Nitrat turşusu və onun duzları

Qeyri-metallar · Mövzu 21 / 35

Nitrat turşusu və onun duzları

Bu dərsi zərgər dayının İçərişəhərdəki emalatxanasında bir gündə keçəcəyik: səhər “qızıl” zəncir sınaq daşında nitrat turşusu ilə yoxlanılır, günorta gümüş qızıldan turşu ilə ayrılır, axşam mis nitrat putada közərdilir. Nitrat turşusunun alınmasını, metallar və qeyri-metallarla reaksiyalarını, nitratların parçalanmasını animasiyalarda görəcək və DİM tapşırıqlarını həll edəcəyik.

≈ 50 dəqiqə5 fəsil11 DİM tapşırığı9–11-ci sinif materialı

Bu dərsdən sonra bacaracaqsan

• nitrat turşusunun quruluşunu, laboratoriyada və sənayedə alınmasını izah etməyi;
• onun turşu xassələrini və işıqda parçalanmasını tənliklərlə yazmağı;
• qatı və duru turşunun metallar və qeyri-metallarla reaksiyalarının məhsullarını müəyyən etməyi, passivləşməni;
• nitratların termiki parçalanma məhsullarını metalın aktivliyinə görə tapmağı, nitrat ionunu tanımağı;
• bu reaksiyalar üzrə hesablamalar aparmağı.

Başlamazdan əvvəl xatırla

• Oksidləşmə dərəcəsi, elektron balansı.
• Metalların aktivlik sırası; turşuların ümumi xassələri.
• Ammonyak və azot oksidləri (əvvəlki dərs); maddə miqdarı, molyar həcm, kütlə payı.

Mündəricat

1. GirişSituasiya: zərgərin sınaq daşıhekayə və təxmin
2. Fəsil 1Nitrat turşusu: quruluşu, xassələri, alınmasıquruluş, laboratoriya, üç mərhələ
3. Fəsil 2Turşu xassələri. İşıqda parçalanmaoksidlər, əsaslar, duzlar; tünd şüşə
4. Fəsil 3Metallarla reaksiyalar: qatı və duru turşuNO₂, NO, N₂O, NH₄NO₃; passivləşmə
5. Fəsil 4Qeyri-metallarla reaksiyalarC, S, P → CO₂, H₂SO₄, H₃PO₄
6. Fəsil 5Nitratlar. Termiki parçalanma. Nitrat ionunun təyiniaktivlik və məhsullar, nitrat ionu
7. Məşqİmtahan tapşırıqları ilə məşq4 DİM tapşırığı: cavab və rəsmi izah
8. YekunYadda saxlaqısa xülasə və tipik səhvlər
9. YekunMüstəqil iş6 tapşırıq, asandan çətinə

Giriş

Situasiya: zərgərin sınaq daşı

ria-hidden="true" focusable="false" style="position:absolute;width:0;height:0;overflow:hidden">CuHNOHekayə

Şənbə günü 11-ci sinif şagirdi İçərişəhərdə zərgər işləyən dayısının emalatxanasına gəlir. Bir müştəri bazardan aldığı “qızıl” zənciri gətirir. Dayı zənciri qara sınaq daşına sürtür, yanında öz qızıl üzüyünün izini də çəkir və hər iki izə pipetlə bir damcı qatı nitrat turşusu salır.

Zəncirin izi köpüklənir, üstündən qonur qaz qalxır, ləkə yaşıla çalır; qızılın izi isə dəyişmir. «Latundur — mis ərintisi», — deyir dayı. Şagird düşünür: turşu misi necə “yeyir” və qonur qaz nədir? Əgər 6,4 q mis qatı nitrat turşusunda tam həll olsa, neçə litr (n.ş.) qonur qaz ayrılar?

Qatı HNO₃ zəncirin izini həll edir: qonur qaz qalxır, iz yaşıllaşır; qızılın izi dəyişmir.Əvvəlcə təxmin et

Sənin fikrincə, 6,4 q misdən neçə litr qonur qaz ayrılar? Cavabı 3-cü fəsildə hesablayacağıq.

Nitrat turşusu misi, gümüşü, hətta kömürü və kükürdü həll edir, amma qızılı həll etmir — zərgərlər əsrlərdir bundan istifadə edir. Bu turşu gübrələrin, boyaların, dərmanların istehsalında əsas maddədir. Bu dərsdə onun necə alındığını, niyə hidrogen ayırmadığını, qatı və duru turşunun metallarla necə fərqli reaksiya verdiyini, nitratların qızdırıldıqda necə parçalandığını öyrənəcək və DİM tapşırıqlarını həll edəcəyik.

Fəsil 1

Nitrat turşusu: quruluşu, xassələri, alınması

Nitrat turşusu HNO₃ birəsaslı, oksigenli, qüvvətli turşudur. Molekulda azot dörd rabitə əmələ gətirir: biri OH qrupunun oksigeni ilə, ikiqat rabitə bir oksigenlə və donor-akseptor rabitəsi digər oksigenlə. Azotun valentliyi IV, oksidləşmə dərəcəsi isə ən yüksək +5-dir — ona görə nitrat turşusu güclü oksidləşdiricidir.

