayıdır: HPO₃-də 1, H₃PO₄-də 3.

2. 1 : 1 nisbətində: HPO₃ + NaOH → NaPO₃ + H₂O — bütün hidrogen əvəz olunub, normal duz. H₃PO₄ + NaOH → NaH₂PO₄ + H₂O — üç hidrogendən biri əvəz olunub, turş duz.Niyə belədir?

   Turş duzda turşunun hidrogeni qismən qalır (NaH₂PO₄, Na₂HPO₄); normal duzda heç qalmır.

3. Cavab: normal | turş (C variantı).

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

P₂O₅ + H₂O (soyuq) → 2HPO₃ [birəsaslı turşu] P₂O₅ + 3H₂O (qaynar) → 2H₃PO₄ [üçəsaslı turşu] 1 mol NaOH + 1 mol HPO₃ → H₂O + NaPO₃ [normal duz] 1 mol NaOH + 1 mol H₃PO₄ → H₂O + NaH₂PO₄ [turş duz]Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

İmtahanda belə soruşulurDİM · 07.06.2026

Cədvələ əsasən fosforun X, Y və Z turşularını adlandırın.

Variantlarda sütunlar: X | Y | Z.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) pirofosfat | metafosfat | ortofosfatB) ortofosfat | metafosfat | pirofosfatC) metafosfat | pirofosfat | ortofosfatD) metafosfat | ortofosfat | pirofosfatE) ortofosfat | pirofosfat | metafosfat

1. Metafosfat HPO₃: 1 + 1 + 3 = 5 atom. Ortofosfat H₃PO₄: 3 + 1 + 4 = 8 atom.
2. Pirofosfat H₄P₂O₇: 4 + 2 + 7 = 13 atom.Niyə belədir?

   Pirofosfat turşusu iki H₃PO₄ molekulundan bir su çıxanda alınır: 2H₃PO₄ − H₂O = H₄P₂O₇.

3. X — metafosfat, Y — ortofosfat, Z — pirofosfat turşusu.
4. Cavab: metafosfat | ortofosfat | pirofosfat (D variantı).

DİM-in rəsmi izahı (07.06.2026)

Metafosfat turşusu (HPO₃) molekulunda atomların sayı 5, ortofosfat turşusunda (H₃PO₄) bu say 8, pirofosfat turşusunda (H₄P₂O₇) isə 13 olur.Mənbə: DİM izahı — 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Nümunə 3

14,2 q P₂O₅ qaynar suda həll edildi. Neçə qram H₃PO₄ alınar?

1. n(P₂O₅) = 14,2 : 142 = 0,1 mol; P₂O₅ + 3H₂O → 2H₃PO₄.
2. n(H₃PO₄) = 0,2 mol, m = 0,2 · 98 = 19,6 q.
3. Cavab: 19,6 q.

Özün yoxla

28,4 q P₂O₅ soyuq suda həll edildi (HPO₃ alınır). Neçə qram HPO₃ alındı?

n(P₂O₅) = 0,2 mol → n(HPO₃) = 0,4 mol; M(HPO₃) = 80.

Fəsil 4

Fosfatlar. Ortofosfat ionunun təyini

Hekayə

Bazar günü səhər nənə eyvanda babanın paslı bağ qayçısını təmizləyir. O, qayçının pas ləkələrinə fırça ilə «pas çevirici» sürtür — şüşənin etiketində yazılıb: «tərkibində ortofosfat turşusu var». Bir azdan narıncı ləkələr tünd-boz, möhkəm təbəqəyə çevrilir.

Şagird soruşur: turşu pası necə “çevirir”? Pası Fe₂O₃ sayaq, çevrilmə FePO₄-ə qədər gedir. 100 q 9,8 %-li H₃PO₄ məhlulu neçə qram Fe₂O₃-ü çevirə bilər?

Fırça qayçının tiyəsi boyunca hərəkət edir, pas ləkələri tünd FePO₄ təbəqəsinə çevrilir.