HNO₃ molekulu: azotun valentliyi IV, oksidləşmə dərəcəsi +5.Nitrat turşusu

Nitrat turşusu — rəngsiz, kəskin iyli, “tüstülənən” maye; ρ = 1,51 q/sm³, 83 °C-də qaynayır, su ilə istənilən nisbətdə qarışır. Qatı turşu adətən 60–68 %-li olur. Dəriyə düşəndə sarı ləkə qoyur (zülallarla reaksiya) — onunla yalnız eynək və əlcəklə, sorucu şkafda işləyirlər.

Laboratoriyada nitrat turşusunu bərk natrium-nitratı qatı sulfat turşusu ilə qızdırmaqla alırlar (uçucu turşu qeyri-uçucu turşu ilə sıxışdırılır): NaNO₃ + H₂SO₄ t→ NaHSO₄ + HNO₃↑. Sənayedə isə xammal ammonyakdır və istehsal üç mərhələdə gedir.

Animasiya · sənayedə nitrat turşusu1) Ammonyak hava ilə qarışıb közərmiş platin tordan keçir və NO-ya oksidləşir; 2) NO soyuyanda oksigenlə qonur NO₂ verir; 3) NO₂ qüllədə su və oksigen tərəfindən udulur. Bir NH₃ molekulundan bir HNO₃ molekulu alınır.Azota görə sxem

Azot atomlarının sayı bütün mərhələlərdə saxlanılır: NH₃ → NO → NO₂ → HNO₃, deməli n(HNO₃) = n(NH₃); azotdan başlasaq, N₂ → 2NH₃ → 2HNO₃. Belə zəncirlərdə ara məhsulları hesablamağa ehtiyac yoxdur — azota görə sxem qurmaq kifayətdir.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

44,8 l (n.ş.) azotdan neçə qram 60%-li nitrat turşusu almaq olar? Mᵣ(HNO₃)=63

1. Azot atomlarının saxlanmasına görə: N₂ → 2HNO₃. n(N₂) = 44,8 : 22,4 = 2 mol → n(HNO₃) = 4 mol.
2. m(HNO₃) = 4 · 63 = 252 q — bu, saf turşudur.Niyə belədir?

   Real zəncir: N₂ → NH₃ → NO → NO₂ → HNO₃; hər mərhələdə azot atomu bir molekuldan digərinə keçir, sayı dəyişmir.

3. Məhlulun kütləsi: m = 252 : 0,6 = 420 q.Niyə belədir?

   60 %-li məhlulda turşu kütlənin 0,6 hissəsidir: m(məhlul) = m(turşu) : ω.

4. Cavab: 420 q.

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

Azotdan nitrat turşusunun alınması sadə sxemlə ifadə etsək N₂ → 2HNO₃ 22,4 litr (n.ş) N₂---------126 q HNO₃ alınır 44,8 litr (n.ş) N₂ -----------x q HNO₃ x= 252 q 252-------------60% y ---------------100% y=420 qMənbə: DİM izahı — 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

Nümunə 1

1,7 t ammonyakdan (itkisiz) neçə ton 63 %-li nitrat turşusu almaq olar?

1. n(NH₃) = 1700 kq : 17 = 100 kmol → n(HNO₃) = 100 kmol.
2. m(HNO₃) = 100 · 63 = 6300 kq; m(məhlul) = 6300 : 0,63 = 10 000 kq.
3. Cavab: 10 t.

Özün yoxla

17 q NaNO₃ artıq qatı H₂SO₄ ilə qızdırıldı. Neçə qram HNO₃ alınar?

M(NaNO₃) = 85; n = 0,2 mol = n(HNO₃).

Fəsil 2

Turşu xassələri. İşıqda parçalanma

Suda nitrat turşusu tam dissosiasiya edir: HNO₃ → H⁺ + NO₃⁻. Ona görə o, turşuların ümumi xassələrini göstərir: əsasi oksidlər, əsaslar, zəif turşuların duzları ilə reaksiyaya girir — bu reaksiyalarda azotun oksidləşmə dərəcəsi dəyişmir: 2HNO₃ + CaO → Ca(NO₃)₂ + H₂O, HNO₃ + NaOH → NaNO₃ + H₂O, 2HNO₃ + Na₂CO₃ → 2NaNO₃ + CO₂↑ + H₂O. Lakin metallarla reaksiyalarda hidrogen ayrılmır — oksidləşdirici H⁺ yox, N⁺⁵ olur (3-cü fəsil).

Nitrat turşusu davamsızdır: işıqda və qızdırdıqda parçalanır. Ayrılan NO₂ turşuda həll olub onu sarıya boyayır.

Animasiya · nitrat turşusu işıqda saralırİşıq enerjisi HNO₃ molekullarını parçalayır: qonur NO₂ və oksigen yaranır. Ona görə nitrat turşusunu tünd şüşədə, sərin və qaranlıq yerdə saxlayırlar.

Formulda “X” verilən sxemlərdə maddəni tanımaq üçün hər sxemi tamamlamağa çalış: atomlar hara getdi, hansı oksidləşmə dərəcəsi dəyişdi?