Üçəsaslı turşu üç sıra duz əmələ gətirir: dihidrofosfatlar (NaH₂PO₄, Ca(H₂PO₄)₂), hidrofosfatlar (Na₂HPO₄, CaHPO₄) və fosfatlar (Na₃PO₄, Ca₃(PO₄)₂). Dihidrofosfatların hamısı suda həll olur; hidrofosfat və fosfatlardan isə yalnız qələvi metalların və ammoniumun duzları həll olur — Ca₃(PO₄)₂ həll olmur (ona görə bitkilər fosforitdən fosforu çətin alır). Hansı duzun alınması turşu ilə qələvinin mol nisbətindən asılıdır.

Hansı duz alınır?

n(NaOH) : n(H₃PO₄) = 1 : 1 → NaH₂PO₄; 2 : 1 → Na₂HPO₄; 3 : 1 → Na₃PO₄. Aralıq nisbətlərdə iki duzun qarışığı alınır (məsələn, 1,5 : 1 → NaH₂PO₄ + Na₂HPO₄ bərabər miqdarda).

Laboratoriya · H₃PO₄ + NaOH: hansı duz?n(NaOH) : n(H₃PO₄)1 : 1Nümunə 4

9,8 q H₃PO₄ olan məhlula 12 q NaOH əlavə edildi. Hansı duz və neçə qram alınar?

1. n(H₃PO₄) = 9,8 : 98 = 0,1 mol, n(NaOH) = 12 : 40 = 0,3 mol; nisbət 3 : 1.
2. H₃PO₄ + 3NaOH → Na₃PO₄ + 3H₂O: m(Na₃PO₄) = 0,1 · 164 = 16,4 q.
3. Cavab: 16,4 q Na₃PO₄.

Ortofosfat ionunun təyini. Gümüş-nitrat fosfat ionu ilə sarı çöküntü verir: 3Ag⁺ + PO₄³⁻ → Ag₃PO₄↓ (xlorid ionu ilə isə ağ AgCl). Ag₃PO₄ nitrat turşusunda həll olur, AgCl isə həll olmur — belə fərqləndirirlər.

Animasiya · ağ və sarı çöküntüEyni reaktiv — AgNO₃ — iki ionu rənginə görə ayırır: AgCl ağ, Ag₃PO₄ sarı.Hekayə

Eyvanın sualı. m(H₃PO₄) = 100 · 0,098 = 9,8 q, n = 0,1 mol. Fe₂O₃ + 2H₃PO₄ → 2FePO₄ + 3H₂O: n(Fe₂O₃) = 0,05 mol, m = 0,05 · 160 = 8 q. FePO₄ suda həll olmayan, metala möhkəm yapışan təbəqədir — o, dəmiri sonrakı paslanmadan qoruyur və üstündən rəngləmək olar.

Özün yoxla

0,2 mol H₃PO₄ olan məhlula 0,3 mol NaOH əlavə edildi. Neçə mol Na₂HPO₄ alındı?

Nisbət 1,5 : 1 — NaH₂PO₄ və Na₂HPO₄ bərabər miqdarda.

Fəsil 5

Mineral gübrələr

Bitkilər torpaqdan çoxlu azot, fosfor və kalium götürür — onları makroelementlər adlandırırlar. Məhsulla birlikdə bu elementlər sahədən çıxır və onları gübrə ilə qaytarmaq lazımdır. Bitki elementləri ion şəklində — NO₃⁻, NH₄⁺, H₂PO₄⁻, K⁺ — mənimsəyir, ona görə gübrələr suda (və ya torpaq turşularında) həll olmalıdır.

Animasiya · gübrə kökə necə çatırDənə torpaq nəmində həll olur, ionlar kök tükcüklərinə çatır və udulur. Azot yaşıl kütlə, fosfor kök və çiçək, kalium meyvə və davamlılıq üçündür.