İmtahanda belə soruşulurDİM · 07.06.2026

Hansı sxemdə X maddəsi nitrat turşusudur?

A) X + CaO → Ca(NO₃)₂ + H₂OB) X + CO₂ → CO(NH₂)₂ + H₂OC) X + NH₃ → NO + H₂OD) X + Na₂CO₃ → NaNO₃ + NaNO₂ + CO₂E) X + KOH → KNO₃ + NH₃ + H₂O

1. A: 2HNO₃ + CaO → Ca(NO₃)₂ + H₂O — əsasi oksidlə turşu duz və su verir. X = HNO₃.Niyə belədir?

   Ca(NO₃)₂-dəki NO₃⁻ qrupları və su yalnız nitrat turşusundan gələ bilər; azotun dərəcəsi (+5) dəyişmir — mübadilə reaksiyasıdır.

2. B: 2NH₃ + CO₂ → CO(NH₂)₂ + H₂O — X = NH₃. C: 4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O — X = O₂.
3. D: 2NO₂ + Na₂CO₃ → NaNO₃ + NaNO₂ + CO₂ — X = NO₂ (iki duz: N⁺⁴ → N⁺⁵ və N⁺³). E: NH₄NO₃ + KOH → KNO₃ + NH₃ + H₂O — X = NH₄NO₃.Niyə belədir?

   NO₂ “qarışıq” turşu oksididir: qələvidə nitrat və nitrit verir (disproporsionlaşma).

4. Cavab: X + CaO → Ca(NO₃)₂ + H₂O (A variantı).

DİM-in rəsmi izahı (07.06.2026)

HNO₃ + CaO → Ca(NO₃)₂ + H₂O NH₃+ CO₂ → CO(NH₂)₂ + H₂O O₂ + NH₃ → NO + H₂O NO₂ + Na₂CO₃ → NaNO₃ + NaNO₂ + CO₂ NH₄NO₃ + KOH → KNO₃ + NH₃ + H₂OMənbə: DİM izahı — 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

Nümunə 2

Tərkibində 12,6 q HNO₃ olan məhlula artıq miqdarda soda (Na₂CO₃) əlavə edildi. Neçə litr (n.ş.) qaz ayrılar?

1. n(HNO₃) = 12,6 : 63 = 0,2 mol.
2. 2HNO₃ + Na₂CO₃ → 2NaNO₃ + CO₂↑ + H₂O: n(CO₂) = 0,1 mol, V = 2,24 l.Niyə belədir?

   Burada nitrat turşusu adi turşu kimi təsir edir: güclü turşu zəif karbonat turşusunu sıxışdırır.

3. Cavab: 2,24 l CO₂.

Özün yoxla

0,4 mol HNO₃ işıqda tam parçalandı. Cəmi neçə mol qaz (NO₂ + O₂) ayrıldı?

4HNO₃ → 4NO₂ + O₂ + 2H₂O.

Fəsil 3

Metallarla reaksiyalar: qatı və duru turşu

Hekayə

Nahardan sonra dayı köhnə zinət əşyalarının qırıntılarından gümüşü qızıldan ayırır. Qırıntıları sorucu çətirin altında duru nitrat turşusu olan stəkana salır. Gümüş yavaş-yavaş həll olur, qızıl isə stəkanın dibində sarı dənələr kimi qalır. Qabarcıqlar rəngsizdir, amma stəkanın ağzında qaz qonurlaşır.

Qırıntılarda 32,4 q gümüş var idi. Neçə litr (n.ş.) qaz ayrılar? Qaz niyə ağızda qonurlaşır və qızıl niyə həll olmur?

Duru HNO₃-də gümüş həll olur, rəngsiz NO ağızda qonur NO₂-yə çevrilir, qızıl dibdə qalır.

Nitrat turşusu (istənilən qatılıqda) metallarla reaksiyada hidrogen ayırmır: elektronları NO₃⁻ ionundakı N⁺⁵ alır. O, hidrogendən sonra gələn metalları da (Cu, Ag, Hg) həll edir, yalnız Au və Pt-yə təsir etmir. Məhsul turşunun qatılığından və metalın aktivliyindən asılıdır: turşu nə qədər duru, metal nə qədər aktivdirsə, azot o qədər “dərin” reduksiya olunur.

Turşu	Ağır metallar (Cu, Ag, Hg, Pb…)	Aktiv metallar (Mg, Zn, Al…)
qatı	NO₂	NO₂ (Fe, Al, Cr soyuqda passivləşir)
duru	NO	N₂O, N₂
çox duru	NO	NH₄NO₃

Animasiya · mis qatı və duru turşudaQatı turşuda hər N⁺⁵ bir elektron alır (NO₂), duru turşuda üç elektron (NO). Rəngsiz NO havada dərhal oksidləşir: 2NO + O₂ → 2NO₂ — ona görə şüşənin ağzında qaz qonurlaşır.Passivləşmə

Qatı nitrat turşusu soyuqda dəmiri, alüminiumu və xromu passivləşdirir: səthdə nazik, möhkəm oksid təbəqəsi yaranır və reaksiya dayanır. Ona görə qatı HNO₃-ü alüminium çənlərdə daşıyırlar. Qızıl və platin nitrat turşusunda həll olmur; onları “şahə arağı” — 1 həcm qatı HNO₃ və 3 həcm qatı HCl qarışığı — həll edir.