Növ	Gübrə	Qida maddəsi necə ifadə olunur
azot	ammonium şorası NH₄NO₃, karbamid CO(NH₂)₂, (NH₄)₂SO₄	N-in kütlə payı
fosfor	sadə superfosfat Ca(H₂PO₄)₂ + 2CaSO₄, ikiqat superfosfat Ca(H₂PO₄)₂, presipitat CaHPO₄·2H₂O, fosforit unu Ca₃(PO₄)₂	P₂O₅ ilə
kalium	KCl, K₂SO₄, KNO₃	K₂O ilə
mürəkkəb	ammofos NH₄H₂PO₄, diammofos (NH₄)₂HPO₄, kalium şorası KNO₃	bir neçə element

Fosforit suda həll olmadığı üçün onu turşularla həll olan dihidrofosfata çevirirlər: sadə superfosfat — Ca₃(PO₄)₂ + 2H₂SO₄ → Ca(H₂PO₄)₂ + 2CaSO₄ (CaSO₄ ballastdır), ikiqat superfosfat — Ca₃(PO₄)₂ + 4H₃PO₄ → 3Ca(H₂PO₄)₂ (ballast yoxdur, ona görə qida maddəsi təxminən iki dəfə çoxdur). Ammofos ammonyakla: NH₃ + H₃PO₄ → NH₄H₂PO₄.

Qida maddəsinin ifadəsi

Fosfor gübrələrinin keyfiyyəti P₂O₅-in kütlə payı ilə ifadə olunur: gübrədəki fosforun hamısının P₂O₅ şəklində olduğu fərz edilir. 2P → P₂O₅: 62 q fosfor 142 q P₂O₅-ə uyğundur. Kalium gübrələri üçün eyni qayda K₂O ilə: 2K → K₂O, 78 q kalium 94 q K₂O-ya uyğundur.

Nümunə 5

İkiqat superfosfatda (Ca(H₂PO₄)₂) P₂O₅ ilə ifadə olunan qida maddəsinin kütlə payını, həmçinin sadə superfosfatda (Ca(H₂PO₄)₂ + 2CaSO₄) eyni payı hesablayın.

1. M(Ca(H₂PO₄)₂) = 40 + 2·(2 + 31 + 64) = 234; formulda 2 P → 1 P₂O₅ (142).
2. İkiqat: ω(P₂O₅) = 142 : 234 ≈ 60,7 %.Niyə belədir?

   Real gübrədə qarışıqlar olduğu üçün kisədə adətən 42–50 % yazılır.

3. Sadə: M = 234 + 2 · 136 = 506, ω(P₂O₅) = 142 : 506 ≈ 28,1 % — CaSO₄ ballastı payı yarıdan çox azaldır.
4. Cavab: ≈ 60,7 % və ≈ 28,1 %.

Hekayə

Babanın bağının sualı. M(Ca(H₂PO₄)₂) = 234, onda 2 · 31 = 62 q fosfor var. 31 q fosfor üçün: m = 234 · 31 : 62 = 117 q. Kisədəki “P₂O₅ 46 %” yazısı isə başqa ölçüdür: 31 q fosfor 31 · 142 : 62 = 71 q P₂O₅-ə uyğundur — təxmindəki 71 q variantı bu qarışıqlığı yoxlayırdı.

Özün yoxla

Kalium-nitratda (KNO₃) azotun kütlə payı neçə faizdir? (0,1 dəqiqliklə)

M(KNO₃) = 101; 14 : 101.

Yekun

Yadda saxla

• Fosfor: 3s² 3p³, V A qrup; 3d orbitallar hesabına valentliyi V ola bilir; oksidləşmə dərəcələri −3, +3, +5.
• Allotropiya: ağ fosfor P₄ (zəhərli, havada alışır, işıldayır, su altında saxlanılır), qırmızı (polimer, passiv), qara.
• Alınması: Ca₃(PO₄)₂ + 3SiO₂ + 5C → 3CaSiO₃ + 2P + 5CO; reduksiyaedici: 4P + 5O₂ → 2P₂O₅; oksidləşdirici: 3Ca + 2P → Ca₃P₂.
• Fosfidlər su ilə fosfin verir: Ca₃P₂ + 6H₂O → 3Ca(OH)₂ + 2PH₃; 2PH₃ + 4O₂ → P₂O₅ + 3H₂O.
• P₂O₅ + H₂O → 2HPO₃ (soyuq), P₂O₅ + 3H₂O → 2H₃PO₄ (qaynar); 2H₃PO₄ → H₄P₂O₇ + H₂O; atom sayı 5, 8, 13.
• H₃PO₄ — üçəsaslı, orta qüvvətli, oksidləşdirici deyil; NaOH : H₃PO₄ = 1, 2, 3 → NaH₂PO₄, Na₂HPO₄, Na₃PO₄; PO₄³⁻ + Ag⁺ → sarı Ag₃PO₄.
• Gübrələr: N, P (P₂O₅ ilə), K (K₂O ilə); superfosfat Ca(H₂PO₄)₂ + 2CaSO₄, ikiqat superfosfat Ca(H₂PO₄)₂ (P₂O₅ ≈ 60,7 %).