Hekayə

Sınaq daşının sualı. Cu + 4HNO₃(qatı) → Cu(NO₃)₂ + 2NO₂↑ + 2H₂O: n(Cu) = 6,4 : 64 = 0,1 mol, n(NO₂) = 0,2 mol, V = 4,48 l. Yaşıl rəng Cu(NO₃)₂ məhlulunda həll olmuş NO₂-dən gəlir. Qızıl isə turşuya təsir etmir — sınaq daşında onun izi dəyişmir.

Çətirin altındakı stəkanın sualı. Duru turşu: 3Ag + 4HNO₃ → 3AgNO₃ + NO↑ + 2H₂O. n(Ag) = 32,4 : 108 = 0,3 mol, n(NO) = 0,1 mol, V = 2,24 l. Stəkanın ağzında NO havanın oksigeni ilə qonur NO₂-yə çevrilir. Qızıl həll olmur — gümüş məhlula keçir, qızıl süzülüb ayrılır.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

Qabda baş verən reaksiyadan ayrılan X qazının (n.ş) oksigen və su ilə tam reaksiyasından 12,6 q HNO₃ alınmışdır. X maddəsini müəyyən edin və onun mol miqdarını hesablayın. Mᵣ(HNO₃)=63

Variantlarda sütunlar: X | mol miqdarı.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) NO | 0,2B) NO | 0,1C) NO₂ | 0,3D) NO | 0,3E) NO₂ | 0,2

1. Gümüş qatı turşu ilə NO₂ verir: Ag + 2HNO₃(qatı) → AgNO₃ + NO₂↑ + H₂O. X = NO₂.Niyə belədir?

   Qatı turşu ilə ağır metallar NO₂ verir; NO duru turşuya xasdır.

2. 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃: NO₂ və HNO₃ 1 : 1.
3. n(HNO₃) = 12,6 : 63 = 0,2 mol → n(NO₂) = 0,2 mol.
4. Cavab: NO₂ | 0,2 (E variantı).

DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)

Ag + 2HNO₃ ₍qatı₎ → AgNO₃ + NO₂↑ + H₂O (X qazı NO₂-dir) a mol ------------------ 12,6 q 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃ a = 0,2 mol 4 mol -------------------- 4 · 63Mənbə: DİM izahı — 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)

Nümunə 3

9,6 q mis duru nitrat turşusunda həll olur. Neçə litr (n.ş.) qaz ayrılar və neçə mol HNO₃ sərf olunar?

1. 3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO↑ + 4H₂O; n(Cu) = 9,6 : 64 = 0,15 mol.
2. n(NO) = 0,15 · 2/3 = 0,1 mol, V = 2,24 l; n(HNO₃) = 0,15 · 8/3 = 0,4 mol.Niyə belədir?

   0,4 mol turşudan yalnız 0,1 mol-u oksidləşdiricidir (NO-ya keçir), 0,3 mol-u duzda NO₃⁻ kimi qalır.

3. Cavab: 2,24 l NO; 0,4 mol HNO₃.

Laboratoriyada metalı seç və turşunun qatılığını dəyiş: hansı məhsulun alındığına və azotun hansı pilləyə qədər reduksiya olunduğuna bax.

Laboratoriya · metal + nitrat turşusuHNO₃-ün kütlə payı60 %Özün yoxla

1 mol mis qatı HNO₃-də həll olur. Neçə mol HNO₃ sərf olunur?

Cu + 4HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2NO₂ + 2H₂O.

Fəsil 4

Qeyri-metallarla reaksiyalar

Qatı nitrat turşusu qızdırıldıqda qeyri-metalları onların ən yüksək oksidləşmə dərəcəli turşularına (və ya oksidlərinə) qədər oksidləşdirir, özü NO₂-yə reduksiya olunur: C + 4HNO₃ t→ CO₂↑ + 4NO₂↑ + 2H₂O, S + 6HNO₃ t→ H₂SO₄ + 6NO₂↑ + 2H₂O, P + 5HNO₃ t→ H₃PO₄ + 5NO₂↑ + H₂O. Közərmiş kömür qatı nitrat turşusunun buxarında parlaq yanır. Duru turşu fosforu NO ayıraraq oksidləşdirir: 3P + 5HNO₃ + 2H₂O → 3H₃PO₄ + 5NO↑.

Animasiya · kükürd altı elektron verirS⁰ → S⁺⁶: kükürd 6 elektron verir; hər N⁺⁵ bir elektron alıb N⁺⁴ (NO₂) olur — ona görə 6 HNO₃ lazımdır. Kükürd sulfat turşusuna çevrilir.İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

(cədvəl) X, Y və Z-i müəyyən edin.

Variantlarda sütunlar: X | Y | Z.

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) S | Cu | CB) Cu | C | SC) C | Cu | SD) C | S | CuE) S | C | Cu

1. Cədvəldə məhsulların formuluna bax: XO₂ — qeyri-metalın dioksidi; H₂YO₄ — ikiəsaslı turşu; Z(NO₃)₂ — ikivalentli metalın nitratı.Niyə belədir?