Tipik səhvlər

“Fosforun, azot kimi, ən yüksək valentliyi IV-dür.”

Fosforda 3d orbitallar var, həyəcanlanmış halda 5 tək elektron olur: valentlik V (PCl₅, H₃PO₄).

“1 mol H₃PO₄ + 1 mol NaOH normal duz verir.”

H₃PO₄ üçəsaslıdır: 1 : 1 nisbətində turş duz NaH₂PO₄ alınır; normal duz Na₃PO₄ üçün 3 mol NaOH lazımdır.

“Kisədə P₂O₅ 46 % yazılıbsa, gübrədə 46 % fosfor var.”

Bu, P₂O₅ ilə hesabdır: fosforun özü 46 · 62/142 ≈ 20 % olur.

“Ortofosfat turşusu metallarla nitrat turşusu kimi oksidləşdirici reaksiya verir.”

H₃PO₄-də P⁺⁵ oksidləşdirici xassə göstərmir; aktiv metallarla adi turşu kimi hidrogen ayırır.

Yekun

Müstəqil iş

Tapşırıqlar asandan çətinə düzülüb. Əvvəl özün həll et, sonra variantı seç; izah cavabdan sonra açılır.

1 · 1-ci səviyyə

Ağ fosforun molekul formulu hansıdır?

Ağ fosfor P₄ tetraedrik molekullarından ibarətdir.

2 · 1-ci səviyyə

Hansı fosfor gübrəsidir?

Ca(H₂PO₄)₂ — superfosfatın əsas maddəsi.

3 · 2-ci səviyyə

1 mol H₃PO₄ ilə 2 mol NaOH reaksiyasından hansı duz alınır?

2 : 1 — iki hidrogen əvəz olunur: hidrofosfat.

4 · 2-ci səviyyə

Ortofosfat ionunu hansı reaktivlə təyin edirlər?

3Ag⁺ + PO₄³⁻ → Ag₃PO₄↓ — sarı.

5 · DİM səviyyəsi

6,2 q fosfor yandırıldı, alınan P₂O₅ qaynar suda həll edildi. Neçə qram H₃PO₄ alındı?

Fosfor atomları saxlanılır: P → H₃PO₄; 0,2 mol · 98 = 19,6 q.

6 · DİM səviyyəsi

Ca(H₂PO₄)₂-də P₂O₅ ilə ifadə olunan qida maddəsinin kütlə payı təxminən neçədir?

142 : 234 ≈ 0,607; 26,5 % — fosforun özünün payıdır, 28,1 % — sadə superfosfatda.

İmtahan tapşırıqları və rəsmi izahlar — DİM:

1. 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Fosfor. Fosforun turşuları (A variantı, 68; B-71, C-69, D-65)
2. 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Fosfor. Fosforun birləşmələri. Mineral gübrələr (A variantı, 89; B-89, C-89, D-89)
3. 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Fosfor. Ortofosfat turşusu (A variantı, 76; B-75, C-68, D-73)
4. 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Fosfor və onun birləşmələri (A variantı, 75; B-69, C-73, D-79)

Hekayə, səhnələr, nümunələr, “Özün yoxla” və “Müstəqil iş” tapşırıqları bizimdir, DİM-ə aid deyil. DİM tapşırıqları və izahları mənbədəki kimi verilib; “…” işarəsi buraxılmış hissəni göstərir.