   Qeyri-metal nitrat turşusu ilə duz vermir — turşu və ya oksid verir; metal isə nitrat duzu verir.

2. X = C: C + 4HNO₃ → CO₂ + 4NO₂ + 2H₂O. Y = S: S + 6HNO₃ → H₂SO₄ + 6NO₂ + 2H₂O.
3. Z = Cu: Cu + 4HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2NO₂ + 2H₂O.
4. Cavab: C | S | Cu (D variantı).

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

C + HNO₃(qatı) t→ CO₂ + NO₂ + H₂O S + HNO₃(qatı) t→ H₂SO₄ + NO₂+ H₂O Cu + HNO₃(qatı) → Cu(NO₃)₂ + NO₂ + H₂O Reaksiya tənliklərindən aydın olur ki, X =C, Y=S, Z=Cu.Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

İmtahanda belə soruşulurDİM · 12.07.2026

S + HNO₃ ₍qatı₎ —t→ NO₂ + X + Y ω₂ > ω₁ olarsa, hansı reaksiyalar getməz? Aᵣ(S)=32, Aᵣ(H)=1, Aᵣ(O)=161. X + CuO →2. Y + CuO →3. X + Au →4. Y + Cu →5. X + K₂CO₃ →

Şəkil addımlarla birlikdə dəyişir.A) 1, 4, 5B) 2, 3, 5C) 1, 2, 5D) 1, 2, 3E) 2, 3, 4

1. S + 6HNO₃(qatı) → H₂SO₄ + 6NO₂↑ + 2H₂O: NO₂-dən başqa məhsullar H₂SO₄ və H₂O-dur.
2. Hidrogenin kütlə payı: H₂SO₄-də 2/98 ≈ 2,04 %, H₂O-da 2/18 ≈ 11,1 %. ω₂ > ω₁ → X = H₂SO₄, Y = H₂O.Niyə belədir?

   Ağır sulfat qalığı molekulun kütləsini artırır, hidrogenin payı azalır.

3. 1: H₂SO₄ + CuO → CuSO₄ + H₂O gedir; 5: H₂SO₄ + K₂CO₃ → K₂SO₄ + CO₂ + H₂O gedir.Niyə belədir?

   Turşu əsasi oksidlə və zəif turşunun duzu ilə reaksiyaya girir.

4. Getməyənlər: 2 (CuO suda həll olmur, su ilə reaksiya vermir), 3 (qızıl turşularla reaksiya vermir), 4 (mis su ilə reaksiya vermir).
5. Cavab: 2, 3, 4 (E variantı).

DİM-in rəsmi izahı (12.07.2026)

S + HNO₃ ₍qatı₎ —t→ NO₂ + H₂SO₄ + H₂O H₂O və H₂SO₄ – də hidrogenin kütlə paylarının (%) qiymətindən aydın olur ki, X maddəsi H₂SO₄,Y isə H₂O- dur. 1. H₂SO₄ + CuO → CuSO₄ +H₂O 2. H₂O + CuO → getmir 3. H₂SO₄ + Au → getmir 4. H₂O + Cu → getmir 5. H₂SO₄ + K₂CO₃ → K₂SO₄ + CO₂ + H₂OMənbə: DİM izahı — 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)

Nümunə 4

P + HNO₃(qatı) → H₃PO₄ + NO₂ + H₂O tənliyini elektron balansı ilə əmsallaşdırın.

1. P⁰ − 5e⁻ → P⁺⁵ |×1; N⁺⁵ + 1e⁻ → N⁺⁴ |×5.Niyə belədir?

   Verilən elektronlar alınanlara bərabərdir: 5 = 5 · 1.

2. P + 5HNO₃ → H₃PO₄ + 5NO₂ + H₂O: H 5 = 3 + 2; O 15 = 4 + 10 + 1.
3. Cavab: P + 5HNO₃ → H₃PO₄ + 5NO₂ + H₂O.

Özün yoxla

3,2 q kükürd qatı HNO₃ ilə tam oksidləşdi. Neçə litr (n.ş.) NO₂ ayrıldı?

n(S) = 0,1 mol; S + 6HNO₃ → H₂SO₄ + 6NO₂ + 2H₂O.

Fəsil 5

Nitratlar. Termiki parçalanma. Nitrat ionunun təyini

Hekayə

Axşam dayı səhərki latun nümunəsindən qalan göy məhlulu buxarlandırıb mis(II)-nitrat kristalları alır. Sonra onları sorucu çətirin altında çini putada qızdırır: göy kristallar əriyib qaralır, putadan qonur qaz qalxır.

Putada 18,8 q Cu(NO₃)₂ var idi. Neçə qram qara ovuntu qalacaq və ayrılan qaz qarışığında oksigenin mol payı nə qədərdir?

Göy mis nitrat qızdırıldıqca qaralır, putadan qonur NO₂ qalxır.

Nitratlar — nitrat turşusunun duzlarıdır; hamısı suda həll olur. Kalium, natrium, ammonium və kalsium nitratları şoralar adlanır və azot gübrəsi kimi işlədilir. Bərk halda nitratlar qızdırıldıqda parçalanır; məhsullar metalın aktivliyindən asılıdır.

Nitratların termiki parçalanması

Mg-dən solda (K, Na, Ca): nitrit + O₂ — 2KNO₃ t→ 2KNO₂ + O₂↑. Mg-dən Cu-ya qədər: metal oksidi + NO₂ + O₂ — 2Cu(NO₃)₂ t→ 2CuO + 4NO₂↑ + O₂↑. Cu-dan sağda (Hg, Ag, Au): metal + NO₂ + O₂ — 2AgNO₃ t→ 2Ag + 2NO₂↑ + O₂↑. Ammonium-nitrat isə oksigen vermir: NH₄NO₃ t→ N₂O + 2H₂O.

Animasiya · üç qrup nitrat qızdırılırAktiv metalın kationu nitrat ionunu “saxlayır”: yalnız bir oksigen atomu ayrılır. Orta aktiv metalların nitratları oksidə, az aktivlərinki isə birbaşa metala qədər parçalanır — onların oksidləri də qızdırıldıqda dayanıqsızdır.Hekayə

Putanın sualı. 2Cu(NO₃)₂ → 2CuO + 4NO₂ + O₂: n = 18,8 : 188 = 0,1 mol, m(CuO) = 0,1 · 80 = 8 q. Qazlar: 0,2 mol NO₂ və 0,05 mol O₂, cəmi 0,25 mol; χ(O₂) = 0,05 : 0,25 = 20 %. Qara ovuntu — mis(II)-oksiddir; dayı onu sonra hidrogen və ya kömürlə misə qədər reduksiya edəcək.

İmtahanda belə soruşulurDİM · 13.07.2025

2 mol mis (II) nitratın tam parçalanmasından əmələ gələn qaz qarışığındakı ən yüngül qazın mol payını (%-lə) hesablayın. Aᵣ(N)=14, Aᵣ(O)=16

A) 25B) 40C) 50D) 20E) 75

1. 2Cu(NO₃)₂ t→ 2CuO + 4NO₂ + O₂ — mis Mg ilə Cu arasındadır: oksid + NO₂ + O₂.
2. 2 mol duzdan 4 mol NO₂ və 1 mol O₂ — cəmi 5 mol qaz. M(NO₂) = 46, M(O₂) = 32: ən yüngülü O₂-dir.Niyə belədir?

   CuO bərk maddədir, qaz qarışığına daxil deyil.

3. χ(O₂) = 1 : 5 = 20 %.
4. Cavab: 20 (D variantı).

DİM-in rəsmi izahı (13.07.2025)

2Cu(NO₃)₂ t→ 2CuO + 4NO₂ +O₂ Reaksiyadan əmələ gələn qazlar NO₂ və O₂ -dir .2 mol mis (II) nitrat tam parçalandıqda 4 mol NO₂ və 1 mol O₂ alınır.Alınmış 5 mol qaz qarışığında bir mol O₂ var.Bu qarışıqda ən yüngül qaz O₂-dir . Oksigenin mol payı 1/5 ·100% = 20% ifadəsi ilə hesablanacaq.Mənbə: DİM izahı — 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

İmtahanda belə soruşulurDİM · 01.06.2025

Reaksiyalara əsasən X, Y və Z metallarını kimyəvi aktivliyinə görə müqayisə edin.2XNO₃ t→ 2XNO₂ + O₂Y(NO₃)₂ t→ Y + 2NO₂ + O₂4Z(NO₃)₃ t→ 2Z₂O₃ + 12NO₂ + 3O₂

A) Y>X>ZB) X>Y>ZC) Y>Z>XD) Z>Y>XE) X>Z>Y

1. X: 2XNO₃ → 2XNO₂ + O₂ — nitrit və oksigen: X Mg-dən solda duran aktiv metaldır (Na, K).
2. Z: 4Z(NO₃)₃ → 2Z₂O₃ + 12NO₂ + 3O₂ — oksid: Z orta aktiv metaldır. Y: Y(NO₃)₂ → Y + 2NO₂ + O₂ — metal: Y az aktivdir (Hg).
3. Aktivlik: X > Z > Y. Diqqət: DİM izahında Z üçün nümunə kimi Mg, Zn göstərilib, amma Z üçvalentlidir (Z(NO₃)₃, Z₂O₃) — uyğun nümunələr Al, Fe(III), Cr-dur; cavaba təsir etmir.Niyə belədir?

   Parçalanmanın “dərinliyi” aktivliyin tərsinədir: metal nə qədər az aktivdirsə, nitrat o qədər dərin parçalanır.

4. Cavab: X > Z > Y (E variantı).

DİM-in rəsmi izahı (01.06.2025)

Nitrat duzlarının parçalanma reaksiyalarına əsasən X aktiv (Na, K və s.), Y passiv (Hg, Ag və s.), Z isə orta aktiv … metallar olduğundan kimyəvi aktivliyinə görə X> Z > Y müqayisəsi doğru olur.Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF)

Nitrat ionunun təyini. Nitratlı məhlula (və ya bərk duza) mis qırıntıları və qatı sulfat turşusu əlavə edib qızdırırlar: qonur qaz ayrılır, məhlul göyərir — 3Cu + 2NaNO₃ + 4H₂SO₄ → 3CuSO₄ + Na₂SO₄ + 2NO↑ + 4H₂O, NO havada qonur NO₂ olur. Qatı H₂SO₄ nitratdan HNO₃ əmələ gətirir, o da misi oksidləşdirir.

Nümunə 5

20,2 q KNO₃ tam parçalandı. Neçə litr (n.ş.) oksigen ayrılar? Mr(KNO₃) = 101.

1. Kalium aktiv metaldır: 2KNO₃ → 2KNO₂ + O₂.Niyə belədir?

   Mg-dən solda duran metalların nitratları nitritə qədər parçalanır, NO₂ ayrılmır.

2. n(KNO₃) = 20,2 : 101 = 0,2 mol, n(O₂) = 0,1 mol, V = 2,24 l.
3. Cavab: 2,24 l O₂.

Özün yoxla

34 q AgNO₃ tam parçalandı. Neçə qram gümüş qalar? Mr(AgNO₃) = 170.

n = 0,2 mol; 2AgNO₃ → 2Ag + 2NO₂ + O₂.

Məşq

İmtahan tapşırıqları ilə məşq

Bu tapşırıqlar DİM imtahanlarındandır. Əvvəl özün həll et, sonra “Cavab və DİM izahı” düyməsini aç.

DİM · 07.06.2026

X, Y və Z-i müəyyən edin.

Variantlarda sütunlar: X | Y | Z.

A) Fe | S | CB) Cu | C | SC) Cu | P | SD) Cu | S | PE) Fe | C | PCavab və DİM izahı

Cavab: Cu | C | S (B variantı). Diqqət: DİM izahının birinci sətrindəki Fe + HNO₃ → Fe(NO₃)₃ + NO + H₂O tənliyi qatı turşu üçün dəqiq deyil: qatı HNO₃ soyuqda dəmiri passivləşdirir, qızdırdıqda isə NO₂ ayrılır; Fe(NO₃)₃ X(NO₃)₂-yə uyğun gəlmədiyi üçün cavaba təsir etmir.

… Cu+ HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + NO₂ + H₂O (X maddəsinə uyğun) C + HNO₃ → CO₂ + NO₂ + H₂O (Y maddəsinə uyğun) P + HNO₃ → H₃PO₄ + NO₂ + H₂O S + HNO₃ → H₂SO₄ + NO₂ + H₂O (Z maddəsinə uyğun)Mənbə: DİM izahı — 07.06.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)

DİM · 01.06.2025

Hansı duzun parçalanması nəticəsində oksigen alınmır?

A) Pb(NO₃)₂B) Al(NO₃)₃C) Hg(NO₃)₂D) KNO₃E) NH₄NO₃Cavab və DİM izahı

Cavab: NH₄NO₃ (E variantı).

NH₄NO₃ t→ N₂O + 2H₂O 2KNO₃ t→ 2KNO₂ + O₂ 4Al(NO₃)₃ t→ 2Al₂O₃ + 12NO₂ + 3O₂ Hg(NO₃)₂ t→ Hg + 2NO₂ + O₂ 2Pb(NO₃)₂ t→ 2PbO + 4NO₂ + O₂Mənbə: DİM izahı — 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF)

DİM · 12.07.2026

NaNO₃ t→ AgNO₃ t→ Hansı maddələr verilmiş reaksiyaların məhsullarına aiddir?1. Ag₂O2. O₂3. NaNO₂4. Ag5. Na₂O

A) 2, 3, 5B) 1, 2, 4C) 1, 3, 5D) 2, 4, 5E) 2, 3, 4Cavab və DİM izahı

Cavab: 2, 3, 4 (E variantı).

Verilmiş reaksiya tənliklərini tamamlamaq lazımdır 2NaNO₃ t→ 2NaNO₂ + O₂ 2AgNO₃ t→ 2Ag + 2NO₂ + O₂Mənbə: DİM izahı — 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF)

DİM · 12.07.2026

Hansı duzun termiki parçalanmasından həm əsasi, həm də turşu oksidi əmələ gəlir?

A) Cu(NO₃)₂B) NaNO₃C) AgNO₃D) NH₄NO₃E) KNO₃Cavab və DİM izahı

Cavab: Cu(NO₃)₂ (A variantı).

Cu(NO₃)₂ → CuO (əsasi oksid) + NO₂ (turşu oksidi) + O₂ NaNO₃ → NaNO₂ + O₂ AgNO₃ → Ag + NO₂ + O₂ NH₄NO₃ → N₂O + H₂O KNO₃ → KNO₂ + O₂Mənbə: DİM izahı — 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF)

Yekun

Yadda saxla

• HNO₃ — qüvvətli birəsaslı turşu; azotun valentliyi IV, oksidləşmə dərəcəsi +5 — güclü oksidləşdirici; işıqda parçalanır: 4HNO₃ → 4NO₂ + O₂ + 2H₂O.
• Alınması: laboratoriyada NaNO₃ + H₂SO₄(qatı); sənayedə NH₃ → NO (Pt) → NO₂ → HNO₃; azota görə N₂ → 2HNO₃, NH₃ → HNO₃.
• Metallarla H₂ ayrılmır: qatı → NO₂; duru → NO (ağır metallar), N₂O, N₂ (aktiv); çox duru + aktiv metal → NH₄NO₃.
• Qatı HNO₃ soyuqda Fe, Al, Cr-u passivləşdirir; Au, Pt-yə təsir etmir (şahə arağı həll edir).
• Qeyri-metallar: C → CO₂, S → H₂SO₄, P → H₃PO₄ (qatı turşu NO₂-yə reduksiya olunur).
• Nitratların parçalanması: Mg-dən solda → nitrit + O₂; Mg…Cu → oksid + NO₂ + O₂; Cu-dan sağda → metal + NO₂ + O₂; NH₄NO₃ → N₂O + 2H₂O.
• NO₃⁻ ionunun təyini: Cu + qatı H₂SO₄ ilə qızdırma → qonur qaz və göy məhlul.

Tipik səhvlər

“Sink nitrat turşusundan hidrogen sıxışdırır.”

Nitrat turşusunda oksidləşdirici N⁺⁵-dir: metallarla NO₂, NO, N₂O, N₂ və ya NH₄NO₃ alınır, hidrogen yox.

“Qatı turşu durudan güclüdür, ona görə dəmiri daha tez həll edir.”

Qatı HNO₃ soyuqda dəmiri passivləşdirir; dəmir duru turşuda həll olur.

“Bütün nitratlar qızdırıldıqda NO₂ verir.”

Aktiv metalların (K, Na) nitratları nitrit və O₂ verir; NH₄NO₃ — N₂O və su.

“3Cu + 8HNO₃(dur.) reaksiyasında 8 HNO₃-ün hamısı oksidləşdiricidir.”

Yalnız 2-si NO-ya reduksiya olunur, 6-sı duzda NO₃⁻ kimi qalır.

Yekun

Müstəqil iş

Tapşırıqlar asandan çətinə düzülüb. Əvvəl özün həll et, sonra variantı seç; izah cavabdan sonra açılır.

1 · 1-ci səviyyə

Qatı nitrat turşusu soyuqda hansı metalı passivləşdirir?

Fe, Al, Cr səthində möhkəm oksid təbəqəsi yaranır.

2 · 1-ci səviyyə

HNO₃-də azotun valentliyi və oksidləşmə dərəcəsi:

Azot 4 rabitə əmələ gətirir (biri donor-akseptor), şərti yükü +5-dir.

3 · 2-ci səviyyə

Hansı nitrat qızdırıldıqda metal oksidi, NO₂ və O₂ verir?

Sink Mg ilə Cu arasındadır: 2Zn(NO₃)₂ → 2ZnO + 4NO₂ + O₂.

4 · 2-ci səviyyə

12,8 q mis qatı HNO₃-də həll olur. Neçə litr (n.ş.) NO₂ ayrılar?

n(Cu) = 0,2 mol → n(NO₂) = 0,4 mol → 8,96 l.

5 · DİM səviyyəsi

0,3 mol Cu duru HNO₃ ilə reaksiyaya girir. Neçə mol HNO₃ reduksiya olunur?

3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O: 3 mol Cu-ya 2 mol HNO₃ NO-ya keçir.

6 · DİM səviyyəsi

Hansı reaksiyada HNO₃ yalnız turşu kimi təsir edir (oksidləşdirici deyil)?

CuO-da mis artıq +2-dir — mübadilə gedir; FeO-da Fe⁺² isə Fe⁺³-ə oksidləşir.

İmtahan tapşırıqları və rəsmi izahlar — DİM:

1. 01.06.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Nitrat turşusunun duzları (A variantı, 76; B-63, C-77, D-77)
2. 01.06.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Nitrat turşusunun duzları (A variantı, 35; B-40, C-36, D-40)
3. 13.07.2025, I ixtisas qrupu (PDF) — Nitrat turşusu və onun duzları (A variantı, 86; B-84, C-83, D-86); Nitrat turşusunun duzları (A variantı, 75; B-70, C-82, D-62)
4. 13.07.2025, IV ixtisas qrupu (PDF) — Nitrat turşusu (A variantı, 45; B-44, C-35, D-37)
5. 07.06.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Nitrat turşusu (A variantı, 82; B-61, C-74, D-65)
6. 07.06.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Nitrat turşusu (A variantı, 46; B-51, C-38, D-31)
7. 12.07.2026, I ixtisas qrupu (PDF) — Nitrat turşusu və duzları (A variantı, 71; B-71, C-74, D-66)
8. 12.07.2026, IV ixtisas qrupu (PDF) — Nitrat turşusu və duzları (A variantı, 40; B-45, C-48, D-47); Nitrat turşusu (A variantı, 36; B-34, C-52, D-37); Nitrat turşusunun duzları (A variantı, 50; B-43, C-41, D-42)

Hekayə, səhnələr, nümunələr, “Özün yoxla” və “Müstəqil iş” tapşırıqları bizimdir, DİM-ə aid deyil. DİM tapşırıqları və izahları mənbədəki kimi verilib; “…” işarəsi buraxılmış hissəni göstərir.